اختلاف نظر فقها به نحوة استنباط آن ها بر می گردد. فقیه باید حکم شرعی را از روایات معصومین استخراج کند و بر اساس آن ها حکم به حلیّت یا حرمت نماید. در این راستا با استفاده از مبانی اصولی خود به جرح و تعدیل روایات می پردازد و به یک جمع بندی نهایی می رسد. چه بسا روایتی که دلیل حرمت یا حلیت است، به نظر فقیهی از نظر سند یا دلالت تمام باشد، اما فقیه دیگر آن را مخدوش می داند. همین مسئله کافی است که اختلاف نظر ایجاد شود و این مسئله طبیعی است، همان طور که در رشته های دیگر علمی نیز بین کارشناسان اختلاف نظر وجود دارد، مثلاً یک جراح نظر می دهد غده ای را باید با عمل جراحی از بین برد، ولی جراح دیگر به این نظریه اعتقادی ندارد و معتقد است با دارو قابل معالجه است. در مواردی موضوع حکم با تحولات زمانی تغییر می کند و به دنبال تغییر موضوع حکم عوض می شود، مثلاً در مورد شطرنج در روایات از بازی با آن منع شده و حتی در روایاتی وارد شده که به شطرنج باز سلام نکنید، ولی حضرت امام خمینی در پاسخ به استفتایی دربارة بازی با شطرنج در فرض نبود قمار و داخل شدن در مقولة ورزش ذهنی فرموده اند: بر فرض مذکور اگر برد و باخت در بین نباشد اشکال ندارد،(1) ولی بعضی از فقها برای خود شطرنج موضوعیت قائل اند و معتقدند در بستر زمان این حکم تغییر نمی کند، چون تا شطرنج شطرنج است، موضوع محفوظ است و حکم بر آن بار می شود. این اختلاف بر اساس تفاوت برداشت از موضوع است و این که آیا شطرنج موضوعیت دارد یا ابزار قمار بودن دخیل در حکم است. در مواردی اختلاف نظر فقها بر اساس دوگانگی در فهم قرآن و حدیث است، مثلاً قرآن مجید می فرماید: "والمطلقات یتربّصن بأنفسهنّ ثلاثة قروء؛ یعنی زن های مطلقه بایستی سه قرأ به انتظار بمانند"(2) کلمة "قرء" که در آیه به کار برده شده، در زبان عرب به طور اشتراک لفظی برای دو معنای متضاد آمده: یکی به معنای پاکی و دیگری به معنای عادت ماهیانة زنان. از این جهت فقها در مفهوم این آیه با هم اختلاف دارند. برخی معتقدند: زن مطلقه باید بعد از طلاق دو مرتبه عادت ماهیانه ببیند و پاک شود و مرتبة سوم به محض این که عادت ماهیانه دید گرچه از عادت بیرون نیامده و پاک نشده باشد، می تواند با مرد دیگر ازدواج کند. گروهی دیگر عقیده دارند تا زن مطلقه از عادت ماهیانه مرتبة سوم بیرون نیاید و به کلّی پاک نشود، حق شوهر کردن ندارد، یعنی پس از اتمام مرتبة سوم می تواند شوهر کند، با این که حکم واقعی خدا دربارة زنان مطلقه ای که باید مدتی را به عنوان عِدّه از شوهر کردن خودداری کنند یکی است. در عین حال یکی می گوید: مدت عده سه عادت ماهیانة تمام است و دیگری می گوید(3) سه مرتبه پاک بودن از عادت شرط است. این اختلاف از فهم آیه سرچشمه می گیرد. پی نوشت ها: 1. صحیفة نور، ج 21، ص 15. 2. بقره (2) آیة 288. 3. زین العابدین قربانی، در سایة قلم، ص 201.