آیا ترتیب قرار گرفتن آیات و كلمات قرآن اعجاز است، (صرف نظر از مفاهیم و اشارات علمی و...) و اگر هست افرادی مثل ما چگونه باید ...؟
پرسش:
آیا ترتیب قرار گرفتن آیات و كلمات قرآن اعجاز است، (صرف نظر از مفاهیم و اشارات علمی و...) و اگر هست افرادی مثل ما چگونه باید آن را درك كنیم؟ با توجه به اینكه نكات فصاحت و بلاغت در تمام متون یافت میشود حتی در متونی مثل حافظ و سعدی، ولی برتری قرآن بر آنها چیست؟
پاسخ:
پاسخ این پرسش با توجه به چند مطلب روشن میشود:
الف. قرآن از جهات گوناگون معجزه است مثل: فصاحت و بلاغت (= رسائی و واضح بودن مطالب متن و ...) محتوای عالی قرآن (كه شامل قوانین و ... میشود) اشارات اعجازآمیز قرآن به مطالب علمی و ...1
كه هر كدام از این ابعاد مخاطب خاص خود را دارد. یعنی ادیبان بویژه در زمینه ادبیات عرب، میتوانند با مقایسه قرآن و كتب ادبی دیگر و سوابق ادبیات عرب در عصر جاهلی به برتری آن پی ببرند.
و پزشكان از نكات پزشكی قرآن و ریاضی دانان از نظم شگفتآور ریاضی قرآن و حقوق دانان از قوانین عالی و ماندگار قرآن و ... به اعجاز آن پی میبرند.
علامه طباطبائی(ره) و آیتالله معرفت نیز به این نكته اشاره كرده كه قرآن برای هر طبقه و صنف مردم، اعجاز خاصی ارایه كرده است.2
ب. برای درك هر موضوع علمی نیاز به تخصص در آن موضوع است.
برای مثال كسی كه بخواهد مطالب قرآن در مورد مراحل 14 گانهی آفرینش انسان را در اوایل سورهی حج و مومنون بخوبی درك كند و به اعجاز قرآن در چینش این مراحل پی ببرد،3 لازم است كه با مسائل پزشكی آشنا باشد.
همین طور اگركسی بخواهد اعجاز ادبی قرآن را درك كند لازم است كه متخصص ادبیات عرب باشد تا بتواند سطح عالی فصاحت و بلاغت قرآن را درك كند و با دیگران متون بشری در عربی و فارسی مقایسه كند و تفاوت آنها را درك كرده و به اعجاز آن پی ببرد.
اما صرف آشنائی با ادبیات یا عدم تخصص در آن نمیتواند انسان را به مقصود برساند.
از این رو برخی از صاحب نظران جهان عرب و متخصصان مباحث قرآنی برآنند كه اعجاز ادبی قرآن در بعد فصاحت و بلاغت برای مردم عرب زبان بویژه ادیبان آنها مفیدتر است و مردم دیگر جهان بهتر است كه ابعاد دیگر اعجاز قرآن به ویژه اعجاز محتوایی را پیگیری كنند. كه درك آنها برایشان آسانتر است.4
ج: قرآن كریم كتابی عربی همچون كتب دیگر عربی است كه از حروف معمولی الفبا و كلمات رایج عرب تشكیل شده است اما باید توجه داشته باشیم كه:
1. در زبان عرب میتواند كلمات بیشمار وجود داشته باشد.
2. در زبان عرب میتواند جملات بیشماری از آن كلمات به صورتهای مختلف تشكیل شود.
این كلمات و جملات میتواند معانی بیشماری را به مخاطب القاء كند. حال خدای متعال از میان كلمات بیشمار، جملات بیشمار و معانی بیشمار، كلمات و جملات و معانی خاصی را انتخاب كرده و یك سورهی قرآن مثل سورهی «كوثر» را سامان دهی كرده و از طریق وحی نازل كرده است.
بعد هم بارها اعلام كرده كه اگر میتوانید مثل آن را بیاورید.5
ولی در طول هزار و چهار صد سال كسی نتوانسته است مثل آن را بیاورد. اعجاز قرآن در همین گزینش كلمات از كلمات بیشمار و چینش آنها در ضمن جملهها و انتخاب معانی برای آنهاست. كه اگر یك نفر متخصص ادبیات عرب و تفسیر قرآن آنها را با متون دیگر عربی و حتی متون ادبی غیرعربی (مثل حافظ و سعدی) مقایسه كند به برتری قرآن پی میبرد.
به عبارت دیگر قرآن مثل هر كتاب دیگر از سه عنصر «لفظ، معنا و نظم» تشكیل شده است و اگر كسی بخواهد كتابی مثل قرآن بیاورد باید علم به تمام الفاظ و اسمها و فعلها داشته باشد تا بتواند بهترین آنها را انتخاب و در جمله به كار بندد. و عقل او تمام معانی و مفاهیم را بفهمد تا بتواند در موقع سخن گفتن بهترین معنا را اراده كند و علم به تمام وجوه نظم و كلمات و معانی داشته باشد تا بتواند بهترین و مناسبترین آنها را برای كلام خویش انتخاب كند. و هنگامی كه احتمالات این سه جنبه (لفظ ـ معنا ـ نظم) در هم ضرب شود مجموعهای بینهایت را تشكیل میدهد كه احاطه بر آنها و حضور ذهن در مورد آنها برای یك انسان معمولی امكان ندارد. و این خدای متعال است كه با علم بیكران خود بهترین انتخاب را كرده و قرآنی معجزهآسا آفریده است و این است سر اعجاز قرآن.
و باز به عبارت دیگر هر كس ممكن است تقلید گونه شعری مثل حافظ و سعدی بیاورد و حتی آوردن اشعار برتر از آنها غیر ممكن نیست ولی در مورد قرآن اینگونه نیست.
بلكه در حقیقت تربیت حافظ (حفظ كننده كل قرآن) و سعدی به بركت قرآن بوده است. كه: هر چه داند به حافظ، همه از دولت قرآن بود.
منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، دكتر محمدعلی رضائی اصفهانی.
2. آثار رضا بابائی مثل هنر كلامی قرآن و مولوی و قرآن و...
3. آثار سید ابوالقاسم حسینی (ژرفا) مثل مبانی هنری قصههای قرآن.
1 . نك: التمهید فی علوم القرآن، آیت الله معرفت، ج 4 و 5 و پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، دكتر محمدعلی رضائی اصفهانی، ج 1، ص 68 به بعد.
2 . المیزان، ج 1، ص 57 ـ 67 و التمهید، ج 4، ص 23 و 134.
3 . نك: پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، همان، ج 2، ص 429 به بعد.
4 . نك: القرآن و العلم الحدیث، عبدالرزاق نوفل، ص 26 و درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، دكتر محمدعلی رضائی اصفهانی، ص 352.
5 . بقره / 23 و اسراء / 88 و طور / 33 ـ 34 و هود / 13.