براى تبیین صحیح آزادى و جایگاه آن در نظام سیاسى و حقوقى و نیز حدود آن، ابتدا باید مبنا و فلسفهى آن معلوم شود. در این خصوص دیدگاههاى مختلفى وجود دارد. بعضى ارزش آزادى اجتماعى را امرى محرز و بى نیاز از استدلال و به عبارتى ذاتى قلمداد می کنند و معتقدند انسان باید دراجتماع آزاد باشد، چون تکویناً آزاد آفریده شده است; درحالى که آزادى تکوینى، یک واقعیت، یک امر وجودى و یک نعمت الهى است که انسان دوستش دارد، اما با مطلوبیت این آزادى نمی توان نتیجه گرفت که هر آزادی اى مطلوب است. هر چند انسان تکویناً آزاد است که هر چیزى را اراده و به آن عمل کند، اما هر چیزى را که انسان اراده کرد لزوماً مطلوب و ارزشمند نخواهد بود.
بنابراین، آنچه مهم است تبیین فلسفهى بهره ورى از این آزادى تکوینى است و اینکه چگونه باید براى نوع بهره ورى از آن ارزشگذارى کرد.

آزادی از دیدگاه اسلام و ربط آن با عدالت چگونه و به چه معناست? (روزنتال) در کتاب خویش درباره دیدگاه های مسلمانان درباره آزادی، بیانی مقارن با واقعیت در این زمینه عرضه کرده است. به باور وی:
(در زبان سیاسیِ اسلامی برای آزادی از واژه (حریت) استفاده می شود که در نقطه مقابل عبودیتِ [غیر خدا] قرار دارد و در دو معنا به کار می رود: یکی در معنای رهایی از هر آمریت دنیایی و دیگری رهایی از تمنیّات درونی برای وسوسه های مادی.)8
در آثار اسلام شناسان معاصر نیز همین معنا از آزادی به خوبی مشهود است. به اعتقاد آن ها با چنین...

عده‏اى فکر مى‏کنند دین مزاحم آزادى است در حالى که از اهداف‏دین تبیین حدود آزادى است. آزادى بر دو قسم است، تکوینى وتشریعى. مرز آزادى تکوینى نظام على و معلولى و به تعبیر شهیدمطهرى انسان در نظام تکوین آزاد است، قرآن نیز در آیات متعددى‏آن رابیان داشته است.
(قل الحق من ربکم فمن شاء فلیومن و من شاء فلیکفر) (1) .
(و هدیناه النجدین) (2) .
(لا اکراه فى الدین) (3) .
حال این سوال مطرح مى‏شود که اگر انسان در نظام...

مى‏توان ادعا کرد که از اهداف اصلى ایده جامعه مدنى، تکمیل دموکراسى بوده و متوجه برخى نقاطضعف جامعه سیاسى دموکراتیک جهان معاصر است و بر این امر تاکید مى‏ورزد که به علل متعددى، جوامع‏سیاسى کنونى به معناى واقعى، دموکراتیک نیستند، و ایده شهروند سیاسى فعال نمى‏تواند تضمین کننده‏دموکراسى باشد. زیرا دولت‏هاى معاصر به‏واقع در دست‏شهروندان نمى‏باشند پس جامعه مدنى که قراراست جوامع را از حالت توده‏وار بودن خارج کند.
باید دیدکه جامعه مدنى تا چه میزان...

بیش از ربع قرن از رحلت جانسوز پیامبر گرامى اسلام(ص) سپرى نشده بود که ناخشنودان از اوضاع جامعه و دستگاه حکومت و خلافت، دست به شورش زدند، خانه خلیفه سوم را به محاصره درآوردند و سرانجام، خلیفه، در برابر چشمان مردم، در آن غوغاى بزرگ کشته شد. در حالى که بزرگان اسلام، عده اى از صحابه پیامبر(ص)، اهل حل و عقد و خواص، از مهاجر و انصار، در مدینه ناظر صحنه بودند. چرا مسلمانان خلیفه خود را یارى نکردند؟ و چرا حمایت جدى از جانب بزرگان انجام...

طرفداران جامعه مدنى از نوع غربى آن، به‏پیروى از فلاسفه سیاسى مغرب زمین، شیوه‏انتخاب رهبر ذیصلاح جامعه را صرفا و تماما به‏عهده اکثریت آراء مى‏گذارند. و به این سؤال‏پاسخ نمى‏دهند که آیا براى همه، توان و امکان‏تشخیص رهبر اصلح از بین نامزدهاى متعددقائلند یا خیر؟ با این وجود، اگر شیوه دیگرى‏براى تعیین رهبر ذیصلاح وجود داشته باشد که‏ضریب خطاى آن نسبت‏به فرض پیشین، کمترباشد، مثلا اشخاص کارشناس و مورد اطمینان‏به دور از هرگونه تعصب، کسى را نشان دهد که‏بیش از سایرین براى تصدى مقام رهبرى،صلاحیت داشته باشد، در این فرض، «عقل‏»،کدام گزینه را انتخاب مى‏کند؟ بنظر نمى‏رسدپاسخ سئوال فوق براى عقلاى بشر، مشکل باشد،تا سخن از تناقض و غیر عادلانه بودن حکومت‏معصوم به میان آورند (14) ،این خود هجرت ازقلمرو خرد و عقل به قلمروى غیر عقلائى...

جریان فلسفى متعلق به کشورهاى فرانسه وآلمان با «دکارت‏» در ابتداى عصر جدید آغازگردید. وى با جمله بنیادین و مشهور خود «من‏فکر مى‏کنم پس هستم‏»، آغازگر تفکرى است که‏چون بنیاد وجود آدمى در آن، برخود آگاهى واندیشه استوار است و بلکه عین آن است، نوعى‏بى‏نیازى بشر از تعلق و اتکاء به هر حقیقت‏غیربشرى، ادراک مى‏شود. به عبارت دیگربرخلاف تفکر قرون میانه که براساس آن، تفکر ووجود انسان را مرتبط و بلکه عین ارتباط واحتیاج به علم و اراده خداوند مى‏داند و لذا درعرصه زندگى فردى و اجتماعى، بشر مى‏بایست‏بر همان اساس به تدبیر و تنظیم روابط فردى واجتماعى خود که کاملا صبغه‏اى دینى داشت‏مبادرت ورزد، دکارت..

این جامعه مدنى، نه ادامه دولت است که در دولت، دوام یابد و نه وجه بیرونى دولت و بسط آن است.بلکه تنها استخدام دولت و قدرت در خدمت منافع هژمونى سرمایه است که جامعه را به نوعى برده‏دارى‏مدرن، بازگشت مى‏دهد و خود، علیرغم شعارهایش، فعال مایشاء و تمامیت‏طلب بتمام معنى است.داورى‏هاى ارزشى، همه به آن ارجاع مى‏شود، قانون متبوع، قانون اوست و بدیهاى برآمده از وضع طبیعى‏و «جنگ همه علیه همه‏» را نه تنها رفع و رجوع نمى‏کند بلکه صرفا تغییر شکل مى‏دهد و از حالت‏ساده به‏پیچیده، تبدیل مى‏کند. حقوق متقابلى، خارجا وجود نخواهد داشت تا انتقال آنها قابل انجام به روش‏مسالمت‏آمیز باشد، زیرا عدل و ظلم...

اخلاقیات در جامعه مدنى سرمایه‏دارى، زمینه‏هاى اصلى بسیارى از خوى‏هاى غیرالاهى و سرشتهاى‏غیرانسانى است. استکبار اقتصادى، بستر مناسب استکبار اخلاقى و طغیانگریهاى روانى است، چنانکه‏کمبوددارى و استضعاف اقتصادى، زمینه استضعاف اخلاقى و فکرى مى‏باشد.
مال اندوزى و زیاده‏خواهى، انسانى را به خصلتهایى شیطانى چون: آزمندى، حرص‏سیرى‏ناپذیر، نجل، خودخواهى، خود برتربینى، طغیان و سرکشى، لذت پرستى، شاد خوارى وشکم‏بارگى، شهوت‏پرستى، تن آسایى، بى‏احساسى و سنگ دلى مى‏کشاند و عامل اصلى این‏اخلاقهاى ضد انسانى، همان داشتنهاى افراطى و مال اندوزیهاى افرونخواهانه است. از اینرومى‏نگریم که در تعالیم اسلامى براى مبارزه باسرمایه‏دارى...

براى هیدگر ا نسان موجودى پیچیده و اسرارآمیز است‏حقیقت انسان تنها آنچه به ظاهر مشاهده مى‏شود نیست. به خاطر همین پیچیدگى و اسرار آمیز بودن هم نمى‏توان معیارى کلى براى سنجش و ارزیابى او ارایه کرد. علومى مانند جامعه‏شناسى، روان شناسى، زیست‏شناسى و سایر علوم انسانى هیچ‏کدام نمى‏توانند انسان را در کل درک کنند. انسان یک موجود استثنایى است. انسان پایان یافته و ناکامل...