بیان مطالب عرفانی در قرآن به چه صورتی است؟
پرسشگر محترم، مراد شما از "عرفان" چیست؟ زیرا گاهی مقصود از "عرفان"، علم "عرفان" است; دانشی که در دامن فرهنگ اسلامی زاده شد و رشد یافت و تکامل پیدا کرد و گاهی مراد از "عرفان"، خداشناسی از طریق دل و در طول خداشناسی، خودشناسی، دینشناسی و دشمنشناسی (موانع دینی) است.
علم "عرفان"، اعم از بخش عملی ]سیر و سلوک[ و یا نظری آن ]هستی شناسی[ که هر دو مصنوع بشر است، با دین مقدس اسلام برخوردهایی دارد; هر چند عرفای اسلامی هرگز مدعی نیستند که سخنی ماورای اسلام دارند و از چنین نسبتی سخت تبرّی میجویند.
با این مقدمه، اینک بدون توجه به علم "عرفان" و نظریهپردازیهای عارفان، سراغ قرآن و روایات میرویم و بدون هیچ گونه ذهنیتی میبینیم از قرآن و روایات در معنای "عرفان" چه استفاده میشود. ]با این تذکر که واژة "عرفان" در قرآن ذکر نشده است است.[
"عرفان" در لغت به معنای آن است که چیزی از طریق اثرش به واسطة تفکر و تدبر شناخته شود. "عرفان"، اخص از علم است; مثلا گفته میشود: فلانی خدا را میشناسد، ولی نمیگویند: خدا را میداند; زیرا شناخت بشر از خداوند متعال، از طریق تفکر در آثار اوست; نه اینکه از راه شناخت ذات او باشد.(مفردات، راغب اصفهانی، ص 343، اسماعیلیان.)
در فرهنگ قرآن و روایات، موضوع عرفان، غالباً در بحث خداشناسی مطرح است. شناخت خداوند به دو صورت متصور است: یکی شناخت حضوری و بدون وساطت ذهنی و دیگری شناخت کلی که به وسیلة مفاهیم عقلی حاصل میشود. برخی آیات قرآن مانند آیة "فطرت" (روم، 30) و "میثاق" (اعراف، 172) به خداشناسی از طریق شناخت شهودی و حضوری مربوط است. بر این اساس، عرفان، به معنای شناختن خداوند از طریق دل و معرفت شهودی و حضوری است. شناختن بدون وساطت مفاهیم عقلی، منطقی و فلسفی و شاید منظور از جملة "خدا را باید با خودش شناخت; نه با آفریدگانش"(اصول کافی، کلینی;، ج 1، ص 85، دارالکتب الاسلامیة.) نیز چنین شناختی باشد. قرآن گاهی از طریق عقل، معرفت کلی دربارة خداوند به انسان میدهد; همان کاری که فلاسفه و متکلمان انجام میدهند و گاهی با هدف والاتر میخواهد "دل" را با خدا آشنا کند. طریق دوم را "عرفان" گویند. عرفان، گرایش، میل و انجذاب قلبی به طرف خداست و جز با خضوع، خشوع، پرستش و عشق خالص محقق نمیشود. سیر عرفانی و راه رسیدن به معرفت شهودی و قلبی بر این اساس است که توجه انسان به درون متمرکز شود و انسان در عمق دلش رابطة خود را با خدا بیابد. اگر بتوانیم توجهمان را از ماورای خود و خدا قطع کنیم و به درون خویش بپردازیم، آن رابطه را خواهیم یافت و این کاری است که به طور کلی عرفا پیشنهاد میکنند.(ر.ک: معارف قرآن، آیة الله سبحانی، ج 1ـ2، ص 20ـ46، دفتر انتشارات اسلامی / مجموعه آثار استاد شهید آیة الله مطهری;، ج 14، ص 548ـ557، انتشارات صدرا.)