درباره ترجمه قرآن کریم و تاریخچه آن میتوان به چند مورد اشاره کرد:
الف) قرآن کریم در طول تاریخ، به زبان‏های انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی، روسی، هندی، ژاپنی، مالزیایی، اندونزیایی، چینی، ترکی، زبان فارسی و در نهایت به زبانهای آفریقایی و آمریکایی ترجمه و چاپ شده است. برخی معتقد اند قرآن به 118 زبان رایج دنیا ترجمهشده است، (المجلة العربیة، شماره 4، مقاله «تراجم القرآن الکریم الی اللغات الاجنبیه).
کتاب‏های مستقل در این رابطه از طرف محققان به نگارش درآمده، که برای کسب آگاهی بیشتر میتوان به آن منابع مراجعه کرد، (سلماسیزاده، جواد، تاریخ ترجمه قرآن در جهان، مؤسسه انتشارات امیر کبیر، 1369؛ آذرنوش، آذر تاش، تاریخ ترجمه از عربی به فارسی(ترجمه‏های قرآنی 1 و 2)، انتشارات سروش، 1375؛ مَرغی، جاسم عثمان، القرآن الکریم فی عالم الترجمه، نشر مؤسسه ابلاغ).
ب) یکی از پژوهشگران غربی به نام «ج.و.پیرسن» گوید: قرآن در سال 127 به زبان بربری و در سال 270 به زبان سِندی ترجمه شده است؛ ولی هیچ یک از این‏ها باقی نمانده است، (نشریه تحقیقات اسلامی، سال اول، شماره 2، ص1).
به نظر محقّقان، کهن‏ترین، قدیمیترین و اولین ترجمه کاملی که به دست ما رسیده، ترجمه تفسیر طبری (م 310) است. هم چنین دو ترجمه کهن دیگری در دسترس داریم که یکی تفسیر کشف الاسرار و عدة الابرار از خواجه عبدالله انصاری (م 396) و دیگری تفسیر ابوالفتوحرازی (روض الجنان و روح الجنان) است که نخستین تفسیر کامل شیعه به زبان فارسی به شمار میآید، (ر.ک: آذرتاش، تاریخ ترجمه از عربی به فارسی، ص 25؛ و مجله حوزه، شماره 24، ص 52؛ مروّتی،سهراب، بررسی ترجمه قرآن کریم، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده الهیات تهران).
ج) اسامی برخی از مترجمان سالیان اخیر عبارت است از:
عبدالمحمد آیتی، مهدی الهی قمشه‏ای، زین العابدین رهنما، ابوالقاسم پاینده، عباس مصباح‏زاده، احسان الله علی استخری، محمدمهدی فولادوند، محمود یاسری، میر محمد کریم علوی حسینی موسوی، عبدالمجید صادق نوبری، داریوش شاهین، شاه ولی الله دهنوی، ابوالقاسمامامی، ناصر مکارم شیرازی، محمدصادق تهرانی، بهاء الدین خرمشاهی، محمدجواد مشکور، فیض‏الاسلام، عمادزاده، کاظم پور جوادی، امید مجد (ترجمه منظوم)، سید جلال الدین مجتبوی، محمدکاظم معزّی، محمد خواجوی، مسعود انصاری و...
د) در ترجمه قرآن بایسته است اصول و نکات زیر رعایت شود.
1. توجه به ظرافت‏های لفظی و معنوی در زبان عربی؛
2. توجه به ظرافت‏های لفظی و معنوی ویژه و نظم بدیعی که در قرآن به کار رفته است؛
3. توجه به معانی دقیق واژه‏ها در آیات؛
4. مطالعه وضعیت اجتماعی، سیاسی، اقتصادی عرب‏ها در زمان نزول قرآن؛
5. توجه به همبستگی و وحدت آیات قرآن (با توجه به این که قرآن مجموعه‏ای متحد و از هم جدانشدنی است).
حضرت علی(ع) میفرماید: « انّ الکتاب یصدّق بعضه بعضا ؛ بخشی از قرآن کریم، بخش دیگر را تصدیق میکند{M»، (نهج البلاغه، حکمت، 18).
6. آگاهی کامل از اسباب و شأن نزول آیات؛
7. مطالعه و بررسی تفاسیر عمیق و ریشه‏دار قرآن؛
8. بهره‏گیری از توفیقات الهی؛
9. دقّت و توجّه به الفاظی که دارای معانی مشترک‏اند؛
10. ترجمه، باید به طور کامل صحیح، گویا و قابل فهم برای ناآشنایان به زبان عربی باشد؛
11. ترجمه، باید به گونه‏ای باشد که پیوستگی ایات مرتبط به هم حفظ گردد؛
12. گزینش قول و نظر برتر در ترجمه؛
13. پرهیز از به کارگیری لغات نامأنوس، معانی مستحدثه و مصطلحات علوم.
افزون بر این‏ها، به نظر قرآن پژوهان در مقام ترجمه، احاطه بر مقدمات ذیل هم ضروری است:
- تحقیق و صاحب نظر شدن در قواعد علم نحو و صرف؛
- اطلاع بر مطالب علوم معانی و بیان؛
- اعمال ذوق و دقّت در بیان مقاصد آیات؛
- علم به احکام فقهی؛
- آگاهی از آیات مربوط به آیه در دست ترجمه از طریق احاطه کامل به آیات.
ر.ک: مصطفوی، حسن، روش علمی در ترجمه و تفسیر قرآن مجید، نشر دار القرآن الکریم؛ مروّتی، سهراب، بررسی ترجمه قرآن کریم (پایان‏نامه).{J