مقصود از عبارت محی الدین عربی( در فصوص الحکم که ترجمة فارسی آن در شرح ممدالهمم فص محمدیة صلی الله علیه وآله و سلم ، ص 609 ، خط دوم چیست؟ (. . . وشهادت یعنی شهود نمی باشد مگر در ماده پس شهود حق در نساء عندالمواقعه اعظم شهود و اکمل آن است. )
مقدمتاً برخی از کلمات که در عبارت مرحوم محی الدین آمده است توضیح داده می شود تا در مجموع مفهوم عبارت مورد نظر روشن گردد،
مقدمة اول: عوالم سه گانة وجود (عالم ماده، عالم مثال و عالم تجرد)در لسان حکمای الهی به عالم شهادت مطلق، شهادت مضاف و غیب مطلق تعبیر میشود. که مجموعاً همان سه عالمی است که در تعبیر قرآن کریم آمده است( و من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون . . . ) ، (دنیا، برزخ و قیامت). بنابراین تقسیم مراد از کلمة شهود عالم شهادت و مراد از شهود حق درک حسی و مادی از حق تعالی در آیات طبیعی و مادی است، (سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق . . . ، آیة آخر سورة فصلت) نه شهود قلبی و یا درک عقلانی که بواسطة تفکر یا عروج در نماز حاصل می شود.
مقدمة دوم: در دید توحیدی خواص همة پدیده ها همانند اصل وجودشان از خود آنها نبوده و بالاستقلال از خود چیزی ندارند بلکه آثار و خواص پدیده ها و نیز اصل وجود آنها از حقیقت وجود حضرت باری تعالی می رسد در آیات توحیدی بدین مسئله تصریحات فراوانی وجود دارد به گونه ای که خواص پدیده ها به خدای سبحان نسبت داده شده (هوالذی یطعمنی و یسقین و اذا مرضت فهو یشفین ، شعراء ، 81)
مقدمة سوم:موحد حقیقی در دید ناب توحیدی هر کمالی از خدای خود می بیند از جمله لذتی را که از طریق قوای حسی دریافت می کند مانند خوردن طعام و سایر لذایذ به گونه ای که آن لذت را از خدای خود می بیند. به همین مضمون تصریح دارد عبارت مرحوم محی الدین در فص محمدیه صلی الله علیه و آله و سلم( ان الله غیور علی عبده ان یعتقد ان یلتذّ بغیره، ترجمه: خداوند غیرت می کند بر بنده اش که معتقد شود لذت را از غیر خدا می برد )
حاصل مقدمات ذکر شده چنین نتیجه می دهد که مفهوم عبارت مورد بحث این است که هر لذتی را بنده از خدا
می بیند و خدای خود را عطا کنندة آن مشاهده می کند. در عالم ماده و طبیعت نیز در هر لذت حسی محبوب خود را واهب آن لذت می بیند و عالی ترین لذایذ مادی، حسی و حیوانی که لذت مباشرت خوانده شده و در تعبیر امام
صادق ( چنین آمده است ، مگر لذتی هم (حسی و مادی ) بالاتر از لذت نکاح هست، حلیةالمتقین، ص 104)،عالیترین لذتی را که بنده در عالم شهود از خدای خود در آیت طبیعی نکاح مشاهده می کند و واهب آن لذت را حق تعالی می بیند لذت حسی مواقعه است و به همراه آن شهود ولی نعمت و عطاکنندة آن . بر همین معنا دلالیت دارد ترجمه ای که در شرح عبارت محی الدین( آمده است که (شهود نمی باشد مگر در ماده) - شهود به این معنا اتفاق نمی افتد مگر در عالم ماده و در آیات طبیعی و آفاقی . و عبارت عندالمواقعه اعظم شهود و اکمل آن است نیز دلالت دارد بر اینکه شدیدترین لذت نسبت به سایر لذتهای حسی و حیوانی لذت مباشرت می باشد که آن هم آیت حق و آیینة حق نماست .
از مجموع آنچه گفته شد در بیانی کوتاه عالی ترین لذت حسی (مباشرت) عالی ترین لذت عالم شهود نیز هست که بنده پروردگار خود را عطا کنندة آن می بیند و از یاد او غافل نمی شود همچنان که مولای متقیان می فرماید ما رایت شیئاً الا و رایت الله قبله و معه و بعده،علم الیقین ، ج 1 ، ص 49 بر خلاف آنچه در شبهة مطرح شده به نظر
می رسد که لذت حیوانی مباشرت بزرگ جلوه داده شده است تمام توجه معطوف به خدا و یاد او گردیده و لذت معنوی توجه به خدا غالب گشته است و انسان از صورت حیوانی و لذت حیوانی خارج شده به مقام توجه به حق ارتقاء یافته و از همین روست که در اداب نکاح دعا و توجه به حق در همة احوال آن وارد گردیده تا عملی به ظاهر حیوانی را به عبادتی خدا پسند ارتقاء دهد و نظر حیوانی را به نظری الهی مبدل سازد.