عرفان در لغت به معنی «شناخت» است و اصطلاحا به «شناخت خدا» در صورتی که عاشقانه باشد، گفته میشود.عارف محبوس شناخت‏های استدلالی خشک درباره خدا و صفات او نیست، بلکه خدا را روح حاکم بر سراسر وجود و همه هستی میبیند. عارف در صدد است همچون قطب عارفان و امیر مؤمنان که فرمود:« ما رأیت شیئا الاّ رأیت الله قبله و بعده و معه » همیشه شاهد حق تعالی باشد و گاه فریاد بر میآورد که:
به دریا بنگرم دریا ته وینم تو بینم
به صحرا بنگرم صحرا ته وینم
به هر جا بنگرم کوه و در و دشت
نشان از قامت رعنا ته ونیم

عرفان دو نوع است؛ نظری و عملی.
عرفان نظری؛ مجموعه معارفی درباره شناخت خدا و نقش او در هستی و ارتباط انسان با خدا و شناخت ابعاد الهی انسان و منازل و مقامات سلوک و سفر انسان الی الله و امثال آن است. عارفان بزرگ در طول تاریخ صدها کتاب عرفانی تألیف کرده و به یادگار گذاشته‏اند؛ از مثنوی ملای رومی گرفته تا منطق الطیر عطار. اما در بین همه آثار عرفان نظری برخی کتب مقام عالی را در حوزه‏های علمیه کسب کردند که اکنون متن درسی حوزه علمیه قم و دیگر حوزه‏های بزرگ است؛ مانند:
1 ـ فصوص الحکم، محی الدین عربی، با شرح قیصری؛
2 ـ تمهید القواعد، صائن الدین ابن ترکه؛
3 ـ مصباح الانس، ابن فناری.
امام خمینی(ره) هم علاوه بر تحصیل این کتاب‏ها و تدریس آن تعلیقه‏ای بر فصوص الحکم نگاشته است و تجلیل معظم له از محی الدین در نامه‏ای که به گورباچف نوشت، نشانه احترام و اهتمامی است که امام امت به ایشان داشته است.
عرفان عملی، سلوک رفتاری و تلاش‏های مستمر یک سالک است که با مناجات‏های فراوان در خلوت وجَلْوت و تخلق به اخلاق فاضله، همچون زهد و دوری از دنیا و رفق و محبت به خلق و مانند آن حاصل میشود تقوا وپرهیزگاری و دوری از گناهان و عمل به دستور و تکالیف دینی نقش عمده‏ای در صفای قلب ایفا میکند.
از میان چهره‏های برجسته عرفان در چند دهه اخیر میتوان از مرحوم قاضی بزرگ استاد عرفا، امام امت و علامه طباطبایی و نیز مرحوم سید احمد آشتیانی در تهران و مرحوم الهی قمشه‏ای و مرحوم فاضل تونی و مرحوم آیة ا...بهاءالدینی و مرحوم آیة‏ا... رفیعی قزوینی و مرحوم میرزا جواد ملکی تبریزی و مرحوم آیة ا... شاه آبادی و از بین معاصران استاد علامه حسن زاده آملی و آیة‏ا... جوادی آملی و آیة‏ا... بهجت نام برد.
برای اطلاع بیشتر میتوانید به کتاب‏های ذیل مراجعه نمایید:
1 ـ مقدمه‏ای بر عرفان و تصوف دکتر سجادی
2 ـ برنامه سلوک در نامه‏های سالکان نشر دارلفکر
3 ـ عرفان نظری دکتر یحیی یثربی
4 ـ نفحات الانس احمد حاجی
5 ـ الحمات و العرفان آیة‏ا... جوادی آملی
6 ـ عارف و صوفی چه میگوید جواد تهرانی
تصوف
کلمه تصوف یا به خاطر پشمینه پوشی عارفان و زهد و دوری از لطیف پوشی و یا به خاطر تلاش به جهت کسب صفای باطن و یا به خاطر صفه نشینی جمعی از اصحاب زاهد و بی سرمایه پیامبر اکرم(ص) در مدینه انتخاب شده است.
نخستین بار این کلمه درباره «ابوهاشم صوفی» (متوفی 150 هجری) به کار برده شد و برخی آغاز کاربری این کلمه را از «حسن بصری» میدانند.
تصوف روشی از اندیشه و عمل است که باطن آن را عرفان و عبادت و مناجات و زهد و رفق تشکیل میدهد وظاهرش را آداب خاص عبادی و اوراد و اذکار مخصوص هر فرقه و لباس پوشی و زینت مخصوص و ترک اهتمام به شغل‏های دنیوی و شرکت در جلسات مخصوص، ذکرهای دسته جمعی خانقاه‏ها و تبعیت مطلق و سرسپردگی به مرشد و پیر طریقت. این ویژگیها به صورت جامع مشخصه‏های تصوف است؛ گرچه نوع آداب و اذکار و رفتار هرفرقه‏ای از صوفیه با فرقه‏های دیگر متفاوت است.
تصوف از قرن دوم هجری در بین مسلمانان آغاز شد که شاید عرفان واقعی اسلام به همراه رهبانیت مسیحیگری مشترکا موجب پیدایش صوفیه شدند.
جمعی از صوفیان بزرگ تاریخ اسلام عبارتند از:
ابوهاشم صوفی، سفیان توری، حسن بصری، ابراهیم ادهم، فضیل عیاض، معروف کرخی، ذوالنون مصری، بایزیدبسطامی، جنید بغدادی، حسین بن منصور حلاج، ابوالحسن خرقانی، ابوسعید ابوالخیر، باباطاهر همدانی، خواجه عبدالله انصاری، عین القضات همدانی، شیخ احمد جامی، عبدالرحمن جامی، شیخ عبدالقادر گیلانی، شیخ نجم الدین کبری، شیخ عطا، شیخ شهاب الدین سهروردی، ملای رومی، صفی الدین اردبیلی و شاه نعمت الله ولی.
فرقه‏ها:
تصوف در اسلام به صدها فرقه بزرگ و کوچک تقسیم شده که معمولاً هر فرقه بزرگ به چندین فرقه کوچک منشعب شده است؛ لذا ده‏ها فرقه صوفی شیعه داریم و ده‏ها فرفه صوفی سنی. معروف‏ترین آن فرقه‏ها عبارتند از:
قادریه، نقشبندیه، چَشتیّه، کبرویّه، نعمت اللهی، نوربخشیه، حیدریه، کبرویه، نعمت اللهی، نوربخشیّه، حیدریه،ملاقبیّه و بکتاشیّه. که غیر از (گروه چهارم و هشتم) بقیه در ایران وجود دارند.
نقد تصوف:
تصوف از آن جهت که مشتمل بر عرفان و تزکیه نفس است، ستوده، اما دارای نواقصی است که بدان جهت ضایعه‏های فراوانی برای عالم اسلام داشته است؛ از قبیل:
1 ـ آداب خرافی و رسم‏ها و سنت‏ها و ذکرها و وردهایی که سند شرعی ندارد و ابتکار بزرگان هر فرقه است؛
2 ـ اکثر مرشدانِ به ظاهر آراسته شیادانی هستند که خانقاه و مجلس ذکر را دکان پول و وجاهت و ریاست قرارداده‏اند؛
3 ـ بی توجهی و یا کم مهری نسبت به شریعت و احکام و تکالیف دینی و رساله‏های عملیه و تقلید از مراجع تقلید؛
4 ـ دوری و عدم انجام وظایف انقلابی و سیاسی به بهانه دوری از دنیا و مشاغل دنیوی.