جسم انسان از سنخ ماده است و روح وی از سنخ مجردات؛ روح با خرابی بدن و مفارقت از آن فاسد و خراب نمیشود. بلکه در عالم دیگری باقی است و فنا در آن راه ندارد. هر چه توجّه انسان به جسم بیشتر باشد، از بازیابی به معنویت و روحانیت بازمیماند. به قول حافظ:
«حجاب چهره‏ی جان میشود غبار تنم خوشا دمی که از آن چهره پرده برفکنم...
چگونه طوف کنم در فضای عالم قُدس سره در سراچه‏ی ترکیب تخته بند تنم...
بیا و هستی حافظ ز پیش او بردار که با وجود تو کس نشنود زمن که منم»
اوّلین مسأله لازم در سلوک الی الله و در سفر به سوی حق، کنار زدن حجابهای ظلمانی و خروج از این حجابهاست. زیرا این حجابهای ظلمانی است که انسان را در اسفل السافلین قرار داده و او را از شهود وجه الله و از نظر به وجه او محروم میگرداند و نه تنها از شهود وجه الله بلکه از نیل به حقایق توحید و حقایق اسماء و تجلیّات آنها، و نیز، از نیل به اسرار معاد و حشر و در یک جمله، از نیل به اسرار وجود و هستی، محروم نموده و از همه آن‏ها باز میدارد و موجب خسران و هلاکت میگردد. بنابراین، اولین مسأله لازم در سلوک الی الله، خروج از حجب ظلمانی است.
حجب ظلمانی عبارت است از حجاب تعلق به بدن مادی، کفر، شرک و عناد با حق و آیات حق، حجاب عقاید و افکار باطل و نا صحیح، حجاب اخلاق و اوصاف رذیله، حجاب عادات، حجاب اوهام و تخیّلات، حجاب تعلق و اسارت به مظاهر مادی و آنچه غیر حضرت حق است و در یک عبارت کوتاه هر خصوصیت و هر رنگی که عارض روح انسان گشته و روح را به سوی غیر خدای متعال سوق داده و در جهت غیر او، و در جهت دوری از او و فرار از او قرار میدهد، حجابی است از حجب ظلمانی و حجابهایی که ذکر شد و آنها که ذکر نشد همه و همه به همین نحو است، (در باب اطلاع از برخی حجابهای ظلمانی نگا: مقالات، استاد محمد شجاعی، سروش، چاپ پنجم، 1380، ج اوّل، صص 63 ـ 73).
هر یک از حجب ظلمانی دارای واقعیت عینی بخصوصی بوده و هر یک از آنها خصوصیت خاصی است در روح انسان و واقعیت عینی هیچ کدام از حجاب‏ها مانند واقعیت عینی حجاب دیگر نیست و از این رو توجه به امور ذیل ضروری است:
1. برای خروج از هر حجابی، راه بخصوصی لازم بوده و باید طریق بخصوصی در پیش گرفته شود و امکان ندارد از همه حجابهای ظلمانی از طریق واحدی نجات پیدا کرد و همچنین این معنی هم امکان ندارد که در خروج از هر کدام از حجابها طریقی را در پیش گرفت که غیر از طریق مخصوص و تعیین شده در نظام وجود است. مجاهدتهای علمی و عملی لازم در خروج از حجب ظلمانی مجاهدت‏های بخصوصی است که در نظام وجود و نظام خلقت تعیین شده و حساب شده است. این مجاهدتها در حقیقت طرق تکوینی خروج از حجب ظلمانی است و نمیشود تکوین را عوض کرد.
2. قرآن راههای خروج از حجب ظلمانی را که راههای تکوینی، فطری و تعیین‏شده در نظام خلقت است دین حنیف اسلام میداند، (روم / 30) آیات قرآن کریم تنها هدایت الهی را راه تکوینی و فطری خروج از حجابهای ظلمانی میداند، (انعام / 71، بقره / 120) و این راه را محکم‏ترین رشته‏ای میداند که باید به آن چنگ زد، (لقمان / 22).
3. با توجه به دو نکته فوق اذعان خواهیم کرد که با هر نوع مجاهدت و با هر نوع ریاضت نمیشود از حجابهای ظلمانی آن چنان که باید، نجات پیدا کرد. با مجاهدتهای انتخابی و ریاضتهای سلیقه‏ای نمیتوان از انواع مختلف حجب ظلمانی و از ابعاد و مراتب و ریزه‏کاریهای متنوع و بی شمار آن‏ها نجات یافت. این قبیل مجاهدتها ممکن است به نظر خیلی سخت هم باشد و تحمل آنها و مداومت بر آنها خیلی هم مشکل باشد ولی مسئله تنها این نیست که انسان ریاضت بکشد و به سختی بیفتد نحوه مجاهدت و ریاضت و کیفیت آن و نوع آن دارای اهمیت لازم است.
4. بنابراین، در خروج از همه حجابهای ظلمانی مجاهدتهای ناقص علمی و عملی نتیجه مطلوب نخواهد داد. زیرا، چنانکه در نکته اوّل گذشت حجابهای ظلمانی یک سلسله واقعیت‏های عینی هستند و برای خروج از هر حجابی راه به خصوصی در خلقت و نظام تکوین از جانب خداوند مقرر گشته و از طریق وحی به انسانها ابلاغ گردیده است. در نتیجه در خروج از همه حجب ظلمانی هم علم جامع و کامل به آنچه از طریق وحی ابلاغ گردیده لازم است و هم عمل کامل و همه جانبه به آن.
سالک الی الله باید آنچه را که از جانب خدای متعال ابلاغ گردیده به همان نحو که بیان شده است یاد بگیرد و علم و اطلاع کامل داشته باشد و در تحصیل علم و اطلاع کامل هیچگونه مسامحه و سستی نداشته و در این راه، مجاهدت پی گیر و کامل نموده و در این مجاهدت که آن را مجاهدت علمی مینامیم هر چه میتواند سعی کند تا طریق الی الله را به خوبی و به نحو صحیح و جامع و به همان صورت که از جانب خدای متعال ارائه شده است بشناسد.
چنانکه حضرت باقر(ع) فرموده‏اند: «الکمال کل الکمال التفقه فی الدین...؛ کمال یک انسان و نهایت کمال او علم و بصیرت تفقه در دین است»، (اصول کافی، ج اوّل، باب صفة العلم و فضله و فضل العلماء، حدیث 4).
و در مرحله دوّم به همه آنچه ارائه شده عمل نموده و صراط مستقیم الی الله را در همه ابعاد آن پیش بگیرد.
به هر روی، در سلوک الی الله تبعیت از طریق تعیین شده در نظام تکوین یک ضرورت است و انحراف از آن، انحراف از تکوین میباشد، (در باب ریاضت و مجاهدت و ابعاد آن نگا: مقالات همان، صص 73 ـ 87).
همچو آهن ز آهنی بیرنگ شو در ریاضت آینه بیرنگ شو
خویش را صافی کن از اوصاف خود تاببینی ذات پاک صاف خود
در نامه قبل راجع به شهوت مطالبی ارائه شد. حجاب‏هایی که در عوالم جسم، خیال و عقل مورد سؤال قرار گرفته است، تابع همان شهوات است، لذا از همان طریق میتوان حجاب‏ها را شناسایی کرده، برای رفع آنها اقدام نمود.