نقش استاد در تهذیب نفس و سیر و سلوک، بسیار تعیین کننده است و عارفان تأکید فراوانی؛ آن کرده‏اند. بدون داشتن استاد، قدم نهادن در مسیر سلوک، میتواند آفت‏هایی برای انسان داشته باشد که گاهی جبران‏ناپذیر است. مانند وارد آوردن فشار بیش از حد بر خود و خروج از تعادل روحی و روانی بر اثر ریاضت‏های شدید و غلبه اوهام بر ذهن انسان یا گرفتار شدن در دام کبر و عجب و یا عدم تشخیص القائات شیطانی از الهامات غیبی و آفات و مفاسد دیگر که هر یک از آنها، برای سقوط معنوی انسان کافی است.
البته در سیر و سلوک، کار اصلی را خود سالک انجام میدهد؛ اما استاد، نقش یک راهنمای با تجربه‏ای است را دارد که از این راه آگاهی دارد و از خطرات و خصوصیات آن مطلع است و وسیله حرکت را به خوبی میشناسد و آن را در اختیار سالک قرار میدهد. گاهی انسان سالک، نیازمند ذکر خاصی است تا حالت ومقام معنوی خاصی در او ایجاد شود که استاد آن را تشخیص میدهد. همچنین مراقبت‏هایی که سالک باید انجام دهد - که دارای مراتب مختلف است - تشخیص آن با استاد است. اگر مراقبه سالک بیش از توان روحی و معنوی او باشد، نمیتواند دوام بیاورد و از ادامه راه منصرف خواهد شد. فواید وجود استاد، فراوان است و به همین اندازه اکتفا میشود.
البته این بدین معنا نیست که انسان بدون استاد، نمیتواند به سعادت برسد؛ بلکه عمل به دستوراتی که به صورت کلی و عمومی در قرآن کریم و روایات آمده است و عمل خالصانه، تقوا داشتن، پاک بودن وظیفه خود را به نحو شایسته انجام دادن، احترام به والدین و... همگی زمینه‏ساز سعادت انسان میباشند و کم نبوده‏اند بندگانی که از این راه‏ها به قرب الهی رسیده و شایسته لطف ویژه خداوند گشته‏اند.
دسترسی به استاد سیر و سلوک از طریق کسانی میسّر است که در این راه گام برداشته‏اند و اساتید این راه را میشناسند. اما نکته مهم در این رابطه، این است که کسانی که به اسم ارشاد و هدایت و داشتن منصب استادی در راه معنویت، جوانان را فریب داده و آنان را از مسیر حق منحرف کرده‏اند؛ در طول تاریخ اندک نبوده‏اند. کسانی که خود بویی از حقیقت و بندگی خداوند نبرده‏اند و قدمی در این راه برنداشته‏اند و با کتاب و سنت آشنایی ندارند و تنها به قصد منافع دنیوی و کسب شهرت و دکان باز کردن خود را استاد راه معرفی کرده و دل‏های پاک و با صفا و خداجوی جوانانی را که به دنبال ندای فطرت خدایی در جست و جوی حقیقت میباشند، منحرف نموده‏اند. بنابراین نمیتوان به سادگی و بدون تحقیق کافی و اطمینان به کسی سرسپرد و او را به عنوان استاد انتخاب نمود.
پس در سیر و سلوک، ملازمت به دستورات شرع مقدس، اساس کار میباشد و نیاز به استاد را جبران میکند. از آیه شریفه سوره «عنکبوت» استفاده میشود که: هر کس در راه رسیدن به رضایت و خشنودی الهی تلاش کند، خداوند او را به راه‏های خود هدایت مینماید: (والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا ان الله لمع المحسنین»؛ «و کسانی که در راه ما مجاهده کنند، ما به سوی راه‏های خود هدایتشان میکنیم و خدا همواره با نیکوکاران است».
اینکه میفرماید بعد از مجاهده و تلاش، مؤمن مشمول هدایت الهی میشود، اشاره به این است که خداوند اسباب و وسایل هدایت و به عبارتی سیر در طریق صراط مستقیم را برایش فراهم میسازد.
وقتی از آیت الله بهجت پرسیده شد؛ استادی به ما معرفی کنید؛ فرمودند: «به هر آنچه میدانید صحیح است عمل کنید، اگر دیدید در سیرتان وقفه‏ای رخ داده است، بدانید از دانسته‏های خود عدول نموده‏اید»
در هر حال اگر استاد حضوری یافت نشد با مکالمه یا مکاتبه باید از اهل فن استفاده نمود و اگر این هم ممکن نیست باید از کتاب های مربوط بهره جست. برای آگاهی بیشتر ر.ک: جعفری، محمد تقی، عرفان اسلامی، نشر آثار علامه جعفری، چاپ 1378 طباطبایی، محمد حسین، طریق عرفان، نشر بخشایش محمود حقیقی، کریم، آداب و مراحل سلوک الهی، انتشارات فلاح