آیا قرآن براساس آیه 62 سوره بقره پلورالیسم (تكثرگرایى دینى) را مىپذیرد؟
پرسش:
آیا قرآن براساس آیه 62 سوره بقره پلورالیسم (تكثرگرایى دینى) را مىپذیرد؟
پاسخ:
براى روشن شدن پاسخ این پرسش لازم است كه تفسیر آیه فوق را بررسى كنیم تا معنا و مقصود آیه فوق و آیات مشابه روشن شود كه قرآن پلورالیسم را نمىپذیرد.
از این رو تفسیر آیه 62 سورهى بقره را توضیح مىدهیم:
إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَالَّذِینَ هَادُوا وَالنَّصَارى وَالصَّابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ.
در حقیقت كسانى كه (به پیامبر اسلام) ایمان آوردهاند، و كسانى كه به (آیین) یهود گرویدند و مسیحیان و صابئان (پیرو یحیاى پیامبر)، كسانى (از آنان) كه به خدا و روز باز پسین ایمان آوردند، و [كار] شایسته انجام دادند، پس پاداششان نزد پروردگار آنان براى ایشان است؛ و نه هیچ ترسى بر آنان است و نه آنان اندوهگین مىشوند.
شأن نزول: برخى از مفسران حكایت كردهاند كه در صدر اسلام پرسشى براى برخى از مسلمانان مطرح شد كه: اگر تنها اسلام راه حق ونجات است پس تكلیف نیاكان ما چه مىشود؟ آیا آنان به خاطر عدم حضور در زمان پیامبر اسلام(ص) و ایمان نیاوردن به او مجازات مىشوند؟
آیه فوق بدین مناسبت نازل شد و اعلام كرد كه هر كس در عصر خویش به پیامبر خویش و كتاب آسمانى او ایمان آورده و عمل شایسته انجام داده است اهل نجات است و نگرانى ندارد، پس یهودیان و مسیحیان مؤمن و شایستهكردار كه قبل از ظهور پیامبر اسلام زندگى كرده و مردهاند اهل نجات هستند.1
نكات و اشارات: 1. مشابه آیه فوق در سوره بقره /112 و مائده /69 و حج /17 آمده است، و این آیات پاسخى است به كسانى كه راه نجات را در پناه نژاد و ملیت خاص مىجویند. همانطور كه یهودیان دین و نژاد خود را از دیگران بهتر دانسته و بهشت را مخصوص خود مىدانستند، ولى قرآن به آنان پاسخ مىدهد كه راه نجات منحصر در ایمان و عمل شایسته است. و تنها نام مسلمان، یهودى2 و مسیحى (= نصارى3) بر خود نهادن موجب سعادت و نجات نمىشود.
2. مفسران قرآن چند تفسیر عمده براى آیه فوق ارائه كردهاند:
الف: مقصود آیه ایمان و اعمال شایسته پیروان ادیان الهى قبل از اسلام است كه از دنیا رفتهاند و موجب نجات آنان خواهد شد همانطور كه در شأن نزول بدان اشاره شد.4
ب: مقصود آیه ایمان و اعمال شایسته یهودیان و مسیحیان وصائبان در زمان حاضر است اما منظور ایمان به اسلام و عمل صالح بر طبق دستورات قرآن است یعنى اگر آنان محتواى كتابهاى خویش و بشارتهاى پیامبرانشان در مورد پیامبر اسلام پیروى كنند مسلمان مىشوند و ایمان و عمل صالح آنها پذیرفته خواهد شد.5
البته مانعى ندارد كه هر دو معنا مقصود آیه باشد.
3. ممكن است از آیه فوق استفاده شود كه افرادى همچون ادیسون كه پیرو ادیان دیگر هستند ولى آگاهى كافى از اسلام ندارند (جاهل قاصرند) وبه بشریت خدمت كردهاند پاداش مناسب عمل خویش را دریافت مىكنند، و یا حداقل از عذاب كفر آنان كاسته مىشود.
4. آیا این آیه و آیات مشابه آن، بدان معناست كه در عصر حاضر نیز همه پیروان ادیان الهى اهل نجات هستند و تكثر گرائى و پلورالیسم6 صحیح است؟
پاسخ منفى است چرا كه آیات قرآن همدیگر را تفسیر مىكند و در آیات دیگر وعده عذاب به غیر مسلمانان داده شده است. پس ادیان دیگر منسوخ شده و پیروان آنها وظیفه دارند تا در مورد حقانیت اسلام تحقیق كنند تا مسلمان شوند.7
1 . اسباب النزول، نیشابورى، ص 17 (ایشان نقل مىكند كه سلمان از نیاكان عبادتگر خود پرسید) نمونه، ج 1، ص 284.
2 . واژه «هادو» از ریشه «هود» به معناى بازگشت به نرمى است. كه در معناى توبه به كار رفته است، سپس به دین موسىعلیه السلام گفته شده است و از این روست كه پیروان او یهودیان نامیده شدند.
3 . واژه «نصارى» از ریشه «نصر» به معناى یارى كردن است و به كسانى همچون حواریون، كه عیسىعلیه السلام را یارى كردند نصارى گفته شد، سپس همه پیروان مسیح، نصارى و مسیحى نامیده شدند.
4 . نمونه، ج 1، ص 284.
5 . یعنى «من آمن باللَّه و...» قید یهود و مسیحیان وصائبان است نه الذین آمنو (= مسلمانان) چون كسانى كه ایمان آوردهاند نیازى به این قید ندارند. (نمونه، ج 5، ص 27)
6 . Pluralism، ریشه آن لاتینى است و به معناى نظریههایى است كه به لزوم كثرت عناصر و عوامل در جامعه ومشروعیت منافع آنها باور دارند. (فرهنگ خاص علوم سیاسى، حسن علیزاده، ص 231)
7 . البته برخى مفسران معاصر برآنند كه طبق متن آیه 62 / بقره نیز پلورالیسم ردّ مىشود، چون اهل كتاب با ارتكاب مواردى كه اسلام منع كرده است و با عدم اعتقاد به معاد واقعى، ملاكهاى این آیه را براى نجات ندارند. (تسنیم، ج 5، ص 94)