حقیقت بداء تعبیر دیگری است از "یمحوالله ما یشاء و یثبت و عنده أمّ الکتاب؛[1] خداوند محو و اثبات می‌‌ کند آن چه را که می‌‌ خواهد و نزد او است امّ الکتاب".
یهود عقیده داشتند که دست خدا بسته است؛ به این معنا که خدا آسمان و زمین و زمان و انسان و موجودات را خلق کرده و آن ها را به خود واگذاشته و دیگر کاری به آنان ندارد و دست از هر کاری کشیده و عالَم خود به خود در جریان است. خداوند برای دفع این اشتباه فرمود: این چنین نیست که یهود می‌‌‌ پندارند، بلکه دستان [قدرت] الهی باز است و هرگونه که بخواهد ، انفاق می‌‌‌ کند.[2] به این معنا که در نگه داری و چرخش عالم و نزول رحمت و نقمت، توسعه در رزق و روزی و نده داری انسان ها و طولانی و کم کردن عمر انسان ها و موجودات، زنده کردن و میراندن و خلاصه در خلق و أمر و چرخش عالم نقش اساسی ایفا می‌‌ کند و این چنین که یهود فکر می‌‌ کنند نیست.
بداء در حقیقت همین تغییرات و دگرگونی ها در عالم محو و اثبات و به معنای تقدیرات امور است، مثلاً یکی صلة رحم می‌ کند، عمرش را طولانی می‌ کند؛ یکی قطع رحم می‌‌‌‌‌‌‌‌ کند ، عمرش را کوتاه می‌‌‌‌‌‌‌‌ کند؛ یکی صدقه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ دهد، بلا های ناگهانی و بد را از او دفع می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ کند؛ یکی که باید از دیگران دستگیری کند ، ولی نمی کند، دچار عقوبتی می‌‌ شود. بدا با توضیحی که داده شد ، مورد اتفاق تمامی مذاهب اسلامی است. اهل سنّت نیز عالم محو اثبات و دگرگونی هایی را که ایجاد می شود ، قبول دارند.
احمد حنبل از ثوبان نقل می‌ کند که پیامبر (ص) فرمود: " گاهی انسانی به خاطر گناهی که انجام داده، از رزق محروم می‌ شود. قدر و اندازه ها ردّ نمی شود مگر به واسطة دعا و مدّت عمر را طولانی نمی کند مگر نیکی؛ یعنی دعا مقدّرات را عوض می‌‌‌ کند و نیکوکاری عمر را زیاد می‌‌‌ کند.[3]
پس بداء به معنای محو و اثبات و تغییر و تبدیل است و اعتقاد به این که خداوند همان طوری که در خلق عالم نقش داشته، در نگهداری و چرخش آن و تدبیر عالم و کم و زیاد کردن نیز نقش دارد.
بداء از نظر لغت به معنای ظاهر و معلوم شدن است و دربارة خدا به این معنا است که مثلاً برای فردی مقدر شده که اگر گناه انجام ندهد، 20 سال دیگر عمر کند، ولی اگر گناه کرد، عمر او به 15 سال تقلیل یابد؛ یعنی در عالم لوح محفوظ مقدّرات مشخص شده و در عالم لوح ، محو و اثبات آن مشخص شده و مقدّرات تغییر می‌‌یابد و کم و زیاد می‌‌ شود.[4]
1[1] رعد (13) آیه 39.
1[2] مائده (5) آیه 64.
1[3] جعفر سبحانی ، مع الشیعهْْ الامامیه، ص 118 ، به نقل از تفسیر ابن کثیر ، ج 2، ص 520.
1[4] همان، با تلخیص و اضافات.