شکل واقعی وضو در کتاب و سنت

●آیت الله جعفر سبحانی

یکى از اختلافات مسلمانان در احکام عبادى، حکم مسح یا شستن پا در وضو است.ریشه این اختلاف پردامنه را باید در تفاوت روایات جست وجو کرد، اما تردیدى نیست که قرآن بهترین داور در نزاع میان روایات است و آیه وضو در سوره مائده حتى بنابر قرائتهاى گوناگون آن بر حکم مسح پا دلالتى روشن دارد. از این رو جمع کثیرى از عالمان اهل سنت با پذیرش دلالت صریح قرآن به توجیه ضعیف فتاواى برخى از فقیهان خویش پرداخته اند. پس دلالت روشن قرآن کریم، همراه با روایات فراوان اهل سنت که از وجوب مسح پا حکایت مى کند، به ضمیمه فتاواى گروه فراوانى از صحابه و تابعین براین حقیقت، و در نهایت، روایات روشن اهل بیت پیامبر(ع) در باره کیفیت وضوى آن حضرت، تردیدى در رجحان قول به وجوب مسح پا در وضو باقى نمى گذارد.

اگر جامعه‏اى بینش مادى را بپذیرد و به اقتصاد آزاد گردن نهد و در مبانى عقیدتى و ایدئولوژیکى از فلسفه لذت و اصالت نفع پیروى کند، حکومتى سرمایه‏دارى شخصى یا دولتى خواهد داشت و اگر از مبانى الهى و قرآنى پیروى نماید، به «حکومت اسلامى‏» و «مدینه فاضله غدیر» دست مى‏یابد.
ما در این گفتار به بررسى اجمالى عنصر اصیل در تشکیل حکومت‏خواهیم پرداخت و با مبانى قرآنى فلسفه سیاسى اسلام آشنا خواهیم شد و...

واژه «شیعه» در لغت، به معناى اَتباع، انصار و پیروان آمده است; بدین معنا که اگر کسی از شخصى پیروى کند و دوستى و محبت او را در دل داشته باشد و از او حمایت نماید، به او «شیعه» گفته می شود. لفظ «شیعه» به این معنا، بر مفرد، جمع، مرد و زن ـ بالسّویّه ـ اطلاق می شود([15]) و به همین معنا، در قرآن کریم به کار رفته است; آنجا که می فرماید: «هذا مِن شیعتِه و هذا مِن عدوّهِ فاستغاثَهُ الّذی مِن شیعتِه عَلى الّذی مِن عدوِّه» (قصص: 15); یکى از پیروان او ـ موسى(علیه السلام) ـ و دیگرى از دشمنانش. آنکه از پیروانش بود، بر ضدّ کسى که دشمن وى بود، از او یارى خواست.
همچنین کلمه «شیعه» در لغت، به معناى فرقه و طایفهاى که بر امرى موافقت کنند، بدون تبعیت و پیروى از یکدیگر، نیز ...

دکتر طه جابر العلوانى در این گفت‏وگو به مقایسه‏اى میان معرفت‏شناسى اسلامى و معرفت‏شناسى غربى پرداخته است . از نظر وى، معرفت‏شناسى سکولار غربى، که اینک بر کل دستگاه معرفتى بشر سلطه یافته است، بیمار و جهت‏دار است و ارزش‏ها را کنار گذاشته است . در برابر آن، مسلمانان باید با احیاى اجتهاد و بازگشت‏به میراث غنى معارف اسلامى و نیز تعامل با علوم اجتماعى و انسانى، پروژه معرفت‏شناسى اسلامى را به پیش برند .

این مقاله گفت‏وگویى با حجت‏الاسلام نقویان، اندیشمند حوزه و دانشگاه، در خصوص تبیین ابعاد مختلف جنبش نرم‏افزارى است . مقوله نظریه‏پردازى و تولید علم آنچنان مهم است که بایستى به دور از تقلید، کار جدیدى انجام داد و شبهات نو را بدون هیچ هراسى پاسخ‏گو بود و از میدان نقد و مناظره استقبال کرد . و اگر نتوانیم براى بشر امروز، تمدنى بزرگ و قابل ارائه، معرفى کنیم، نمى‏توانیم ادعا کنیم که فکرى بالنده، پویا و غالب بر همه افکار امروز بشر داریم و اینجاست که ضرورت جنبش نرم‏افزارى، در راس همه ضرورت‏هاى دیگر، آشکار مى‏شود .

در پى پاسخ مقام معظم رهبرى به نامه جمعى از دانش‏آموختگان حوزه و دانشگاه مبنى بر ضرورت تحقق جنبش نرم‏افزارى در جامعه، این موضوع در محافل علمى حوزه و دانشگاه مورد توجه قرار گرفت . این گفت‏وگو نیز به جنبش نرم‏افزارى و مباحث پیرامونى آن اختصاص دارد . در اینجا تنها گوشه‏اى از مباحث طرح شده توسط آقاى صادقى بازگو، مى‏شود و خوانندگان را به مطالعه اصل مقاله دعوت مى‏کنیم:

در صد سال اخیر، رابطه اسلام و مدرنیته، همواره براى مسلمانان، و به‏ویژه احیاگران و نوگرایان دینى، موضوعى مهم بوده است . در این میان، به نسبت معارف اسلامى با معارف غربى بیش از دیگر مؤلفه‏ها توجه شده است . مقاله حاضر این نسبت را بررسى مى‏کند .
نه عقل و نه دانش تجربى، به خودى خود، توان دست‏یابى به حقیقت نهایى را ندارند و لذا طراحان اسلامى کردن معرفت، به فطرت، به عنوان منبعى براى معرفت، تکیه و تاکید دارند . در طرح اسلامى کردن معرفت، فطرت، به‏طور سیستماتیک، بخشى از تئورى کلى معرفت‏شناخته مى‏شود . بدین‏ترتیب، ذات بشرى به ابزارى براى دست‏یابى به حقیقت تبدیل مى‏شود که به طور ذهنى درک مى‏شود، هرچند به‏طور عینى بحث مى‏شود .

متن اصلى این مقاله، در مجله تاریخ معاصر (1) به چاپ رسیده است . به عقیده نویسنده، جهان غرب تصور صحیحى از جهان اسلام و اسلام سیاسى ندارد و همین امر موجب تصمیم‏هاى اشتباهى شده است که از آن جمله مى‏توان به سرکوبى گروه‏هاى اسلامى، به رسمیت‏شناختن حکومت‏هاى دیکتاتورى در کشورهاى اسلامى و نادیده گرفتن نقض آشکار حقوق بشر توسط این حکومت‏ها اشاره کرد . نویسنده مسلمانان را در تفسیرهایشان از اسلام متفاوت مى‏داند و معتقد است‏بیشتر مسلمانان، اسلام را دین صلح و آرامش و عدالت اجتماعى در سایه رعایت قوانین خداوند مى‏دانند . بنابراین جهان غرب نباید باورها و اعمال زشت اقلیتى محدود را به اسلام و اصول‏گرایى اسلامى نسبت دهد .

اسلام چه جایگاهى براى پرسشگرى قائل است؟ چرا بسیارى از افراد و جوامع دینى، پرسشگرى را درباره داده‏هاى دینى نمى‏پسندند و گاه با آن برخورد مى‏کنند و پرسشگرى را یک نوع مخالفت مى‏پندارند؟
شواهد و دلایل درون‏دینى بیانگر این حقیقت است که اسلام هرگز باب پرسشگرى را مسدود نساخته است . تاریخ و سیره عملى انبیا و ائمه و بزرگان دین اسلام نشان مى‏دهد که همه آنان پرسشگر بوده‏اند . قرآن کریم بندگانى را که اقوال را بررسى مى‏کنند و بهترینشان را برمى‏گزینند بشارت مى‏دهد; صد البته اسلام نیز خود یک ایده و نظریه است و از این قاعده مستثنا نیست . بدین ترتیب، همه مسلمانان موظف‏اند در حد توان، تمام داده‏هاى دینى را بررسى کنند و پس از رسیدن به حقانیت آن، آگاهانه آن را اختیار نمایند .

توجه اسلام به عصر زرین در گذشته، به معناى تلاش براى وارونه کردن مسیر تحولات به منظور بازسازى کامل عصر نبوى نبوده است . نوگرایى آن نیز به معناى وا نهادن الگوها و آرمان‏هاى کهن و حرکت در فضاهاى مبهم و نامعین با چراغ خاموش نیست . توسعه‏ى انسانى و پیش‏رفت جوامع بشرى منحصر و محدود به الگوى مدرنیته‏ى غربى نیست .