اخلاق و عرفان

در سیره عملى پیامبر (ص) صدها نمونه از اخلاق نیک و زیبا وجوددارد که هر کدام نشانگر قطره‏اى از اقیانوس عظیم حسن خلق آن‏حضرت ...

گرایش چشمگیر جهان غرب به امور درونی و توانایی‌های باطنی انسان و پیدایش صدها فرقه کوچک و بزرگ در این راستا، اندیشمندان غرب را با موضوعی بسیار مهم، جدید و فراگیر روبه‌رو ساخته است. دنیای غرب پس از قرن‌ها توجه به عقلانیت ابزاری محض، ابتهاجات مادی و زندگی ماشینی اکنون موج بزرگی از باطن‌گرایی را در درون خویش احساس می‌کند که برای مهار آن، باید آن را بشناسد. حرکت این موج مواج به سمت شرق اسلامی و ورود آن به کیان مسلمانان با بازتابی بسیار متفاوت با آن‌چه در غرب رخ داده، روبه‌رو شده است.

در زمینه بررسی افکار و آثار دانشمندان، اعم‌از فقها، عالمان علوم تجربی و علوم اجتماعی، باید قبل از هر چیز به شرایط اجتماعی، سیاسی، زمانی و مکانی آن‌ها آگاهی یافت تا بتوان در مورد هر کدام از آن‌ها به نتیجه‌گیری مشخص و قابل اعتباری دست یافت. ابن خلدون و بررسی آثار و اندیشة او نیز از این امر جدا نیست؛ بنابراین تنها هنگامی امکان غور در عمق نظریات و جهان‌بینی وی وجود دارد که بتوان شرایط زمانی او را به درستی تحلیل، تبیین و درک کرد.

انسان مدرن برخلاف پیشرفت علمی و تکنولوژیکی سرسام‌آور، ناآگاه است. گاه نفع اندک را بر سود بسیار ترجیح می‌دهد و گاه نیز مانند آفریدگان نادان و ناآگاه، ضرر آشکار را بر نفع صحیح برتری می‌دهد! مگر نه این‌‌که خواستار حقوق و برخورداری‌هایی است که او را از مرتبة انسانیت خارج می‌کند و تا حوزة حیوانیت پایین می‌آورد؛ آن هم صرفاً با این ادعا که پیرو عقلانیت آشکاری است که یگانه نشانه و مشخصة انسانیت است؛ ولی اگر به واقع ادعای این انسان درست بود، چگونه است که راه عقلانی‌ای که می‌پیماید، به نقیضِ مقصودش می‌انجامد؛ مگر نه این‌که می‌خواست به‌وسیلة این راه، به استواری و پایداری بیشتری دست یابد؟ درحالی‌که به‌واقع دیده می‌شود که تنها به انحراف او می‌انجامد.

سخن گفتن از عارفان و بینش عارفانه، کاری بس دشوار، ولی شیرین و لذت‌بخش است؛ آن‌چه در این مقال به آن خواهیم پرداخت، نگاهی برگرفته از جهان‌بینی عرفانی به موضوع «اطلاق و نسبیت» اخلاق است. پرسش آن است که آیا در مکتب عارفان، چیزی در ربط با این موضوع یافت می‌شود؟ و اگر پاسخ مثبت است پس آیا آن‌چیز با اطلاق اخلاق‌ سازگار است یا نسبیت آن؟

به نظر آقاى زهیرى دولت مدرن با اخلاق خداحافظى کرده است . مدرنیته خود جاى دین را گرفته و حفظ قدرت، بدون توجه به انگیزه‏هاى اخلاقى مورد نظر است . تجربه دولت دینى ایران مى‏تواند نمونه آرمانى از دولت اخلاقى در دنیاى امروز باشد .