گزارش دوم: دین و دنیای معاصر/ مصطفی نوروزی
کنفرانس گفتگوی بین ادیان در شاخة اسلامی - مسیحی، در آذرماه گذشته، دور جدیدی از جلسات خود را با شورای جهانی کلیساها در تهران برگزار کرد. مقدمات کنفرانس، طی گفتگوئی در مقر شورای جهانی کلیساها در ژنو پایهریزی شد و با توجه به اهمیت نقش دین و چگونگی تسری دستوراتاسلامی - مسیحی در زندگی دنیوی، بر لزوم یک گفتگوی گسترده تحت عنوان دین و دنیای معاصر تأکید شد. شورای جهانی کلیساها حوزة وسیعی از جهان مسیحیت را دربرداشته و متشکل از نمایندگان جامعههای ارتدکسی جهان، کلیساهای مستقل و شاخههای گوناگون پروتستان از قبیل انگلیکن، باپتیست، لوتری، متودیست و رفورمیست است و توانسته سیصد و سی کلیسای جهانی در یکصد کشور جهان با چهارصد میلیون پیرو را فراهم آورد. بنابراین میتوانست نقش مؤثری در عنوان نمودن جایگاه این مذاکرات در جهان مسیحیت داشته باشد.
در مراسم افتتاحیه اجلاس. تعداد کثیری از میهمانان خارجی، شخصیتهای دینی و فرهنگی و نمایندگان کلیساها و اقلیت داخلی مسیحی، یهودی، زرتشتی شرکت داشته و آقایان سیدمحمد خامنهای، محمدتقی جعفری و محمدعلی تسخیری از طرف مسلمان و دکتر "طارق میتری" و "دیواین اپس" از ناحیة شورای جهانی کلیساها سخنرانی داشتند.
در اجلاسهای علمی کنفرانس دو روزه، دوازده مقاله از ناحیة طرفین، قرائت گردید که تحقیق و تدوین بعضی مقالات، بوسیلة چند تن از اندیشمندان مسیحی تحریر شده بود. مقالهها قرائت میشد و پس از آن بحث علمی آزاد برگزار میگردید. اینک به گزیدهای از مقالات اشاره میکنیم:
دکتر طارق میتری: در سخنان خود به گفتة آندره ماربرد اشاره کرد که: قرن 21، یا یک قرن دینی یا یک قرن کاملاً غیردینی خواهد بود. دکتر میتری، این تفسیر را که راه احیأ دین در عصر جدید، سکولاریزهکردن آن است، رد نمود. نظریة مزبور پیشنهاد میکند دین را دنیوی کنیم تا به صورت یک فرایند اجتماعی درآید و در اینجا دنیوی کردن، به معنی مدرنیزه شدن است. بعضی اعتقاد داشتند که با سرعت گسترش و توسعه تکنولوژی، دین در حاشیة جامعه قرار میگیرد و ایمان به عنوان یک میراث کهن، در کنارة زندگی او قرار میگیرد، در حالیکه دیدیم که "دین"، تولدی دوباره یافت و در وسط صحنه (نه حاشیه) قرار گرفت.
آیةالله سید محمد خامنهای: معتقد بود که در مطالعات و مباحثات و تجربههای عملی طرفداران ادیان، لازم است قبلاً یک موضوع، روشن گردد و آن اینکه مفهوم "انسان" در ادیان چیست؟ در غیر این صورت، به قوانین حقیقی نخواهیم رسید. ما میتوانیم به دو مفهوم مشخص اشاره کنیم:
الف. تعریف "انسان" در یک فرهنگ غیرالهی یعنی آنچه یونانیان و روم قدیم و غیره گفتهاند.
ب. تعریف انسان از دیدگاه اسلامی.
خداوند به انسان چگونه مینگرد؟ با آن نگاه، دیگر نباید مفهوم الهی انسان را از مفهوم سیاسی او جدا کرد. توجه به متون اسلامی چون قرآن کریم، نامة حضرتامیرالمؤمنین به مالک اشتر و... خودگویای این منزلت و مقام در مجموعه دینی اسلام است.
کشیش "دیوین اپس": گفت، اصل احترام به "شخص"، از سنتهای دینی است ولی درست نیست بگوییم که این حقوق بشر مرسوم، برگرفته از دین یا مسیحیت است زیرا کلیساهای مسیحی، خود از این نوع حقوق بشر، ناراضی هستند و در واقع، این یک چالش جدی برای مسیحیت است. زیرا حقوق بشر امروز، مبتنی بر ایدة اومانیستی و سکولاریسم بوده و برگرفته از بیانیة آمریکا انقلاب فرانسه است.
میتوان گفت حقوق بشر مسیحی بر چهار مسئله استوار است:
الف. انسانها بر تصویر خداوند خلق شدهاند.
ب. تجلی خداوند، در عیسی مسیح است.
ج. عهد خداوندی داریم که جامعهای امیدوار تشکیل دهیم.
د. توجیه رحمت بخشایندة خداوندی.
و البته حقوقی چون حق آزادی دینی، حق بیان اعتقادات، ایجاد بیانیة حقوق بشر و غیره، با آنها منافات ندارد. ولی اینک ما دو جمعیت مسلمان و مسیحی باید تلاش جدی را آغاز کنیم و کار ملموس ارائه دهیم تا "حقوق بشر" بر اساس اسلام و مسیحیت ایجاد کنیم و راه آن نیز تداوم همین گفتگوهاست.
دکتر "کنستانتین پاتلوس": معتقد بود که حتی حل مسئلة "محیط زیست" هم جز با توسل به دین امکان ندارد زیرا دین، زیربنای اخلاق است و باید بشر، متعهد به جامعه و افراد آن باشد تا محیط زندگی بندگان خداوند را نیز محیط زندگی خود بداند.
وی گفت: در هفتمین اجلاس شورای جهانی کلیساها (1991)، گفته شد که "توسعه بخاطر توسعه"، یک استراتژی شیطانی است و بشر را نابود میکند. وظیفة ما به عنوان انسان، این است که باید حداقل نیازها و حداکثر آنها را تعریف کنیم تا موجب نابودی زمین نشویم. در شورای جهانی کلیساها، بعلاوه "جامعة همکاری توسعة کلیسایی" وجود دارد که بدنبال یک معیار، جهت یک الگوی جدید است. باید الگوی جدید تدوین شود و این فقط مسئلة مسلمان و مسیحی نیست. مسئلة حیات بشری است. باید یک کنترل بر بازیگران اقتصادی و سرمایهداری جهانی و روند باصطلاح "توسعه" اعمال گردد.
وی با ارائة آمار و ارقامی در خصوص موقعیت امروز محیط زیست به ویژگی فکر مسیحی در حفظ و نگهداری و سلامتسازی محیط زیست اشاره نمود.
دکتر ریاض جارجور: در باب "صلح"، و رابطهاش با "ترس"، "عدالت" و "دین" و نیز محتوای مسیحی "صلح" سخن گفت. وی با تجزیه و تحلیل موارد فوق، از کلمة "صلح" به عنوان یک "کلمة مقدس" یاد نمود و گفت "مسیح"، شاهزادة صلح است، ولی باید دانست که اگر عدالت نباشد، صلح نخواهد بود. ابراهیم نبی(ع) گفته: عدالت، هدیة الهی برای بشریت بوده است. خداوند قانون، عدالت است و وظیفة مشترک ما است که افکار را به سوی صلح و عدالت سوق دهیم. وی در خاتمه از صلحطلبی صهیونیستی بدون عدالت، به شدت انتقاد کرد و آن را محکوم به شکست دانست.
آیةالله محمد ابراهیم جناتی: آشنایی ادیان با یکدیگر را موجب ایجاد هماهنگی در اخلاق، احکام و صلح و متقابلاً ناهماهنگی و دوری پیروان ادیان ابراهیمی از همدیگر را موجب از هم گسیختگی و نابودی جوامع بشری دانست زیرا هماهنگی، ناشی از فطرت بشر است. پیامبران آمدند تا تعالیم اخلاقی و احکام را جهت رشد و تعالی بشر به او آموزش دهند و یکی از اهداف آنها، تألیف قلوب بود زیرا بقا و هستی انسانها به آن بستگی داشت و در مرحلة بعدی میتوان اختلافات نظری را در جوی سالم و براساس دلایل معقول، مطرح نمود.
وی دوری جستن از اصل خردمندی، اجتناب از هماهنگی و اهمیت ندادن به اصول اخلاقی را عامل تفرقه دانست و توجه به این اصول را موجب صلح و ثبات و تأمین عدالت دانست و اضافه نمود که هیچگاه ملیت، قومیت و نژاد نتوانسته است برای آدمی، صلح به ارمغان بیاورد و بر پیروان و صاحبان ادیان است که در بازنگری در روابط بین خود، به روش جدیدی دست یابند.
دکتر ژانکلود باست و خانم تنی پیری سیمونین: دین و مسائل مهم اخلاقی را از دیدگاه مسیحیت، در دو شاخة جداگانه مورد توجه قرار دادند. آقای دکتر ژان کلودباست در خصوص اخلاق مسیحی و مسائل مهم اخلاقی در جهان کنونی و چگونگی مقابله با ارزشهای ضد اخلاقی در سنت مسیحی، و خانم "تنی سیمونین" از اهمیت نهاد کلیسا در تربیت اخلاقی جامعة مسیحی سخن به میان آورد و اضافه نمود که "خانواده" نیز با توجه به قداست آندر تربیت، کلیسای کوچکی است.
حجةالاسلام و المسلمین دکتر سیدمصطفی محقق داماد: در سخنرانی خود هدف بعثت انبیأ را ارتقأ اخلاقی جوامع و رشد تکاملی ارزشهای معنوی، جهت به وجود آوردن "انسان کامل" دانست. وی گفت: اخلاق، ریشه در خرد آدمی دارد و دین، ضمانت اجرا برای اخلاق است. ما به داوری عقل معتقدیم. عقل، اخلاق را تأیید کند و معیار ما، عقل است. حسن و قبح و اخلاقیات دینی، چیزی است که عقل آن را تأیید میکند. وی در بخشی از سخنان خود، وجود ارزشهای ضداخلاقی و بحرانهای اخلاقی در جوامع غرب را نکوهش کرد.
دکتر دیل بیشاپ و خانم جک - ژنویوکاموس: به رابطة دین با عدالت اجتماعی پرداختند. بحث دکتر بیشاب بیشتر در زمینة نظری عدالت در فکر دینی بود که "عدالت چیست"؟ و جایگاه آن، در سنت مسیحی کدام است؟ مفهوم "ملت و کشور"، از جمله مسائل مورد توجه وی بود. خانم جک، نیز مسائلی چون عدالت اجتماعی و نظم نوین جهانی را مطرح نمود.
آیةالله تسخیری: معتقد بود که "تعادل"، اصلی است که در اسلام، به آن توجه خاصی مبذول شدهاست. این "تعادل"، تنها در موضوع "اقتصاد" نیست بلکه میتواند از تعادل در مقولة نظری تا تعادل در مواضع، تعادل اخلاقی، تعادل مصالح و منافع فرد و جامعه، تعادل در سطح زندگی، تعادل بین مالکیتهای فردی و اجتماعی، تعادل در تولید و توزیع را شامل باشد. وی افزود اینک همکاری بین ادیان در خصوص ایجاد تعادل اقتصادی و اجتماعی، مقابله با فقر و همکاری در تعاون، میتواند زمینهساز برقراری یک عدالت جامع باشد. البته باید در "برابری مطلق" و "برابری در انجام یک کار خوب"، تفاوت قائل شد. "عدالت اجتماعی" را قابل قبول میدانیم اما "برابری مطلق"، نه شدنی و نه صحیح است. تنها در برابر "عدالت اجتماعی" است که همه برابرند.
حجةالاسلام والمسلمین علیاکبر رشاد: دین را تفسیر خدامدارانة هستی و مجموعة باید و نبایدهائی که برای تحقق سعادت دنیوی و اخروی آمده، دانست و به بیان نقش دین در زندگی معنوی، معیشتی و ارزش برنامههای ارسالی خداوندی جهت نحوة صحیح زندگی آدمی پرداخت و تنها چارة بشریت در بحرانهای معاصر را بازگشت به خدا و دین دانست.
ملاحظات و نتایج اجلاسهای علمی:
از نتایج مثبت و سازندة گفتگوی بین ادیان در تبلیغ جهانی تفکر اسلامی، زدودن آثار منفی و قضاوتهای ناآگاهانه تاریخی نسبت به اسلام و مسلمین، امکان همکاریهای عملی و مشارکتهای تجربی با ارباب ادیان، حضور دینی در حل بحرانهای اخلاقی، معنوی، هویتی و سیاسی اجتماعی جهان، آشنایی و آگاهی به مبانی ادیان جهانی، حضور در دیگر جوامع دینی و از همه مهمتر بهرهبرداری از امکانات، استعداد و توانهای ایمانی ارباب ادیان و پیروان آن در گوشه و کنار جهان در جهت اعتلای مبانی معنوی و اخلاقی مشترک بود.
در پایان، پیشنهادهایی نیز در جلسه طرح گردید از جمله:
-- برگزاری یک کنفرانس اسلامی - مسیحی در خصوص حقوق بشر از دیدگاه اسلام و مسیحیت.
-- تداوم گفتگوی اسلامی - مسیحی از ناحیة دبیرخانه گفتگوی بین ادیان و شورای جهانی کلیسا خصوصاً در زمینههای کاربردی آن.
-- انتشار یک مجلة مشترک اسلامی - مسیحی.
براساس گزارش دبیرخانه گفتگوی بین ادیان، در بیانیة پایانی "اجلاس دین و دنیای معاصر"، از جمله آمده است:
«این اجلاس مشترک که به دعوت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد، در ادامة گفتگوهایی است که تقریباً از دو سال پیش بین مسلمانان ایران و مسیحیان وابسته به شورای جهانی کلیساها آغاز شده است. اعضأ هیئت شرکت کننده از سوی شورای جهانی کلیساها را یازده مسیحی از کشورهای آفریقایی، اروپایی، آمریکای شمالی و خاورمیانه تشکیل میدادند و شرکتکنندگان از کشور جمهوری اسلامی ایران نیز علمای برجسته و رهبران دینی از حوزههای قم و تهران بودند. نمایندگان کلیساهای ایرانی عضور شورای جهانی کلیساها نیز در این گفتگوها حضور داشتند.
در این گفتگوها در زمینههای ذیل توافق بعمل آمد:
1. دنیای معاصر از عوارض سکولاریسم، مدرنیسم و پستمدرنیسم و بحران معنوی بارزی رنج میبرد. ادیان وظیفه دارند تا به یاری بشری که از چنین شرایطی، معذب است، بشتابند و با ارائه جایگزینهای مثبت، نیازهای معنوی او را برآورده ساخته و انسانها را در زندگی روزمره ارشاد نمایند.
2. شرکتکنندگان نگرانی خود را نسبت به ایجاد درگیریها، توسط قدرتهای بزرگ و به نام ادیان اظهار داشتند. مسلمانان و مسیحیان معتقدند که دین راستین، همواره با جنگافروزی مخالف است و ادیان مؤظفند تا با تمام قدرت تعهد مشترکشان را برای فائق آمدن بر درگیریها به نمایش گذارند.
3. صلح باید براساس عدالت استوار شود. مسیحیان و مسلمانان مسئولیت مشترکی را برای به دست آوردن چنین صلحی، در روابط بینالملل بعهده دارند. در صلح بدون عدالت، همانگونه که در خاورمیانه، رواندا و بوسنی مشاهده شد، فقط عامل ظلم بیشتر خواهد گردید.
4. بعنوان پاسداران ارزشها و معیارهای اخلاقی برای بشریت، ادیان میتوانند نقش مهمی را در ایام گسترش درگیریهای بین اقوام و ملتها ایفا کنند. همچنین میتوانند با روند جهانشمولی مقابله کنند که سعی دارد تا بخش بزرگی از بشریت را مورد تهاجم شدید قرار دهد و دولتها را در دفاع از اتباع خود عاجز نماید. اجلاس، نقش ادیان را بعنوان قدرتهای جهانی در خدمت بشر مخلوق خداوند مورد توجه قرار میدهد و از آنان میخواهد که قابلیتهای ملتها را در دفاع از داراییهای اقتصادی، فرهنگی و سنتی خود افزایش دهند.
5. مسلمانان و مسیحیان بر این اعتقادند که خداوند، انسانها را براساس فطرت و کرامت انسانی آفریده است. اجلاس توافق نمود تا با کار مشترک بیشتر در این زمینه حقوق بشر را از دیدگاه دینی تعریف نماید و با حفظ تعادل در نگرشها همکاری به منظور اعمال آن را توسعه دهد. در مورد نحوة اعمال اعلامیة حقوق بشر از سوی قدرتهای جهانی، بعنوان یک ابزار سیاسی علیه دیگران، اظهارنگرانی شد و بکارگیری معیارهای دوگانه در کاربرد حقوق بشر، محکوم گردید.
6. علمای مسلمان و مسیحی، اهمیت حقوق اجتماعی زنان را مورد تأکید قرار دادند و تصمیمگرفتند تا این مسئله را با تشکیل جلسات بعدی از منظر دینی مورد بررسی قرار دهند.
7. از دیدگاه اسلام و مسیحیت، "خانواده" در نظام خلقت، اساس جامعه محسوب میشود. در شرایط امروزی که فساد و انواع پلیدیهای اخلاقی جامعه را تهدید میکند، خانواده بطور خاص در خطر است. ادیان از جهانیان میخواهند تا به خانواده و ارزشهای معتبر خانواده که برای سلامت جامعه ضروری است احترام بگذارند. به همین دلیل اجلاس توافق نمود تا به توسعة آموزش در امور زندگی و ارزشهای خانواده از دیدگاه مذهبی بپردازد.
8. اجلاس، عوامل فعال در سطح جهان را که همه روزه تعداد بیشتری از مردم را به سوی "فقر مطلق" سوق میدهند محکوم نمود. امروزه عوامل ایجاد فقر را میتوان گسترش افسار گسیخته بازار آزاد جهانی دانست. ولی ریشههای عمیقتر مشکل را باید در ضعف اخلاقی و جوامع و افراد و آثار آن مانند فساد مالی، اسراف در استفاده از مواریث انسانی، و از دست دادن احساس مسئولیت نسبت به مستضعفین، محرومین و اعضأ ضعیفتر جامعه جستجو کرد. در اینجا دین، نقش محوری را بعهده دارد. مسلمانان و مسیحیان، نیاز جامعهبشری به تحول عمیق معنوی را مورد تأکید قرار دادند. سیاستها و ایدئولوژیهای سکولاریستی نمیتوانند به اصلاح اوضاع بپردازند. انسانهای مؤمن در مقابل خدا و انسان و اصلاح وضع بشر، مسئولیت مشترکی دارند و سمپوزیوم توافق نمود تا مطالعه مشترک بیشتری را بر روی نظریات اسلامی - مسیحی پیرامون اقتصاد جهانی انجام دهد.
9. اجلاس، همچنین افزایش تعداد آوارگان و بیخانمانها در جهان را که از بحرانها و فلاکت اقتصادی فرار میکنند، محکوم نمود و خواستار تلاش مشترک مسلمانان و مسیحیان برای رفع نیازهای انسانی مخلوقین مورد علاقه خداوند گردید.