بهترین راه برای جمع بین علم و ایمان چیست؟ بطوری كه نه از ساحت علم كم شود و نه از ساحت معرفت (دینی و معنویت)، چه پیشنهادی میكنید
پرسش:
بهترین راه برای جمع بین علم و ایمان چیست؟ بطوری كه نه از ساحت علم كم شود و نه از ساحت معرفت (دینی و معنویت)، چه پیشنهادی میكنید؟
پاسخ:
قرآن كریم همانطور كه به معنویت و تعالی اعتقادی، روحی و اخلاقی انسان توجه دارد، به دانش افزایی بشر نیز توجه كرده است.
در قرآن كریم بیش از هفتصد بار ماده علم به كار رفته و بیش از هزار آیه قرآن به مباحث كیهانشناسی، پزشكی، زیستشناسی و ... اشاره دارد. كه گاهی در حد اعجاز علمی مطرح شده است.1
و حتی قرآن كریم علم آموزی را هدف آفرینش انسان معرفی میكند2 و دانشمندان و مومنان را برتر از دیگران میداند.3
بنابراین قرآن كریم انسان را به جمع بین علم و ایمان، دانش و معنویت فرا میخواند و بین این دو مقوله تعارض و تضادی نمیبیند.
اما گاهی افراد، قلمرو دین و علم را به خوبی نمیشناسند یا رعایت نمیكنند، از این رو جمع بین آنها مشكل مینماید یا به توهم تعارض منتهی میشود.
راهكار:
جداسازی قلمرو علم و دین4 بهترین راهكار برای جلوگیری از چالشهاست. یعنی بدانیم كه:
الف: پژوهش در حوزه طبیعت، مخصوص علم است و همگان باید به نتایج پژوهشهای تجربی (كه به حد قطعیات میرسد) احترام بگذارند.
ب: حوزهی ماوراء طبیعت مثل خدا و فرشتگان و ... مخصوص حوزهی دین است و حواس طبیعی بشر بصورت عادی راهی به سوی آنها ندارند، بنابراین اطلاعات بشر در این زمینه از راه علوم نقلی (مثل وحی قرآنی و احادیث) بدست میآید.
ج: حوزه انسان از جهتی موضوع پژوهشهای تجربی و از جهتی موضوع احكام دینی است (البته در برخی موارد طبیعت نیز اینگونه است)
برای مثال جسم انسان موضوع تحقیقات پزشكی است ولی احكام و مقررات عبادی برای تعالی روحی بشر موضوعی دینی است. در این موارد نیز لازم است جهت گیری دین و علم كاملاً مشخص و متمایز و روشن شود تا از تداخل و تعارض جلوگیری گردد.
به عبارت دیگر دین در برخی موارد كلی قوانینی دارد كه از طرف خالق بشر قرار داده شده است كه پذیرش و احترام به این قوانین و رعایت آنها موجب سعادت بشر میشود.
ولی راهكارهای اجرایی آنها بدست كارشناسان متخصص در علوم مختلف است.
برای مثال: حفظ جان انسان از نظر دینی واجب است. اما راهكار علمی آن توسط پزشكان و متخصصان زیست محیطی و ... بیان میشود و نیز در امور سیاسی و تربیتی و اجتماعی و اقتصادی نیز دین اسلام خطوط كلی مطرح كرده كه رعایت آنها سعادت انسان را تضمین میسازد مثل حرمت ربا در اقتصاد.
حقوق والدین و فرزندان و زن و شوهر، حقوق شهروندان نسبت به همدیگر و ممنوعیت ظلم. لزوم نصب رهبران جامعه از طریق الهی و ...
به عبارت دیگر انسان دارای دو بعد جسمی و روحی است كه برای هر كدام هدف و سعادت و سیر تكاملی وجود دارد كه قوانین و مقررات و لوازم خاص خویش را میطلبد.
علوم بشری میتواند سعادت بعد جسمانی بشر را تا حدودی تامین سازد و دین، سعادت بعد روحی و معنوی بشر را تامین میكند و این دو با همدیگر تعارض ندارند.
البته گاهی اتفاق میافتد كه برخی انسانها از قدرت خود و طبیعت و علم بر ضد سعادت كل بشریت استفاده میكنند و دین در این موارد قوانین بازدارندهای تنظیم كرده كه از تباهی و هلاكت بشریت جلوگیری میكند.
برای مثال نیروی هستهای یكی از نعمتهای الهی است كه میتوان از آن در خدمت بشریت برای تولید نیروی برق یا پزشكی هستهای استفاده كرد اما برخی انسانها قدرت طلب از آن برای تولید سلاح هستهای و كشتار انسانها استفاده میكنند كه دین با این پدیدهی شوم مخالف است چون بشریت را به سوی هلاكت میكشاند.
البته عدم رعایت قلمرو علم و دین در طول تاریخ، ضربهها و زیانهای زیادی برای بشریت بوجود آورده است كه نمونهی آن را در قرون وسطی اروپا میبینیم.5
البته در تاریخ اسلام معمولاً علم و دین سازگاری داشته و همین مطلب عامل پیشرفت سریع مسلمانان در چند قرن اولیه ظهور اسلام شد.6
1 . نك: پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، دكتر محمدعلی رضائی اصفهانی، انتشارات مبین.
2 . طلاق / 12.
3 . مجادله / 11.
4 . نك: درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، دكتر محمدعلی رضائی اصفهانی، انتشارات اسوه.
5 . نك: رابطه علم و دین، دكتر محمدعلی رضایی اصفهانی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
6 . نك: پویایی فرهنگ و تمدن اسلامی، دكتر علی اكبر ولایتی.