پرسش اساسی آنست که امام خمینی(ره) در پی این پنجاه و چهار سال چگونه توانست آن خروش الهی را زنده کند و بر تمام ایران اثر بخشد، آنسان که پس از پانزده سال تلاش و مجاهدت تحمل زندان و تبعید از وطن، پیروزمندانه به ایران بازگردد و بنای حکومت اسلامی را بنیان گذارد؟ نمی توان انقلاب اسلامی مردم ایران به رهبری امام خمینی(ره) را بدون بازدید ماجرای مشروطه تحلیل کرد؛ در آن واقعه نیز مردم با اشارت عالمان و روحانیان به صحنه آمدند، اما پایان غم انگیز حضور روحانیت در این ماجرا شاید قرار بود سازمان ...

بنابر این روحانیت، از ابتدا در بستر دین، با معضلات فراوان فرهنگی، مانند خرافات، تحریفات و انحرافات مواجه بوده و در راستای اصلاح آن زحمات بسیاری را متحمل شده است همچنین، در این زمینه ها، به نتایج محسوس و ملموسی دست یافته است و واقعا بی انصافی است که در این زمان؛ در حالی که هنوز روحانیت آگاه و متعهد در سنگرهای مختلف فرهنگی به تلاش و فعالیت مشغول است؛ عده ای از اصحاب قلم و نواندیشان متاثر منفک نشده از اصالت دینی و فرهنگی خود آن را به باد انکار بگیرند و درصدد محو و نابودی آن برآیند. ولی مردم آگاه و روشن بین ما که دوران مختلفی را پشت سر روحانیت سپری کردند...

با توجه به یک واقعیت تلخ تاریخی ـ سیاسی، یعنی در انزوا بودن شیعه و تحت تعقیب و فشار بودن روحانیت تشیع، بدیهی است که تا قبل از ظهور سلسلة صفوی که دوران قدرت شیعه آغاز می‌شود، روحانیت شیعی امکان حضور فعال در صحنه تبلیغات علنی را آنگونه که امروز برای ما مقدور است، نداشت؛ اما با تمام این فشارها و محدودیت‌ها شاهد بقا و بسط تشیع هستیم. بی‌شک آن بسط و این موجودیت، ثمر و نتیجة تلاش‌های تبلیغی علمای دین بوده است. به عنوان مثال وقتی از مرحوم کلینی(ره) تقاضا می‌شود تا چیزی برای مردم بنویسد تا به هنگام نیاز، به آن مراجعه کنند، این مرد بزرگ و الهی که اگر او را بزرگترین پاسدار و مبلغ دین پس از معصومین(ع) نشماریم، ...

با توجه به برخی مخالفت‌های تند تعدادی از روحانیان با شریعتی، ممکن است عده‌ای چنین پندارند که شریعتی از ترس مخالفان (ترس شخصی یا مکتبی) ناچار شده است تا در برخی مواقع به خاطر مصلحت‌اندیشی به تعریف و تمجید از روحانیت روی آورد:
دکتر شریعتی با گفتن اینکه روحانیت ما امضای خود را پای هیچ قرارداد اسارت ایران نگذارده است و دکترها و مهندس‌ها بوده‌اند که آن اسناد خیانت را امضا نموده‌اند، در نظر آقایان اعادة حیثیت برای خود نمود؛ اما این اظهار برای توبه و تطهیر کامل کافی نبود.(11)
هر چند این احتمال به طور صد در صد مردود نیست اما چون دفاع شریعتی از روحانیت، اولاً به سالهای قبل از درگیر شدنش با برخی روحانیان باز می‌گردد؛ و ثانیاً یک دفاع اصولی و مستدل است؛ لذا اظهارات مثبت او را به طور مطلق نمی‌توان حمل بر تقیه کرد...

کتاب حاضر به بررسی تقابل رژیم پهلوی با روحانیت و عملکرد این رژیم دربرابر روحانیون مبارز این دوره از جمله آیت‌الله بروجردی، آیت‌الله مدرس، امام خمینی و ...، از آغاز حکومت رضاشاه تا پایان حکومت محمدرضا شاه پهلوی می‌پردازد.

این کتاب، پیشتر با همین نام و در بخش‌های جداگانه به صورت مقاله تقدیم کاربران محترم سایت باشگاه گردیده است و هم‌اکنون در قالب یک مجموعه کامل و مجزا گردآوری شده و به صورت کتاب الکترونیکی عرضه می‌شود.

روحانیت، نقش بیان اسلام اصیل را برای جامعه بر عهده داشت. اگر مردم می‌خواستند بفهمند دینشان، اسلامشان، قرآنشان، کتابشان، سنتشان، عقاید اسلامی و احکام اسلامی و اخلاق اسلامی چه گفته است، به روحانی مراجعه می‌کردند. روحانیان کم حرکت‌تر، آنهایی بودند که در ایفای این وظیفه می‌نشستند، تا مردم به آنها مراجعه کنند. روحانیان پر حرکت‌تر و مسئولیت شناس‌تر، آنهایی بودند که نزد مردم می‌رفتند تا رسالت خداوند را تبلیغ کنند. ولی به هر حال وظیفه بیان اسلام، در درجه اول برعهده روحانیت بود.

..

نویسنده در این نوشتار به دیدگاه استاد مطهرى درباره روحانیت اشاره کرده است. ایشان مى‏نویسد از نظر شهیدمطهرى سرنوشت جمهورى اسلامى ایران به اندیشه و عملکرد روحانیت بستگى دارد؛ سپس با ذکر آفاتى مانند عوام‏زدگى که موجب فلج شدن جامعه روحانیت گردیده است به ضرورت اصلاحات در نهاد روحانیت تأکید ورزیده‏اند.

اسلام به طور کامل با حقوق‏بشر هم‏خوانى دارد و اگر احیانا تعارضى دیده مى‏شود، بایستى در قرائت از اسلام و یا برداشت از حقوق‏بشر شک کرد . ما با نگاه آکادمیک و بدون هرگونه پیش‏فرضى به این موضوع مى‏نگریم . در حوزه علمیه، در نگاه به قرآن، نبوت، خاتمیت، اسلام و مقتضیات زمان و مسائل دیگر، نظام‏هاى فکرى نوینى در حال شکل‏گیرى است .

این مقاله عهده‏دار پاسخ‏گویى به این پرسش‏هاست: چرا پیشوایان دینى ما در صدر مشروطیت، به جاى اهتمام به استقرار حکومت مشروطه، براى تاسیس حکومت اسلامى تلاش نکردند و چرا به جاى اینکه اداره حکومت را خود عهده دار شوند، این مسئولیت را به سیاست‏مداران غیرروحانى که بعضا چندان متدین نبودند، سپردند؟ همچنین چرا علماى مخالف مشروطه - به بیان خود آنان، مشروعه طلبان - به جاى آنکه در فکر برپایى حکومت اسلامى به رهبرى روحانیان باشند، راه چاره را همکارى با نظام سلطنتى و حمایت از آن در مقابل مشروطه‏خواهان دانستند؟

مصاحبه‏گران بحث‏خود را با پرداختن به «جایگاه روحانیت‏» آغاز مى‏کنند . آیت‏الله گرامى در پاسخ، به دو ویژگى روحانیت، به لحاظ تاریخى، اشاره مى‏کند: روحانیت در عین آنکه پیشرو بوده و طبقه خاص به اصطلاح روشن‏فکر و صاحب فکر را تشکیل مى‏داده است، همواره در متن و بطن جامعه حضور داشته است . شاید هیچ قشرى به اندازه روحانیت، از نیازهاى مردم آگاه نبوده است .