چرا در قرآن كریم برای خدا گاهی ضمیر مفرد و گاهی جمع آمده است؟
پرسش:
چرا در قرآن كریم برای خدا گاهی ضمیر مفرد و گاهی جمع آمده است؟
پاسخ:
در جواب پرسش شما ذكر دو مقدمه لازم است:
مقدمه اول:
علمای علم عقاید (كلام اسلامی) دلایل متعدد عقلی بر یگانه بودن خدا آوردهاند. و یگانه بودن خدا بدین معناست كه تنها اوست كه مستقلا و بدون نیاز به هیچ كس و هیچ چیز، خلق میكند و روزی میدهد و هدایت میكند و میمیراند و.... كه در علم كلام از اینها به توحید در خالقیت و توحید در رازقیت و توحید در هدایت و.... تعبیر شده است.
مقدمه دوم:
سخن فوق به این معنا نیست كه كسی و چیزی در خالقیت و رازقیت و هدایت و مانند آن، هیچ نحوه سببیتی ندارد بلكه حكمت خداوند اینگونه اقتضاء نموده كه خلق كردن و رزق دادن و هدایت نمودن بلكه غالب افعال خود را از راه اسباب و مجاری خود اجرا میكند. (ابی الله ان یجری الامور الا باسبابها)
به عنوان مثال هر چند خداوند می تواند كه به طور مستقیم و بدون هیچ واسطهای، بیماران را شفا دهد یا گرسنه ها را سیر كند یا گمراهان را هدایت كند ولی بر اساس حكمت خود اینگونه پسندیده، كه برای هر كاری مجرا و اسباب خاص قرار داده است و هر كاری را از راه همان مجرا انجام می دهد. پس گرسنهها را با نانی كه خود آفریده است سیر میكند؛ و مریضها را با داروئی كه خود آفریده و بوسیلهی طبیبی كه خود آفریده و تربیت كرده است شفا میدهد. البته نان و طبیب و دارو و همهی اسباب، به اذن او اثر میكنند و نتیجهی خاص خود را دارند و وقتی دارو و طبیب و نان و آب و همه، وجود خود را دائماً از او میگیرند و به خواست او چنین آثاری را دارا هستند، پس اینگونه تاثیرات هیچ منافاتی با توحید و یگانگی خدا در ابعاد و زوایای مختلف خود ندارد. و آنها شریك خداوند نیستند بلكه مخلوقاتی هستند كه در همه چیزشان از جمله آثاری كه دارند محتاج به او هستند.
حال با توجه به مطالبی كه گذشت به اصل پاسخ میپردازیم:
هر چند خداوند یگانه است و می بایست هر گاه از افعال خود خبر می دهد، از كلمه و ضمیر مفرد استفاده كند، اما در زبان عربی و گاهی غیر عربی، به خاطر دلائل متعددی متكلم، برخی مواقع به جای اینكه بگوید: «من» این كار را انجام دادم. میگوید: «ما» این كار را انجام دادیم. كه اینگونه سخن گفتن دلائل متعددی دارد كه در زیر به بعضی از آنها اشاره میكنیم:
1. گاهی متكلم برای اینكه عظمت خود را به مخاطب گوشزد كند به جای اینكه بگوید «من»، از كلمه «ما» استفاده می كند كه دلالت بر عظمت و بزرگی متكلم دارد.
مثال: در آیهی اول سوره فتح میفرماید:
«إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحاً مُبِیناً»
بعضی از مفسرین گفتهاند: در اینجا خداوند به خاطر اشاره به عظمت خود گفته است: «ما» شهر مكه را فتح كردیم:
و اما اینكه چرا این قاعده را در این آیه اجرا كرد و فرمود: «ما براى تو فتح كردیم»، براى این است كه تعبیر به «ما» كه به عظمت اشاره دارد، با ذكر «فتح» مناسبتر است. و این نكته در آیهی «انا ارسلناك شاهدا ...» نیز جریان دارد.1
2. گاهی هم متكلم برای نشان دادن عظمت كاری كه انجام داده است به جای اینكه بگوید: «من» این كار را انجام دادهام. میگوید: «ما» انجام دادهایم.
مانند: «إِنَّا انزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» یا «إِنَّا أَعْطَیْنَاكَ الْكَوْثَرَ» كه بر عظمت «قرآن» و «كوثر» دلالت دارد.
3. گاهی هم خداوند متعال برای اینكه ما را توجه دهد به اسبابی كه او برای انجام گرفتن كاری قرار داده است به جای اینكه بگوید: «من» انجام دادم. تعبیر به «ما» میكند. و لذا در ذیل آیهی چهارم از سورهی رعد در تفسیر المیزان میخوانیم:
و همین تعبیر به ما، (ما بعضی را بر بعضی برتری دادیم) خالى از اشعار به این معنا نیست كه در این بین، غیراز خداى سبحان اسباب الهى نیز در كارند، كه به امر او عمل نموده، و همه به خداى سبحان منتهى مىشوند.2
و همچنین در ذیل آیهی 61 از سورهی یونس در تفسیر نمونه چنین آمده است:
تعبیر به صیغهی جمع در مورد خداوند، با اینكه ذات پاك او از هر جهت یگانه و یكتا است براى اشاره به عظمت مقام او است و اینكه همواره مأمورینى سر بر فرمان او دارند، و در اطاعت امرش آماده و حاضرند، و در واقع سخن تنها از او نیست، بلكه از او میباشد و آنهمه مأموران مطیعش.3
چنانچه در مقدمه بیان شد، وجود چنین ابزار و وسایلی هیچ منافاتی با یگانگی خداوند متعال ندارد.
یادآوری:
البته ممكن است كه در یك آیه هر سه حكمت جمع شده باشد یعنی به صورت جمع آمده كه هم نشانگر «عظمت فاعل» باشد و هم نشانگر «عظمت و بزرگی فعل» باشد و هم به «اسباب» توجه شده باشد. مانند
«إِنَّا انزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» كه این سه مورد در این آیه جمع شده است.
1 . ترجمه المیزان، ج 18، ص 385.
2 . ترجمه المیزان، ج 11، ص 401.
3 . تفسیر نمونه، ج 8، ص 327.
??
??
??
??