عرفان در لغت به معنای شناخت بوده و در اصطلاح به معنای شناخت حق تعالی به کار میرود. در فرهنگ اسلامی به شناخت حقیقی و برتر نسبت به خداوند و جهان هستی "عرفان" اطلاق میشود.
"عرفان" در فرهنگ اسلامی به دو بخش عرفان نظری و عرفان عملی تقسیم شده است.
عرفان عملی، سیر و سلوک الی اللَّه است و این بخش از عرفان، ارتباطی با موضوع اجتهاد که در فقه و احکام شرعی مطرح است، ندارد.
یک شخصی عامی و بی سواد و یا کسی که در رشته علمی دیگر مانند فلسفه، کلام یا حتی یک مهندس است، میتواند از این طریق (سیر و سلوک و عبادات و زهد) یک عارف باشد.
عرفان نظری نیز شناخت حق تعالی و جهان هستی از طریق مکاشفات و روش هایی که عرفا دارند، میباشد. این بخش از عرفان، از نوع معرفت و شناخت است و از این جهت که نوعی علم است، با اجتهاد مشترک است، اما موضوع این دو علم و روش آن‏ها به کلی متفاوت از یکدیگر است. حتی عرفان نظری با فلسفه که از نظر موضوع شباهت هایی باهم دارند، متفاوت است.
عرفا، علم اجتهاد در احکام شرعی و استنباط احکام فقهی و علومی از این نوع را علم اکتسابی و نظری میدانند و علوم خود را از نوع الهام و اشراق الهی میدانند، نه اکتسابی.
در هر حال ضرورتی ندارد کسی مجتهد باشد، تا عارف باشد و یا بالعکس. بسیاری بودند و هستند که یکی از این دو را دارند.