بررسى شبهات مهدویت

پیش درآمد

قبل از این كه وارد بحث شوم, تذكر دو نكته را مفید می دانم:

نخست این كه: شبهه شناسی مهدویت و پاسخ گویى به این شبهات و پرداختن به چنین مبحثی, خود یكى از ابعاد مهم تربیتی انتظار است; همان چیزی كه یكى از محورهای مهم در برگزاری این گفتمان به شمار آمده است. اگر قرار باشد كه مهدویت یكى از محوریترین پایه های تربیت فرد و جامعه باشد كه هست, یقینا باید نسبت به آسیب شناسی این موضوع كه یكى از بخش های مهم آن, شبهه شناسی مهدویت است تعمیق شود.

قطعا تاسیس موسساتی براى شناخت این شبهات و پاسخ گویى به آن, براى بنای چارچوب تربیتی بر اساس مهدویت و (انتظار محور) ضروری به نظر می رسد.

دوم این كه: بررسى شبهات مهدویت, نیاز به فرصت بسیارى دارد. اگر بخواهیم حق مطلب را ادا كنیم, باید از زوایاى مختلف این قضیه را مورد بررسى قرار دهیم.

باید شبهات دسته بندی شوند و محورهای مهم این شبهات و شبهه انگیزانى كه آن را در جامعه طرح كرده اند, مورد بررسی و تطبیق قرار بگیرد و حداقل پاسخ های اجمالی نسبت به مهم ترین محورهای شبهات مطرح شود. بنابراین بحث حاضر را با عنوان ضرورت بررسی شبهات مهدویت ادامه می دهیم.

مفهوم و ویژگی هاى شبهه

رابطه ى منطقی بین سوال و شبهه, عموم و خصوص مطلق است. هر شبهه ای سوال است, اما هر سوالی شبهه نیست. شبهه خودش نوعی سوال است. اما سوالی است كه براى استفهام و طلب فهم, مطرح نشده است. براى دانستن و گسترش معلومات و هدایت یافتن به راه صحیح, نیست. شبهه دارای مختصات و ویژگی هایى است كه در اولین فصل صحبت در بخش های مختلف به همین مختصات و ویژگی ها خواهیم پرداخت; البته باز با تاكید بر این كه قضیه ى شبهات مهدویت مورد نظر است.

بعضی از این شبهات محتوایى هستند; برخی به شكل و ظاهر این شبهات باز می گردند; برخی به روش های طرح شبهه و برخی به شرایط محیطی اشاره می كنند.

اولین ویژگی این است كه شبهه دارای محتوای هجومی و نفی كننده است. این كه مطرح شود آیا اصلا امام زمان(عج) به دنیا آمده اند؟ آیا ولادت حضرت مهدی(ع) شاهدی دارد؟ سوال كننده در این موارد می خواهد اصل قضیه ى مهدویت را مورد هجوم قرار دهد و آن را نفی كند. در این صورت شما هر چه قدر هم كه استدلال كنید یقینا قانع نخواهد شد. او به دنبال این است كه اصل ولادت و باور را خدشه دار كند.

ویژگى دوم كه بى ارتباط با ویژگى اول نیست, این است كه شبهه به انگیزه ى تخریب یك عقیده صورت مى گیرد. این جا دیگر قصد فهمیدن نیست; قصد متزلزل كردن عقیده است. اگر در مورد غیبت امام زمان شبهات گوناگون ذكر شده, به این دلیل است كه به انواع مختلف خواستند بگویند این غیبت امام زمان(ع) ساخته و پرداخته ى كسان خاصى است و واقعیت ندارد. مى خواهند این همه حركت و پویایى كه در بحث مهدویت و زیر چتر انتظار وجود دارد, مورد تخریب قرار بگیرد.

سومین ویژگى شبهه این است كه با جاروجنجال و تبلیغات و استفاده از ابزارهاى مختلف براى رساندن آن شبهه همراه است. غوغاسالاری در آن حاكم است.

درباره ى شبهه ى ظهور حضرت مهدى(ع) اگر سرى به اینترنت و نرم افزارهاى گوناگونى كه در كشورهای مختلف دنیا پخش شده بزنید, خواهید دید كه چه قدر روى ظهور كسانى كه خود را مهدى نامیده اند, تبلیغات صورت گرفته است. در سودان, پاكستان, هند و سایر كشورهاى افریقایى, اروپایى و حتى امریكا ادعا كرده اند كه ما همان مهدى موعودیم, و چه قدر با تبلیغات و تإكید روى این قضیه, در دنیا جنجال راه انداخته اند.

امروزه ده ها سایت از پایگاه هاى اینترنتى, منحصرا در اختیار كسانى است كه مى خواهند عقاید مربوط به مهدویت را, با همان نگاهى كه گفتیم, متزلزل كنند.

من نوشته ها و برگ هایى را به همراه دارم كه در آن ها تصویر و مشخصات كسانى كه در دنیا به عنوان مهدى ظهور كرده اند, آمده است. تبلیغات گسترده اى در این باره انجام داده اند. اگر حوزه و علما و منتظران حضرت مهدى(ع) با تمام توان و هوشیارى در پى حفظ این سنگر نباشند, بسیارى از طرف داران جمهورى اسلامى و شیفتگان نظام ولایت فقیه و بسیارى از كسانى كه در گوشه و كنار دنیا به آینده ى این انقلاب و تسلیم آن به دست امام زمان(عج) دل بسته اند, ناامید خواهند شد.

ویژگى چهارم شبهه این است كه با پاسخ منطقى, بحث پایان نمى گیرد. كتاب هاى مختلفى كه در چگونگى مباحثات شبهه انگیزان چاپ شده است, گویاى این واقعیت است. هرجا علماى ما به پاسخ گویى برخاسته اند و مدارك و ادله و استدلال و براهین قطعى ارایه كرده اند, به سرعت بحث را منحرف مى كنند و یك بحث انحرافى دیگرى پیش مى كشند. بحث بر این نیست كه شبهه انگیز باید قانع شود; مهم این است كه كسانى كه تحت تإثیر شبهه هاى او قرار مى گیرند, طرف مقابل و عقیده ى مورد هجومش را بى دفاع نبینند. جوان دانشگاهى ما فریب نخورد و گمان نكند كه آن شبهه ها بى پاسخ اند. گمان نكند كه مهدویت هم خیلى پایه و اساس محكمى ندارد. زمانى كه جوانان و بسیجیان ما, با عشق دیدار امام زمان(ع) به سوى میدان هاى جهاد حركت مى كنند, حاضرند جانشان را هم در طبق اخلاص بگذارند و تقدیم آن یار منتظر بكنند, این جاست كه شبهه انگیز به سراغ او مىآید: از كجا مى دانى كه امام زمان همانى باشد كه مى گویى در جبهه هنگام خواندن دعا, دیدمش؟!

اصلا شاید امام زمان(عج) در شرایط و وضعیت خاصى در غیر جسمى كه ما و شما داریم, زندگى مى كند; پس قابل رویت نیست. اگر این شبهه در او تحریك شد, حركتش را از دست مى دهد و همین هدف شبهه انگیزان است. شبهه انگیز مى خواهد ظلمات ایجاد كند; مى خواهد تاریكى ایجاد كند; مى خواهد نقطه هاى روشن و امیدآفرین را از بین ببرد.

ویژگى پنجم شبهه این است كه معمولا در فضایى غیر پاسخ گو رشد مى كند. شبهه انگیز در مجامع علمى كار نمى كند. شبهه اش را در موسسات تحقیقاتى شما مطرح نمى كند. از رسانه هاى مختلف استفاده مى كند; مقاله مى نویسد; مصاحبه مى كند و حتى در سطحى بین المللى حرفش را ابراز مى كند تا كسانى كه مخاطبش هستند, همان كسانى كه هیچ سیطره ى علمى به موضوع ندارند, متزلزل شوند. مى خواهد عقاید صاف آنان را متزلزل كند. ما مسئولیم; در هر رده اى كه هستیم, چه در حوزه, چه در دانشگاه, چه در مراكز تحقیقاتى, باید آگاهى بدهیم. سطح پاسخ گویى مردم را بالا ببریم. شبهه انگیز دنبال فرصت ها و ظرف ها و مكان هایى است كه انسان هاى پاسخ گو در آن جا وجود نداشته باشند.

ویژگى ششم این شبهه این است كه در حجمى زیاد و زمانى كم در جامعه فراگیر مى شود. یك باره مى بینید كه بحث ولایت مطلقه ى امام معصوم و ولایت مطلقه ى فقیه كه بنا به فرمایش صریح مولا امام زمان(عج), حجت امام زمان اند و خود امام زمان, نیز حجت الله است, مورد تردید قرار مى گیرد. با ابزارهاى مختلف و با تئورىهاى گوناگون سعى مى كنند این ولایت را در بین مردم غیراستدلالى, قابل تردید و شكننده جلوه دهند و ناگهان مى بینید كه همه جا پرشد. و این نشان از انگیزه هاى تخریبى شبهه افكنان دارد.

هفتمین ویژگى شبهه این است كه فراوانى آن, متناسب با اوضاع اجتماعى است. اگر در جامعه جوى ایجاد شود كه خشونت ستیزى رسم شود, حتى قوانین جزایى دستگاه قضا نیز مورد تردید قرار خواهد گرفت. مى گویند: مگر اسلام مى تواند دینى خشونتى باشد؟ یا به تعابیر دیگر. ناگهان مى بینید كه در موضوع مهدویت نیز این شبهه بیش تر اوج مى گیرد و رشد مى یابد كه امام زمان كه دو سوم مردم دنیا را مى كشد; حتى براى این مطلب, به روایات استناد مى كنند. بعضى از روحانیون نیز متإسفانه گاهى بالاى منبر مى گویند: امام زمان آن قدر مى كشد و آن قدر خون مى ریزد كه تا زیر شكم اسبش خون بالا خواهد آمد! باید این گونه روایات و قضایا مورد بررسى قرار گیرد كه تا چه حد علمى و قابل اعتماد هستند. این كه چه قضاوتى در جامعه ایجاد مى كند و چه برشى بین اعتقاد به مهدویت و انتظار امیدآفرین به ظهور حضرت مهدى(عج) در جوانانى كه احساسات لطیف دارند, به وجود مىآورد همه ى این ها باید مورد تعمیق و تدقیق قرار بگیرد. این بخش اول صحبت بود.

عوامل تإثیرگذار در تشدید جو شبهه

یكى از مسائل قابل توجه در مبحث شبهات مهدویت, منابع و عوامل تإثیرگذار در تشدید جو شبهه هاى مهدویت هستند. در این جا تعدادى از این عوامل را خواهیم شمرد.

1. بحث از حضرت مهدى(عج) بحث یك جانبه اى نیست; بحثى است كه از ابعاد تاریخى قابل ملاحظه است; از ابعاد كلامى و فلسفى, جامعه شناسى, روان شناسى و حتى مباحث اقتصادى و سیاسى داراى ثمرات زیادى است. از جوانب گوناگون مى توان به این قضیه نگاه كرد و با نظرگاه هاى مختلفى قابلیت شبهه انگیزى دارد.

تعداد روایات متشابه بودن, متخالف بودن و گاه متعارض بودن روایات این باب كه بسیار زیاد است.

یكى از مشكلاتى كه در حوزه داریم, این است كه دو چیز در حوزه بسیار مظلوم اند: قرآن و شریك القرآن. آن چه باید اصلى ترین محور قرار بگیرد, قرآن است و شریك قرآن, امام زمان(عج). كسانى كه روى این مباحث و روایات كار مى كنند, مطالبى در این باب خواهند یافت كه گه گاه دستآویز همین شبهه افكنان نیز قرار مى گیرد. در باب طول عمر, ولادت, زمان غیبت, كیفیت زندگى امام زمان و این كه امام زمان(عج) داراى فرزندانى هستند یا نیستند و ... مطالب بسیار متفاوتى دیده مى شود. همه ى این ها قابل حل است. این مباحث هرگز به این معنا نیست كه این ها قابلیت تحلیل و حل شدن و پاسخ گویى قطعى ندارند. مهم این است كه باید كسانى باشند و این اختلافات را حل كنند.

كمبود تحقیقات در این باب كه قبلا اشاره شد.

عمومى بودن بحث, نسبت به همه ى مذاهب; نه فقط مذاهب اسلامى و حتى ادیان دیگر. در یك مرحله از مباحث فقهى, مخاطبین و كسانى كه دغدغه ى فكرىشان این مباحث است, قشر خاصى از مردم هستند. خیلى از مباحث فقهى است كه حتى نسبت به همه ى افراد جامعه نمى تواند عمومیت داشته باشد; اما مبحث مهدویت, نه فقط همه ى شیعیان را شامل مى شود, بلكه تمام مسلمان ها از تمام فرقه هاى گوناگون را شامل مى شود. ادیان مختلف مخاطب مبحث مهدویت اند و این جا است كه شمولیت بحث باعث مى شود كه هر كس در هر كجاى دنیا با هر كیش و آیینى كه دارد, نسبت به قضیه احساس ربط و ارتباط بكند و همین موجب توسعه ى دامنه ى شبهه است.

5. كم اطلاعى; یكى از آفت هاى حوزه و دانشگاه, كم بود اطلاعات و آمار است. ما هنوز در خیلى از ابواب نظرسنجى به شكل عام نداریم یا اگر هست, بسیار محدود و بسته است. اگر از دانشگاهیان آمار بگیریم, درصد بالایى از آنان یك حدیث از امام زمان(عج) حفظ نمى دانند; حتى بسیارى از حوزویان نیز نمى توانند ادعا كنند كه یك یا چند كتاب از حضرت مهدى(ع) و مباحث مهدویت را به شكل دقیق مطالعه و تحقیق كرده اند, تا چه رسد به مردم عادى! مردم عادى فقط یك سرى اعتقادات ناب دارند. به كوچه و بازار كه نگاه مى كنیم, از روزهاى نیمه ى شعبان, نه فقط مردم, بچه ها نیز همه سراپا شور و احساس مى شوند; كار مى كنند و دنبال عشق امام زمان و ارادت به ایشان هستند. اما عمق این احساس و ارتباط با امام زمان و گستره ى علمى كه این ها را به امام زمان پیوند مى دهد, چه قدر است؟ این نیز یكى از مواردى است كه شبهه انگیز را بسیار تحریك مى كند و حركتش را سرعت مى بخشد. اهمیت موضوع در بنیاد جامعه اى اسلامى و كفرستیز, زمانى آشكار مى شود كه استكبار نگاه مى كند و مى بیند آن چه حركت پویاى جوامع اسلامى و حتى مستضعفین جهان را علیه او تحریك مى كند, یكى از مبانى اش مهدویت و اعتقاد به ظهور مصلح است. و مى بیند كه باور مهدویت, تإمین كننده ى دهكده ى بزرگ جهانى و حاكمیت توحید در سراسر هستى است, همه ى این ها را براى حاكمیت خویش خطرساز مى بیند و بنابراین, مبانى مهدویت را مورد هدف قرار خواهد داد. و از تمام امكانات مادى خویش, براى ساختن یك مهدى دروغین در گوشه اى از دنیا, بهره خواهد برد.

این حدیث معروف را شنیده اید كه پیامبر اكرم(ص) فرموده اند:

... یملإ به الارض قسطا و عدلا كما ملئت جورا و ظلما ... ;

... (خدا) به وسیله ى او زمین را پر از داد و عدل مى كند و همان گونه كه از ظلم و ستم پر شده است ... .

این حدیث دستآویز كسانى قرار مى گیرد كه مى خواهند ظلم و فساد و سكوت در مقابل ظلم و فساد در جامعه شایع شود. این شبهه را ایجاد مى كنند كه چه كسى گفته ((قومى كه منتظر مصلح است, باید خود صالح باشد))؟ خیر, آن كسى كه منتظر مصلح است, باید تلاش كند تا ظلم و فساد زودتر و هر چه بیش تر جامعه را فرا گیرد. این كم شبهه اى نیست. از بالاترین و خطرسازترین نوع شبهه هایى كه در نوع بحث مهدویت مطرح شده و مطرح مى شود, همین گونه شبهات است.

نگرش هاى منفى درباره ى شبهه

من دو نگرش منفى در مورد شبهات مهدویت و بلكه كل شبهات ارایه مى كنم: یكى این كه هر جا سوالى هست, شبهه تلقى شود. جوان پویا و متفكر با اندیشه اى فعال و روحیه اى استدلال طلب, هر مطلبى را به سادگى نمى پذیرد; به همین دلیل در ذهن او, در مسائل مختلف سوال ایجاد مى شود; سوال هایش حتى ممكن است به شكلى در مقابل عقایدى كه تاكنون داشته و عقایدى كه دیگران دارند و به او انتقال مى دهند, قرار بگیرد. این شبهه نیست. شبهه داراى ویژگى هایى است كه بدان ها اشاره كردیم.

اگر جوان پرسش كننده متهم به شبهه انگیزى شود و در نتیجه, پرسش او پاسخ داده نشود, چه روى خواهد داد؟

نگرش منفى دوم این كه كسى هم كه نفى شبهه و شبهه انگیزى در مورد مهدویت مى كند, خودش مخرب و تخریب گر است. در حقیقت نوعى حكم تبرئه براى همه ى كسانى كه مى خواهند عقاید مردم را خراب كنند صادر مى كند و مى خواهد مردم را از وجود این تخریب گران غافل كند. اینان مانند كسى هستند كه دزدى را كه از دیوار مردم به قصد دزدى بالا رفته, حارس و پاسبان منزل معرفى مى كند.

سوال براى بناى عقیده است. سوال محترم است و باید پاسخ داده شود. مقدس هم هست, چون باعث گسترش علم و معرفت و حكمت است; اما این كه كسى شبهه انگیزان را تبرئه كند و شبهه را سوال قلمداد كند, رویكرد بسیار خطرناكى در پیش گرفته است. امیدواریم كه بتوانیم با آگاهى و حوصله در مقابل این توطئه ها بایستیم.

شرایط پاسخ گویى به شبهه

در پاسخ گویى به شبهات باید به چند عامل توجه جدى داشت:

الف. این كه باید جامعه آماده و واكسینه شود. سطح آگاهى جامعه بالا رود. مردم شبهه شناس شوند و معرفتشان در حد پاسخ گویى به پرسش و شبهه بالا رود.

ب. این كه اصل شبهه به شكل دقیق شناسایى شود و به اهلش سپرده شود; یعنى متخصصین در شناسایى شبهه و پاسخ گویى به شبهه با تشكیل نهادها و موسسات پشتیبانى شوند.

ج. این كه حوزه ى خاص و بستر رشد و گسترش شبهه, شناسایى شود.

د. اصل سرعت در پاسخ گویى; نگذاریم شبهه پراكنان همه جا را پر كنند و سپس درباره ى پاسخ گویى به آن چاره جویى كنیم.

ه' . افشاى شبهه انگیزان; برملا ساختن مقاصد شبهه انگیزان و رو كردن دست آنان.

و. برنامه ریزى حساب شده و كارشناسانه براى ایجاد و تقویت هوش مندى لازم در جامعه; نباید ابزار تقویت و پخش شبهه و شایعه شد. باید شبهات را به گونه اى به سمت محققین, موسسات و مسئولینى كه وظیفه ى پاسخ دهى را به عهده گرفته اند, ارجاع داد. یكى از این مراكز و موسسات, همین موسسه ى انتظار نور است كه در بخش هاى گوناگون به گونه اى جدى فعالیت مى كند. امیدواریم كه بتوانیم تا آخرین نفس پاسدار مرزهاى مهدویت باشیم و این امانت بزرگ را به دست صاحبش برسانیم; هم چنان كه امام راحل; فرمودند.

حجت الاسلام و المسلمین حسین مهدویان