وجدان فقهى و راههاى انضباط بخشى به آن در استنباط / احمد مبلغی

نقش انصراف در استنباط و ضوابطى در باره آن استنباط از هماورد عواملى چند در یک‏فرایند ذهنى و کنکاشاندیشه اى پدید می آید. دسته بندى این عوامل و سنخ شناسى آنها از پیچیدگى بررسى این پدیده مى‏کاهد وراه رابراى تلاش هاى منضبط و تعریف پذیر، هموار مى‏سازد. سنخ شناسى این عوامل به رمز گشایى فرایند استنباط کمک مى‏کند تا ادراکى روشن تر وکاربردى تر از واژه استنباط و نقش آن در فقه پدید آید.
این عوامل را مى‏توان‏به سه سنخ‏کلى تقسیم کرد:
الف) عواملى که تکوین آنها در فراسوى دقت و ذهن خود آگاه مستنبط شکل مى‏گیرند وبى‏آن که از آنها براى شرکت در فرایند استنباط، دعوتى به عمل آید، همانند اوضاع جوى‏برشکل گیرى استنباط تاثیرات مهمى بر جاى مى‏گذارند. نگاره هاى پستوخانه ذهن آدمى‏چارچوب هایى محکم و استوار هستند که رهیدن از آنها به صورت‏مطلق هرگز میسر نیست‏و خواسته یا ناخواسته فرایند استنباط، پا در بند آنها دارد. اما این که پیش فرض ها و عوامل نامریى و امورى مانند آنها چگونه شکل مى‏گیرند و تحت‏چه اوضاعى فربه مى‏گردند و نیز چسان مى‏توان از نقش آنها هر چند محدود رهید وچندین پرسش اساسى دیگر، سوالاتى هستند که درحوزه دانش هر مونوتیک‏جاى مى‏گیرند. روایاتى نیز در دست است که به فهم شناسى و مراحل آن توجه نشان‏داده‏است. طرح این سنخ از عوامل و بررسى تطبیقى روایات یاد شده و اصول دانش‏هر مونوتیک ضرورتى تام دارد که در جاى دیگر بدان باید پرداخت.
ب) اندیشه هایى که آشکارا در سرسراى ذهن مستنبط، جولان مى‏کنند و شخص ازحضورآنها آگاهى مى‏یابد اگر چه بسیارى از اوقات بى آن که بخواهد این عوامل را در ذهن‏خود فعال مى‏بیند. از این اندیشه ها مى‏توان با نام وجدانیات یا به تعبیر بهتر وجدان فقهى‏یاد کرد. وجدان فقهى با معنایى فارغ از جلوه هاى اخلاقى که وجدان اخلاقى نام گرفته است درقاموس فقه شکل مى‏گیرد. وجدان فقهى مجموعه اى از ارتکازات، ذوق فقهى، انصراف‏شناسى و را شامل مى‏شود. ج) قواعد رایج و کد گذارى شده که در واقع تحت کنترل آگاهانه و مستقیم مستنبط، شکل‏مى‏گیرند. میزان خود آگاهى و دخالت مستنبط در قبال این قواعد بالا است و با تشخیص‏موضوع هریک، نسبت به فراخوانى و به کارگیرى آنها، اقدام مى‏ورزد مانندقواعد اصاله‏الاباحه، اصاله البرائه، استصحاب، عموم و خصوص و مجموعه اى که از آن با نام وجدان‏فقهى یاد مى‏کنیم، گاه به کانون اختلاف در فقه در آمده است و بسیارى از اختلاف نظرها یاعدم دست یابى متقابل به فهم نکته‏طرف دیگر را سبب شده است.
آیا وجدانیات فقهى ضابطه پذیرند؟
تلاش براى انضباط بخشى به وجدان فقهى با این ابهام‏روبه رو است که وجدان، محصول وضع ذهنى انسان ها است. تعداد وجدان ها برابر باتعداد انسان ها است. ازاین جهت نمى‏توان شاکله و چارچوب هاى مشترکى را پى گرفت‏که به انسجام و نظم دهى به وجدان، بیانجامد!پاسخ آن است که اگر چه وجدان در حریم‏شخصى ذهنى افراد تعریف مى‏یابد،ولى یافته هاى درون ذهنى انسان در دو گونه اساسى،جاى مى‏گیرند: اول:یافته هاى درون ذهنى غیر فراگیر (شخصى) که به تعداد آدمیان تکثر دارند. دوم: وجدانیات فراگیر که گر چه درحوزه شخصى ذهن انسان پروریده‏اند،اما هرانسان‏درمراجعه به ذهن خود بى درنگ در مى‏یابد که دیگر انسان ها نیز به این قضایا، اذعان واعتراف دارند. امور وجدانى درعرصه فقه از سنخ دوم است که فراگیر مى‏باشد یعنى هر آشناى به‏فقه،ناچار به این سنخ از وجدانیات به تناسب آشنایى خود دست مى‏یابد بدین سان مجموعه‏وجدانیات فقهى، در واقع داراى چارچوبه هایى قابل تحصیل ونظام مند است چرا که‏اولا، ریشه درنهاد بشرى دارد و ثانیا، درمصاف مشترک فقیهان با فقه که مجموعه اى منظم‏و داراى حد و فصل مشخصى است، به وجود آمده است. تلاش براى دست یابى به قواعد این دسته از اندیشه ها، راهى است ناپیموده،ولى پیمودنى و قابل تحصیل، دراندیشه فقهى است.
آیا ضابطه مند کردن وجدانیات فقهى لازم یا مفید است؟ممکن است بپنداریم وجدانیات‏فقهى برفرض که انسجام و انتظام پذیر باشندکارا مدى شان در دست نزدن به آنها وقاعده‏مند نکردن شان است چه آن که بهره گیرى استنباط از وجدان در گروه همزیستى طبیعى ودمسازى ذاتى آن با وجدان است و نباید رابطه هاى دست ساخته و تصنعى را به جاى این‏همزیستى و دمسازى طبیعى نهاد! نباید وجدان را اسیر دست کارى ها و دسته بندى هاى‏متاثر از بحث ها کنیم‏تا بتواند هنر و نقش خویش را در هاله اى از خاموشى، بروز و ظهوردهد. این نقش در هیاهوى بحث ها گم و ناپیدا مى‏شود و از حالت پررمز و راز و بى پیرایه وخالص بودن دور مى‏افتد و راه تنفس برآن، بسته مى‏گردد.
در پاسخ به این پندار مى‏توان به چند دلیل تمسک جست:
اول: بسیارى از قواعد فعلى اصول که امروزه با نام و محدوده‏اى مشخص در سرفصل هاى‏اصول جاى گرفته اند، برگرفته از وجدان هستند.درواقع قبل از تلاش علمى براى‏ردیابى ونام گذارى آنها، از طریق وجدان تاثیر گذار بوده اند مثلا پاره اى از قواعد و ضوابط کنونى‏عموم و خصوص، روزگارى اگر اعمال مى‏شد،از گذر وجدان فقهى، انجام مى‏پذیرفت. آن‏گونه که یکى از فقیهان در یک مورد اذعان به این قواعد رابا رجوع به وجدان انجام داده‏است.
دوم: وجدانیات فقهى پس از نظم بخشى و انضباط پذیرى به مثابه ابزارى همیشه‏در دسترس، به فرایند آگاهانه اجتهاد مى‏پیوندند و در خدمت توسعه و تعمیق اندیشه‏فقهى‏قرارمى گیرند. اگر چه ممکن است علمى کردن و منضبط نمودن وجدان در قالب چارچوبه‏هاى مشخص، بخشى از اثر گذارى بى پیرایه وجدان را دچار اختلال کند و گاه به انتقال‏سریع و کارساز وجدان،آسیب وارد نماید، اما ضایعات و دشوارى هاى‏فرار از انضباط‏بخشى به وجدان، به یقین بسیار بیشتر از اثر گذارى هاى کارساز و بى پیرایه آن است ضمن‏آن که اختلال پیدا کردن کار انضباط بخشى به وجدان، ناشى از درست نبودن و برطریق‏صواب قرار نداشتن بحث است و هیچ گاه از اصل بحث در باره آن نشات نمى‏گیرد.
اگر بتوان نظمى سالم درمورد وجدانیات در انداخت، مى‏توان فواید زیر را به بار نشاند:
الف) پردامنه کردن نقش وجدانیات فقهى و توسعه بهره گیرى از آن در همه‏موارد و مسائل‏نه صرفا درمواردى محدود.
ب) فراگیر کردن استفاده از وجدانیات براى همه نه صرفا براى برخى که استعداد این کار راداشته یا دارند.
ج) استفاده از وجدانیات درعرصه نزاع هاى علمى براى اقناع دیگران. شاید بتوان‏سر بروزاختلاف میان فقیهان رادر پاره اى از موارد و مصادیق وجدان، فقدان‏ضوابط و قواعدتعریف شده درمورد آن دانست. نزاع هاى بى حاصل یا کم حاصلى که تنها با عبارت دعوى‏الوجدان على مدعیها شروع و پایان مى‏پذیرفت. اگر موضوعات وجدانى وقضایاى برآمده‏از آن را در شاکله اى علمى جاى دهیم، مى‏توان براى اقناع دیگران از آن بهره جست وبحث هاى علمى را به راه هاى جدید و نتایج بدیع، سوق‏داد.
سوم: وجدان فقهى درمعرض آسیب پذیرى است و در اثر عواملى چند، سلامت خویش‏را از دست مى‏دهد. از این رو فقها نوعا وجدان سلیم و طبع مستقیم را گواه گرفته اند. تلاش براى انضباط بخشى دقیق به وجدانیات فقهى، راه را براین خطر مى‏بندد. بحث دنباله دارى را که از این پس آغاز مى‏کنیم، به تک تک مواردى مى‏پردازد که مى‏توان‏نام وجدان فقهى برآنها نهاد. بحث را از انصراف آغاز مى‏کنیم.
انصراف‏به رغم استفاده گسترده از انصراف دراستنباط و رشد کیفى و کمى توجه به آن‏در فقه، مطالعه اى در خور را در باره آن مشاهده نمى‏کنیم.ابعاد و زوایاى این مساله هنوز زیرنگاه هاى ضابطه ساز اصولیان قرار نگرفته و درنتیجه گسستى میان‏مطالعات نظرى انصراف‏دراصول و بهره گیرى عملى از آن، در فقه پدید آمده است. آنچه امروز دراصول مشاهده مى‏شود، نامى کمرنگ و نگاهى شتاب زده ازانصراف درمبحث اطلاق و تقیید است که نیازها و زمینه هاى واقعى استفاده از آن را در فقه‏پوشش نمى‏دهد. بهره گیرى از انصراف رادر فقه هر چند مثبت و دقیق به شمارآوریم، ولى‏از آن جا که بدون تکیه بر ضوابط اصولى شکل گرفته است،نمى تواند یک بهره گیرى‏صددرصد علمى و گسترده به حساب آید. به سخن دیگر وضع موجود در بهره‏گیرى ازانصراف در فقه، با خلاها و کاستى هاى انبوهى روبه رو است که ناشى از فقدان یک بحث‏نظرى بایسته در باره انصراف دراصول مى‏باشد. استفاده استنباط‏ى‏از انصراف در فقه‏هرچند اکنون چشمگیر مى‏نماید، اما به یقین به همان اندازه یا کمتر، از کاستى و نارسایى‏برخوردار است. نباید تلاشى را که شهید صدر در مورد انصراف سامان داده است، نادیده گرفت. وى‏به دوقسم انصراف معروف (ناشى از غلبه و ناشى از کثرت استعمال) قسم سومى را که ریشه درارتکاز دارد، افزوده است. اما درواقع انصراف به بحث بیشتر، نگاه دقیق تر و تقسیم سازى‏حساب شده ترى، نیازمند است. ضرورت شناخت همه اقسام آن، امروزه نیازهاى بیشترى‏را براى مطالعه و بررسى بروز مى‏دهد. بحث زیر را که بانگاه ها و تقسیم بندى هاى جدید همراه است، دراین راستاسامان‏مى‏دهیم.

نگاهى به پیدایش و تاریخ تطور انصرافانصراف، مراحل زیر را به خود دیده‏است:
مرحله اول: پیدایش انصرافظهور و نمود برخى از مصداق هاى یک لفظ درفضاى عادتهاى جامعه، جرقه نخستین توجه به انصراف را روشن، و انصراف لفظ به مصداق هایى ازاین دست را آشکار کرد. در کتاب هاى این مرحله، درحد قابل توجه واژه انصراف درکنار لفظعادت به کار رفته است که این خود گواهى براین مدعا است که تفطن نخستین، به انصرافى پدیدآمد که ازآن به انصراف به عادت و یا انصراف به معتاد طبق تعبیرى که بعدا رواج یافت، یاد مى‏شود.البته درعمل،شیخ طوسى و فقیهانى دیگر به صورت ارتکازى نه تفصیلى و علمى درگستره‏اى فراخ به موارد انصراف، تفطن و توجه داشته است که خواهد آمد. این مرحله، دوره فقیهانى را که تا قبل از محقق حلى مى‏زیسته اند، در بر مى‏گیرد.
مشخصه هاى این مرحله را مى‏توان به صورت زیر فهرست کرد:
الف) عالمان این مرحله همان طور که اشاره شد به طور رسمى و درحد دیدگاه‏اصولى به‏بیش از یک قسلام از انصراف یعنى انصراف به عادت شناخت و توجه نداشتند. اقسام‏دیگر انصراف، بعدا شناخته شدند. در آثار سید مرتضى واژه‏انصراف درکنار واژه‏عادت به‏کار رفته و این خود دلیل مدعا است.
ب) توجه به انصراف و به کارگیرى واژه آن دراین مرحله درسطحى محدود، صورت گرفته‏است. البته شیخ طوسى بیش از دیگران از آن بهره جسته است. دراین مرحله، ازتقسیم انصراف ناشى از عادت، به دو قسم ناشى از غلبه وجود و کثرت استعمال، خبرى‏نیست. چنان که درادامه خواهم گفت، جداسازى این دو درمراحل بعد انجام گرفته است.
ج) سید مرتضى انصراف به عادت را معتبر نمى‏دانسته است.
فقه اهل بیت فارسى ، شماره 21 ، ص 70