حوزه‏ى مبارکه قم، هزاران جوان دانش‏پژوه و مستعد را در خود جاى داده است که هر کدام در آینده باید بخشى از بار عظیم و افتخارآمیز دعوت و رسالت دینى را بر دوش گیرند و در جاده مستقیمى که پیشروان آن انبیاء عظام الهى‏اند به پیش روند؛ در محیطى با این اهمیت، وجود مراکزى که در آن به تحقیق و خلاقیت علمى پرداخته شده و تلاش براى دسترسى به عالیترین سطح معارف اسلامى همراه با

« پاسخ‏گویى به نیازهاى هر عهد و هر نسل »

وظیفه و مسئولیت قطعى شناخته شود در درجه اول نیاز است، که امیدوارم آن مرکز علمى و تبلیغى [دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم] یکى از بهترین این مراکز باشد.

مقدمه:

پرسش‌گری و میل به بیش و بهتر دانستن از جمله خصائصی است که در جان و فطرت آدمی حک شده و در گذر ایام و در اثر تطورات و تکامل دانش بشری هر چه شعاع دانسته‌ها و محیط دایره علوم انسانی گسترده‌تر شده است ، جهان هستی اسرار و زوایای مخفی وجود خود را بیشتر به رخ او کشیده است و از همین رو خصلت پرسش در انسان در طول تاریخ همواره زنده مانده و بلکه تشدید شده است . این واقعیت در عرصه امور متافیزیک بواسطه محدودیت ابزار ادارکی بشر و گستردگی و رازآلود بودن ماهیت این امور ظهور و بروز دو چندان دارد و پیام آوران جهان غیب با تعالیم خویش در قالب ادیان الهی علاوه بر رسالت هدایت انسانها همواره کوشیده‌اند تا حد توانایی و قابلیت‌های مخاطبان خویش این نیاز را برآورده سازند و پس از پایان دوره پیام آوری و در دوره غیبت اولیاء الهی و آنهائی که حقائق آسمان را بس بهتر و دقیق از اسرار زمینی می‌شناسند ، عالمان دینی مسئولیت یافته‌اند که با کنکاش و موشکافی در آموزه‌ها و پیام های به جا مانده از انبیاء و اوصیاء الهی پاسخگوی پرسشهای انسان در این دوران باشند.
در عصر معاصر که انسان ، سرخورده از غرور استغنای خویش در دوران مدرن دوباره در این صحرای حیرانی درصدد برآمده تا با رجوع دوباره به دین نیازهای برآورده نشده خویش را از دامان دین بجوید با سوالاتی روبروست که مسئولیت پیش گفته عالمان دینی را مضاعف میگرداند. این نیاز و حقیقت گرچه واقعیتی جهانی است اما با توجه به دو مؤلفه ویژه در میان مسلمانان به طور خاص و در ایران به شکل اخص تشدید می‌گردد .
نخست آنکه اسلام خود را آخرین دین الهی معرفی کرده و بر این باور اصرار دارد که تمام نیازهای انسانی انسان را در همه زمانها برآورده می‌سازد و انسان مسلمان با توجه به این آموزه در مواجهه با نیازها و سوالات پیش از هر چیز نخست به آئین خود رجوع می‌کند . دومین مؤلفه که تا حدودی اختصاص به این مرز و بوم دارد درگیر شدن دین در همه عرصه های زندگی انسانی با تشکیل حکومت اسلامی است که شکل گیری مراکز فرهنگی و پژوهشی متعدد در سطح کشور جهت پاسخگوئی به سؤالات خرد و کلان جامعه و نظام در حقیقت جوابی به این نیاز جدی و مبرم است . با نگاهی کوتاه به ربع قرن تلاش در این عرصه می توان به خوبی دریافت که شتاب و سرعت پرسش‌گری در میهن ما که حاصل فضای پیش گفته بود سبب گردیده حرکت ها و فعالیتهای پاسخگوئی فرصت ساماندهی و بازنگری به سازمان خویش را پیدا نکنند و امروزه که با تدوین چشم انداز بیست ساله نظام و طراحی برنامه های توسعه سوم و چهارم کشور و عنایت‌های ویژه به برنامه‌های کلان فرهنگی افقهای جدیدی در سامان‌دهی و سازمان‌یابی امور فرهنگی کشور نمودار گردیده است امید می‌رود ستاد پاسخگوئی به مسائل مستحدثه دینی دفتر تبلیغات که رسالت سامان‌دهی به نظام پاسخگوئی به سوالات و شبهات اقشار مختلف جامعه را بر اساس برنامه‌های مذکور به عهده گرفته است بتواند گامهای مؤثری در این عرصه بردارد.

گزارش حاضر، مرورى بر فعالیت‏ها و اقدامات دفتر تبلیغات اسلامى در این زمینه خواهد داشت. تهیه طرح پیشنهادى، پیگیرى‏ها و هماهنگى‏هاى مرحله تصویب‏خواهى، فعالیت‏هاى ستاد پس از تصویب طرح، دورنماى فعالیت‏هاى آتى و مستندات، محتواى گزارش را تشکیل داده است.
شایان یادآورى است، آنچه به عنوان عملکرد در این گزارش ارائه شده است، نه به عنوان حداکثر توان دفتر در تحقق مأموریت محوله؛ بلکه آن را مى‏توان مجموعه فعالیت‏هایى دانست که در حیطه مقدورات و منابع واگذارشده و در حصار محدودیت‏هاى موجود، انجام گرفته است.
دفتر تبلیغات اسلامى، حرکت‏هاى صورت‏گرفته را تحرکات نقطه شروع دانسته و اکنون به شتاب هدف‏مدار و خیزش دورنگر براى سامان‏دهى پاسخگویى به مسائل مستحدثه و سؤالات و مشکلات دینى اقشار مختلف جامعه مى‏اندیشد.
در اینجا ذکر این نکته نیز ضروری می‌نماید که گزارش حاضر در بخش فعالیتها و عملکرد ستاد پاسخگوئی با توجه به تأخیر ابلاغ برنامه‌های ستاد از جانب شورای عالی انقلاب فرهنگی و نیز تأخیر در تخصیص اعتبارات لازم به لحاظ زمانی ناظر به نیمه دوم پنج سال برنامه توسعه سوم می‌باشد .

1- مرحله قبل از تصویب

1-1) تهیه طرح
دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، براساس بند «ح» ماده «159» قانون برنامه سوم توسعه اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى کشور، موظف گردید به منظور بررسى و پژوهش پیرامون مسائل مستحدثه و مشکلات مذهبى اقشار مختلف در زمینه فرهنگ دینى و نحوه پاسخگویى منطقى به سؤالات و مشکلات مذکور، راه‏کارها و طرح‏هاى کاربردى و برنامه‏هاى عملى تحقق هدف فوق را تهیه و به تصویب شوراى عالى انقلاب فرهنگى برساند.

بند ح ماده 159 برنامه سوم توسعه کشور

پس از تبیین ابعاد و محدوده وظایف دفتر تبلیغات اسلامى در چارچوب بند مذکور، یک هسته مطالعات کارشناسى در قالب سه کمیته تخصصى با عنوان‏هاى ذیل، فعالیت‏هاى خود را به منظور تهیه طرح پیشنهادى به شوراى عالى انقلاب فرهنگى، آغاز نمود.

1- کمیته موضوع‏شناسى و مسأله‏یابى
2- کمیته نهادشناسى
3- کمیته مطالعاتى روش‏ها و سیستم‏هاى پاسخ گویى
هسته مطالعاتى فوق، ضمن تدوین مدل عملیاتى تهیه طرح، پروژه‏هاى مطالعاتى مختلفى را طراحى و اجرا نمود، این مطالعات معطوف به چند محور بود:

1- ظرفیت‏شناسى نظام پژوهش‏هاى دینى بارویکرد پاسخگویى به مسائل‏ومشکلات دینى‏اقشار مختلف جامعه
2- دستیابى به تصویرى کلان از سؤالات و مشکلات اقشار مختلف جامعه
3- بازیابى مبانى اولیه نظام موضوعات (با مبانى علمى) در مسائل و مشکلات دینى اقشار مختلف جامعه
4- بررسى و شناسایى مؤلفه‏هاى اصلى در یک سامانه پاسخگویى مطلوب و اثربخش
***
طرح تهیه شده، همراه با مستندات و تحلیل مستندات آن (مجموعاً در 22 مجلد و دو لوح فشرده مسأله‏شناسى دینى و نهادشناسى فرهنگى دینى) در اواخر سال 79، طبق زمان‏بندى بند «ح» ماده «159» قانون برنامه توسعه سوم، به دبیرخانه شوراى عالى انقلاب فرهنگى، جهت تصویب نهایى ارائه شد.

1-2) پیگیرى تصویب خواهى
طرح پیشنهادى دفتر تبلیغات اسلامى در کمیته تخصصى شوراى عالى انقلاب فرهنگى، در 6 جلسه با حضور نمایندگان دفتر تبلیغات اسلامى مورد بررسى قرار گرفته و در نهایت در تاریخ 25/4/1381 در پانصدمین جلسه شوراى عالى انقلاب فرهنگى، طرح گردیده و در قالب ماده واحده‏اى تحت عنوان « پاسخگویى به مسائل مستحدثه و مشکلات مذهبى اقشار مختلف » با پنج بند و سه تبصره به تصویب رسید.

مصوبه