در مورد دجال از ظاهر روایات استفاده می شود او فردی است که در آخرالزّمان و پیش از قیام مهدی(ع) خروج می کند و غیر عادی است و با انجام کارهای شگفت‏انگیر جمع زیادی از مردم را فریب می دهد و سرانجام به دست حضرت عیسای مسیح(ع) به هلاکت می رسد.آیا دجال یک فرد است، یا یک جریان الحادی، نمی توان به طور یقین قضاوت نمود. دجال از ریشه "دجل" به معنای دروغ‏گو و حیله‏گر است. از ظاهر روایات اسلامی استفاده میشود دجال فردی است که در آخرالزمان و پیش از قیام حضرت مهدی(عج) خروج میکند. مردی که دارای یک چشم و از مادری یهودی و با ظاهری غیر عادی است. وی با انجام کارهای شگفت‏انگیز جمع زیادی را فریب میدهد و در یک دوره چهل روزه یا چهل ساله دنیا را پر از ظلم و جور میکند. این فرد سرانجام به دست حضرت عیسای مسیح به هلاکت میرسد.(1)از پیامبر(ص) روایت شده است که امت من به چهار فتنه گرفتار میگردد که چهارمین آن فتنه دجال است.(2)آیا دجال نام شخص است یا یک جریان انحرافی؟در این مورد چند احتمال وجود دارد: 1- ممکن است دجال نام فرد معیّنی نباشد، بلکه هر کسی که با ادعاهای پوچ و بیاساس و با توسل به حیله‏ها و نیرنگ‏ها درصدد فریب مردم برآید. در همین راستا است که در روایات آمده است که قبل از ظهور حضرت مهدی(ع) کذاب‏ها و دجال‏های متعددی خروج خواهند نمود.(3) 2- احتمال دارد فردی معیّن به عنوان دجال در دوره غیبت با ویژگی هایی که برای او بیان شد، خروج کند و مردم را به انحراف بکشاند. 3- ممکن است مراد از دجال، سفیانی باشد؛ یعنی فردی با ویژگیهای ابوسفیان، یا از نسل ابوسفیان قیام کند و جهان را به آشوب و فساد بکشاند. این فرد در کتاب‏های اهل سنت بیش تر به عنوان دجال و در کتاب‏هایشیعه بیش تر به عنوان سفیانی یاد شده است. 4- ممکن است دجال کنایه از فرهنگ غلط و منحرف کننده و یا هر ابزاری که موجب آن شود، یا مقصود کفر جهانی و سیطره فرهنگ مادی بر همه جهان باشد.برای اطلاع بیش تر در این زمینه میتوانید به کتاب "چشم به راه مهدی(ع) بحث مربوط به "بررسی نشانه‏های ظهور" مراجعه نمایید.پینوشت‏ها: 1- فصلنامه حوزه، ش 71 - 70، ص 262؛ مصاحب، دائرةالمعارف فارسی، ح 1، ص 921.2- کنزالعمال، ج 11، ص 163، خ 31049.3- بحارالانوار، ج 52، ص 209؛ ارشاد مفید، ج 2، ص 371؛ کنزالعمال، ح 14، ص 200.