شما دانشجوی سال اول رشته حقوق هستید و به تدریج طی دوران تحصیلات دانشگاهی، در قالب واحدهای مختلفی که خواهید گذراند، به صورت تفصیلی با بسیاری از این مباحث و مسایل اساسی آن آشنا میشوید. در این جا به دو مسئله اجمالاً اشاره میکنیم.
1- فلسفه مجازات‏ها در اسلام چیست؟ آیا هدف اصلاح فرد است یا اصلاح جامعه و یا این که هدف هم اصلاح فرد و هم اصلاح جامعه است و یا این که به هنگام تعارض بین اصلاح فرد و اصلاح جامعه کدام مقدم است؟ اسلام با نگاهی جامع به حیات انسان و جامعه بشری، مجازاتی متناسب با جرایم ارتکابی در نظر گرفته است و در این مسیر هم هدف اصلاج جامعه را مد نظر قرار داده و هم هدف اصلاح مجرم را در تعارض بین اصلاح فرد و جامعه، اسلام مصالح عموم مردم و حقوق عمومی را مقدم بر حقوق فردی و اصلاح فرد میداند. از این رو هدف اصلاح جامعه بالاتر و برتر از اصلاح فرد است. در اسلام مجازات مبتنی بر قاعده "قبح عقاب بلابیان" یا به تعبیر متعارف حقوقی اصل "قانونی بودن جرم و مجازات" است و تا بیان نیامده و قانون وضع نشده، مجازات کردن امری عبث و بیهوده است.
2- آیین دادرسی کیفری در اسلام مبتنی بر چه روشی است؟ آیا سیستم رسیدگی اتهامی است یا تفتیشی و یا این که مختلط و یا غیر از این موارد است؟
"سیستم اتهامی" از نظر تاریخی قدیمیترین نظام رسیدگی به دعاوی بوده که ابتدا در روم و یونان باستان و برخی ممالک دیگر وجود داشد و در حال حاضر با تغییراتی در انگلیس و آمریکا و برخی کشورها وجود دارد. مهم‏ترین ویژگیهای این سیستم عبارتند از:
1- ضرورت شکایت از طرف شاکی خصوصی؛
2- ترافعی بودن محاکمه؛
3- شفاهی بودن محاکمه؛
4- علنی بودن محاکمه؛
5- قاضی نقش حکم و داور را دارد.
"سیستم تفتیشی" بعد از سیستم اتهامی معمول گردید. ابتدا این سیستم در خصوص محاکمه بردگان و طبقات پایین جامعه اعمال میشد، ولی بعد این سیستم در خصوص دادگاه‏های مذهبی که توسط کلیساها اداره میشد، به مرحله اجرا در آمد. مهم‏ترین خصوصیات این سیستم عبارتند از:
1- غیر علنی بودن رسیدگی؛
2- کتبی بودن محاکمه؛
3- غیر ترافعی بودن دادرسی؛
4- وجود مقام و مرجع خاصی برای تعقیب جرایم؛
5- حرفه‏ای بودن قضاوت.
"سیستم مختلط یا فرانسوی" به دنبال آشکار شدن معایب در سیستم اتهامی و تفتیشی به وجود آمده است و دارای دو مرحله جدا از هم میباشد:
1- مرحله کشف و تعقیب بزه که عهده دار آن مرجع خاصی به نام دادسرا است و به طریقه تفتیشی یعنی غیر علنی و غیر ترافعی و کتبی صورت میگیرد؛
2- مرحله رسیدگی و صدور حکم که به طریق اتهامیک یعنی علنی و ترافعی و شفاهی صورت میگیرد. این سیستم ابتدا در فرانسه به وجود آمد و بعد در بسیاری از کشورهای جهان جریان پیدا کرد.
"روش دارسی کیفری اسلام" علی رغم این که شباهت‏های فراوانی با سیستم اتهامی دارد، حاوی برخی ویژگیهای موجود در سیستم تفتیش است، اما ویژگیهای خاص خود را دارد و با سیستم‏های مذکور سنخیت کامل ندارد. از این رو اصول دادرسی کیفری اسلامی نه از قواعد حقوق روم تبعیت کرده و نه متخذ از قواعد حقوقی سایر سیستم‏ها میباشد، بلکه قواعد مستقل و قائم به ذات است.(1)
جهت اطلاع شما چند منبع معرفی میشود:
1- آیت اللَّه سید محمد حسن مرعشی، دیدگاه‏های نو در حقوق کیفری اسلام.
2- دکتر علی رضا فیض، مقارنه تطبیق اسلام و حقوق جزای عمومی.
3- اسلام وحقوق جزای عمومی، ج 1، پژوهشکده همکاری حوزه و دانشگاه.
4- دکتر ابوالقاسم گرجی، مقالات حقوقی، جلد اول.
5- آیت اللَّه هاشمی شاهرودی، بایسته‏های حقوق جزا.
همچنین کتب فقهی بسیاری که مربوط به قضا و شهادات و حدود و قصاص و دیات به زبان عربی انتشار یافته است که میتواند مورد استفاده قرار گیرد.
پی نوشت‏ها:
1. محمود آخوندی، آیین دادرسی کیفری، ج 1، ص 79.