فرهنگ و مطالعات اجتماعی

این مقاله، ترجمه‏اى از سخنرانى آقاى فلاطورى، پیرامون مفهوم عدالت در اسلام و مسیحیت و رابطه رحمت و عدالت خداوندى در قرآن و سنت اسلامى مى‏شود. ایشان چنین گفته است: در فرهنگ لغات اسلامى و یا قرآنى دو واژه براى عدالت وجود دارد: یکى، «عدل» که به معناى خود عدالت است و دیگرى، «قسط» که نتیجه و یا حاصل عدالت را نشان مى‏دهد. اسلام - یعنى تسلیم خدا شدن - مبتنى بر اصل عدالت است، آنچه بعدها براى توجیه توصیف اسلام به عنوان دین قانون در برابر دین لطف (مسیحیت) مورد استفاده قرار گرفت. صرف نظر از اینکه «رحمت» (=مهربانى و لطف) بیش از 700 بار در قرآن آمده است، واژه‏هایى به معناى غضب و یا عدالت (عدل و قسط) تنها بخش کوچکى از آن را تشکیل مى‏دهند؛ یعنى عدالت و آنچه که به آن مربوط مى‏شود، نباید در برابر رحمت یعنى لطف و مهربانى، لحاظ شود. سه مفهوم انتقام، عدالت و دین قانون غالباً باعث پیچیدگى داورى در مورد دین اسلام و یهودیت مى‏شوند، درحالى‏که مطابق قرآن، همه ادیان الاهى یک خصیصه مشترک و منحصر به فرد دارند که در عین حال کل محتواى دین را تعیین مى‏کند؛ یعنى رحمت، رأفت و لطف. قرآن و نیز سنت پیامبرصلى الله وعلیه وآله وسلم بیشتر معطوف به این هدف‏اند که وحى را ذیل مفهوم رحمت یا باز نمودى از رحمت، یعنى لطف و رأفت خدا معرفى کنند و در قرآن چنین آمده است: (رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً)؛ یعنى پروردگارا علم و رحمت تو شامل همه چیز مى‏شود.

از جمله فلسفه‏هاى مضاف که اهمیت و کاربرد فراوانى دارد «فلسفه تکنولوژى» است که کمتر به آن توجه شده. تقارن علم و تکنولوژى در دوران معاصر، قرینه کاملى در روزگار باستان ندارد. نزدیک‏ترین بصیرت‏هاى باستانى، اقوالى است که در قرن پنجم قبل از میلاد تا قرن چهارم، نزد ماقبل سقراطیان شکل مى‏گیرد و بنا بر گفته ارسطو، مبداء مستمرترین بحث آکادمیک، قبل از تأسیس آکادمى افلاطون، فلسفه مى‏باشد که تا دوره معاصر ادامه مى‏یابد. تلاقى علم و تکنولوژى و فلسفه در قالب علم جدید به ظهور آمد، با آنکه این روایت ساده‏اندیشانه است مى‏توان گفت؛ که تا همین اواخر با وجود اینکه مصادیق تکنولوژى در برابر ما بسیار بوده‏اند؛ اما هیچ وقت به صورت متمرکز به آنها فکر نکرده‏ایم. در مجموعه اندیشه‏هایى که در قرون متمادى شکل گرفت، تکنولوژى مورد توجه واقع شده و همراه آن نظام سیاسى از زاویه تکنیک و تکنولوژى نیز نگریسته مى‏شود. اولین کتاب با نام «فلسفه تکنولوژى» در قرن 19 منتشر مى‏شود. امروزه این مباحث از قلمرو فرهنگ عمومى جدا شده و در سطح آکادمیک بررسى مى‏شود و سپس در سطح عمومى منعکس مى‏شود.

به نظر نویسنده، «مارشال مک لوهان» به عنوان استاد و پیشواى ارتباطات و مطالعات رسانه‏ها شناخته شده است؛ چرا که وى آرایشى از ابزارهاى مفهومى و شیوه‏اى در اندیشیدن به جامعه و تغییرات آن را در اختیار ما مى‏گذارد، برخى هم مانند «آلوین تافلو» و «جان نسبیت» و «آرنلود تویین بى» و «تامس کان» سعى کرده‏اند تا به دیدگاه‏هاى او نزدیک شوند.

این مقاله برآن است تا به بررسى تطبیقى جامعه مدنى و ساختار جامعه مدینةالنبى بپردازد. اساساً دین چه نسبتى با جامعه مدنى دارد، تعامل دین و دولت در این جامعه چگونه است؟ آیا پیدایش جامعه مدنى در عصر جدید ارتباطى با این جامعه در عصر نبى اکرم‏صلى الله وعلیه وآله وسلم دارد؟ جامعه مدنى و دین چه سنخیتى دارند؟ موضوع جامعه مدنى نسبت به جهت‏گیرهاى مذهبى اشخاص چیست؟ معیار تشخیص جامعه مدنى و تفاوت آن با مدینةالنبى چیست؟ این مقاله، تلاش مى‏کند تا به سؤالاتى از این دست پاسخ دهد. نویسنده محترم، معتقد به تباین ماهوى و عمیق جامعه مدنى و دینى بود. و در پایان به تفاوت‏هاى این دو جامعه و ویژگى‏هاى جامعه مدینةالنبى اشاره دارد.

آقاى رشاد تعبیر «توسعه علمى» را تعبیرى مبهم مى‏داند و معتقد است که باید به جاى آن از تعبیر «تکامل علمى» استفاده کرد. در نظر ایشان علمى که در اسلام توصیه شده است، علم مفید است که مشتمل بر علم الابدان و علم الادیان است. در دینى شدن علم نیز پنج وجه محتمل است.

دیدگاه شما درباره توسعه علمى چیست؟ چه معنایى براى این اصطلاح قائل هستید؟

توسعه علوم انسانى عوامل مختلفى دارد. در این مقاله به موانع مختلف رشد دانش‏هاى انسانى اشاره شده است. درآمیختن مشکل و مسئله، تحویلى‏نگرى، اخذ مسئله نما به جاى مسئله، اخذ نظریه به جاى فرضیه، درآمیختن مرز علوم، حصرگرایى روش‏شناختى و فقدان الگوى پژوهشى براى تحلیل چند تبارى، هفت مانع عمده در راه رشد و توسعه علوم انسانى برشمرده شده است.

مقاله با انتقاد از مفهوم سرگرمى مطلق، یعنى استفاده از اوقات فراغتى که بدون هیچ اجبار اجتماعى است آغاز مى‏شود. این سرگرمى عامل ایجاد تنگناهاى اجبارى توده‏اى بیشتر براى فرد است. حقیقت سازمان‏دهى اوقات فراغت، گرفتار کردن انسان‏ها توسط صنایع فرهنگى است که نوعى «بندگى سازمان‏دهى شده» است. نویسنده سپس به مفاهیمى همچون «جوامع کنترل» و «از دست رفتن فردیت» اشاره مى‏کند و با گزارشى از اندیشه‏هاى فروید در زمینه روان‏شناسى توده‏ها، به بحث کنترل رسانه‏هاى گروهى توسط گروهى محدود مى‏پردازد.

این مصاحبه طولانى با پرسش و پاسخ‏هایى درباره جایگاه علم و تولید علم در جامعه اسلامى و نیز نقش آن در توسعه آغاز مى‏شود؛ پس از اشاره به علت مهاجرت محققان به کشورهاى دیگر، مجدداً به بحث جنبش تولید علم از دیدگاه اسلامى بازمى‏گردد. و به بحث رابطه علم و ایمان مى‏پردازد. علم بدون ایمان نوعى تهدید براى جامعه بشرى و در عین حال جزو ابزار دفاعى هر ملتى است و مهم‏ترین نقش را در استقلال کشور دارد.

آیا سنت اجتماعى اسلام ضمانت‏بقاء و اجرا دارد؟
(اشکالاتى بر مبانى تمدن اسلامى (1))
ممکن است‏خواننده محترم بگوید: گیرم دعوى شما حق باشد، یعنى نظام اجتماعى، عالى‏ترین نظام و نظر اسلام در پدید آوردن جامعه‏اى صالح، پیش رفته‏ترین و متقن‏ترین واساسى‏ترین نظریه‏ها باشد و حتى از نظریه جوامع پیشرفته عصر حاضر نیز متقن‏تر باشد، ولى

نویسنده ی محترم در مقاله ی حاضر به درخشش زنان مسلمان در عرصه ی علم و فرهنگ ـ آن هم در عصری که مسبوق به تاریکی و جاهلیت مطلق بود ـ پرداخته است. این نوشته برگرفته از بخشی از رساله ی دکتری ایشان با عنوان "مشارکت اجتماعی زنان ...