معاد

اوصاف قیامت

نامها و اوصاف قيامت كدام است؟

1. «يوم يَنظر المَراء ماقَدَّمَتْ يَداه؛ روزي كه انسان به كارهاي از پيش فرستاده‏اش مي‏نگرد(2)»؛
2. «يَوم تُبْلي السرائِر؛ روزي كه پرده‏ها كنار مي‏رود و اسرار فاش مي‏شود(3)»؛
3. «يوم يكون الناسُ كالفَراش المَبْعوث؛ روزي كه مردم همانند پروانه‏هاي پراكنده مبهوتند(4)»؛
4. «يَوم المَوعُود؛ روزه موعد(5)»؛
5. «يَوم يَفِرُّ المرء مِن اَخيه و اُمّهِ وَاَبيه؛ روزي كه انسان از برادر و مادر و پدرش مي‏گريزد(6)»؛
6. «يوم الفَصْل؛ روز جدايي(7)»؛
7. «يَوم لايَنْطِقون؛ روزي كه كس سخن نمي‏گويد(8)»؛
8. «يوم عَسير علي الكافرين غير يسير؛ روز بسيار سخت و دردناك براي كافران نه آسان(9)»؛
9. «يوم يَخيرجُونُ مِن الاَجداث سِراعاً؛ روزي كه مردم از گور شتابان بيرون مي‏آيند(10)»؛
10. «يَومُ التغابُن؛ روزي كه مردم در مي‏يابند كه در دنيا باخته‏اند(11)»؛
11. «يَوم لاتملك نفسٌ لنفْس شَيئاً؛ روزي كه هيچ كس مالك چيزي نيست(12)»؛
12. «يوم لايُخْزي اللَّهُ‏النَّبي والذين آمنوا معه؛ روزي كه خداوند پيامبر و مؤمنان را خوار نمي‏كند(13)»؛
13. «يَوم الجَمع؛ روزي كه مردمان گرد مي‏آيند(14)»؛
14. «يَوم تَري المؤمنين و المؤمنات يَسمي‏ نورهم بين اَيْديهم؛ روزي كه زنان و مردان با ايمان براي اعمال شايسته‏شان با نور خويش كه در پيش آنان است، حركت مي‏كنند(15)»؛
15. «يوم معلوم؛ روزي كه قطعي و حتمي است(16)»؛
16. «يَوم يُدَعّون اِلي نارِجَهنّم دَعّا؛ روزي كه تكذيب كنندگان معاد با شدّت و عنف به دوزخ پرتاب مي‏شوند(17)»؛
17. «يَوم الخروج؛ روزي كه از گورها بيرون مي‏آيند قبر(18)»؛
18. «يَوم يسمعون الصحية؛ روزي كه فرياد رستاخيز را مي‏شنوند(19)»؛
19. «يَوم الخلود؛ روز جاودانگي(20)»؛
20. «يَوم الوعيد؛ روز تهديد(21)»؛
21. «يوم عظيم؛ روز بسيار بزرگ(22)»؛
22. «يوم اليم؛ روز بسيار دردناك(23)»؛
23. «يوم التَنّارِ؛ روزي كه مردم يكديگر را مي‏خوانند(24)»؛
24. «يوم الحساب؛ روزي كه به حسابها مي‏رسند(25)»؛
25. «يَوم التَّلاق؛ روز ملاقات(26)»؛
26. «يَوم الافة؛ روزي كه نزديك است(27)»؛
27. «يَوم الحَسَرة؛ روزي كه حسرت‏ها دارد(28)»؛
28. «يوم يَقوم الاشهاد؛ روزي كه گواهان براي گواهي بر مي‏خيزند(29)»؛
29. «يوم لابيع فيه و لاخُلَّه؛ روزي كه داد و ستدها و روابط سودي ندارد(30)»؛
30. «يَوْمَ تبيضُّ وجوه و تَسودّ وجوه؛ روزي كه چهره‏هايي سپيد و چهره‏هايي سياه گردد(31)»؛
آنچه گذشت، دسته‏اي از نامهاي قيامت است كه با كلمه «يوم» آغاز مي‏شود.(32)

نشانه‏هاي رويداد قيامت چيست؟

از ده‏ها آيه قرآن درمي‏يابيم كه در آغاز قيامت نظام هستي به هم مي‏خورد.
در آيات قرآن بقاي آفرينش آسمانها و زمين مدّتي معيّن دارد آن جا كه مي‏فرمايد: «ما خَلَقْنا السَّمواتِ وَالارضَ وَ ما بَيْنَهما اِلّابالحَقِّ وَاَجلٍ مُسَّميً(33)؛ ما آسمانها و زمين را نيافريديم، مگر براساس حق و براي مدّتي معيّن.» در آن روز، بساط آسمان درهم مي‏پيچد و در زمين رويدادهايي بنيادين پديد مي‏آيد. زمين و آسمان و بلكه خورشيد و ماه و ديگر كرات جاودانگي ندارند و حركت و نظام آنها تا مدّتي معيّن است كه پس از پايان، ديگر بساطشان برچيده مي‏شود.
وضع آسمان‏ها:
قرآن درباره آسمانها مي‏فرمايد: «سَبْعاً شداداً(34)؛ ما هفت آسمان محكم بنا كرديم.»
آسمانهايي كه به دست قدرت خدا از كجي‏ها و شكافها و ناموزوني‏ها نگاه داشته شده‏اند، به اراده خدا در آن روز از هم مي‏گسلند.
آري، اين آسمانها با اين شگفتي‏ها و استواري در هنگام قيامت، روي به سستي و ويراني مي‏نهند: «...فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ»(35).
و به جاي انسجام، گسسته مي‏شود: «اِذاالسَّماءُ انْشَقَّتْ»(36).
و به جاي آن همه سختي و راستي كه كژي و شكاف در آن نيست، شكافها برمي‏دارند: «وَاِذا السَّماءُ فُرِجَت»(37).
خورشيدي كه پرنور و حرارت است: «سِراجاً وَهَّاجاً»(38).
خورشيد با آن نورش كه مورد سوگند خداوند است(39)؛ خورشيد و ماهي كه با حسابي دقيق به كار مشغولند، بارها قرآن درباره آنها فرموده است كه نظامشان گذشتني است نه جاوداني(40).
اكنون آن اجل به سر مي‏آيد و آن نظام به هم مي‏ريزد و خورشيد و ماه همچون آسمان و زمين دگرگون مي‏شوند و تمام مدارها و حسابها و نور افشاني‏ها و جنب و جوش‏ها به پايان مي‏رسد؛ چنان كه قرآن فرموده است: «اِذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ(41)؛ آن گاه كه خورشيد به تاريكي مي‏گرايد.»
ماه نيز كه در نور و حركت پيرو خورشيد است، همين كه بساط آسمان و خورشيد برمي‏پيچد، نورش از دست مي‏رود: «و خَسَفَ القَمَرُ»(42).
ستارگاني كه قرآن درباره آنها فرموده است: هر يك از خورشيد و ماه و ساير ستارگان در مدار خويش در حركتند،(43) در آن روز گام از مدار خود بيرون مي‏نهند و همچون گاهي كه زنجير از ميان دانه‏هاي گردن‏بند بيرون مي‏آيد، همه پراكنده مي‏شوند(44).
زميني كه همچون گهواره، حركتي آرام دارد و از نعمتهاي بزرگ خداوند به بندگان آرامش آن است(45)، هنگام برپايي قيامت چنان مي‏لرزد كه خداوند نام آن را «زلزله بسيار بزرگ» نهاده است(46). اين زمين هر چه را در لحظه دفن مي‏گيرد، به هنگام قيامت پس مي‏دهد و بيرون مي‏اندازد(47).
زميني كه او را ساكت و بي‏شعور مي‏پنداريم، در قيامت سرگذشت ميليون‏ها سالش را باز مي‏گويد و حوادث و خاطراتش را نقل مي‏كند و براي انسانها گواهي مي‏شود چون ديگر گواهان: «يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبارَها»(48).
قرآن درباره وضع كوهها نيز آياتي دارد كه آنها با زلزله‏اي شديد از جا كنده مي‏شوند: «وَاِذا الجبال نُسِفَتْ.»(49)و حركت مي‏كنند(50)و با شدّت، به هم مي‏خورند و تكه تكه مي‏شوند.
سپس تكه‏ها همچنان به هم مي‏خورند تا همچون گردهاي پراكنده درمي‏آيند(51). آن گاه از شن و ماسه نيز نرم‏تر مي‏شوند و به صورت پشم زده شده درمي‏آيند(52).

« بخش پاسخ به سؤالات »

33) سوره احقاف، آيه 3.
34) سوره نباء، آيه 12.
35) سوره حاقّه، آيه 16.
36) سوره انشقاق، آيه 1.
37) سوره مرسلات، آيه 10.
38) سوره نباء، آيه 13.
39) سوره شمس، آيه 1.
40) سوره فاطر، آيه 13.
41) سوره تكوير، آيه 1.
42) سوره قيامت، آيه 8.
43) سوره يس، آيه 39.
44) سوره انفطار، آيه 2.
45) سوره نباء، آيه 6.
46) سوره حج، آيه 1.
47) سوره زلزال، آيه 2.
48) سوره زلزال، آيه 3.
49) سوره مرسلات، آيه 10.
50) سوره نباء، آيه 21.
51) سوره واقعه، آيه 6.
52) سوره معراج، آيه 10.

آيا با دانش امروز مي‏توان هنگام قيامت را پيش‏بيني كرد؟

لم به هنگام وقوع قيامت تنها نزد خداوند متعال است، و قرآن نيز نشانه‏هايش را بيان كرده است. آنچه دانشمندان درباره پايان انرژي خورشيد مي‏گويند، حدس و گمان است، نه علم. افزون بر اين، نشانه قيامت تنها پايان نور خورشيد نيست، بلكه نشانه‏هايي بسيار ديگر نيز هست كه از بشر پنهان است. به هر حال، هنگام رويدادِ قيامت را به طور دقيق و يقين تنها خداوند مي‏داند و آنچه ديگران مي‏گويند، حدس و گمان و تخيّل است.

بهشت و جهنم

فرق بين برزخ و دوزخ و فردوس چيست؟

برزخ، فاصله ميان مرگ و قيامت است و زندگي در برزخ زندگي روحي است و كساني كه مؤمن و نيكوكار بوده‏اند، از ثواب‏هاي روحي برخوردارند، و افرادي كه كافر و زشتكار باشند، در عالم برزخ به عذاب‏هاي روحي معذب مي‏باشند.
امّا دوزخ، نام جهنم است و فردوس نام يكي از باغ هاي بهشت است، چنانكه در اين آيه آمده‏است: «ان الذين آمنوا و عملوا الصالحات كانت لهم جنات الفردوس نزلا(1)؛ يعني: آنان كه ايمان آوردند و كارهاي شايسته انجام دادند، بهشت‏هاي فردوس جايگاه آنان خواهد بود». چگونگي و ويژگي بهشت و دوزخ و عالم برزخ را پيامبران و معصومان«عليهم السلام» - كه به خوبي از آن جهان‏ها آگاهي داشته‏اند - بيان كرده‏اند.

چرا در قيامت خداوند مجرمان را با سرما عذاب نمي‏كند؟

اين صحيح است كه سرما هم مانند گرما مي‏تواند عامل عذاب باشد، ولي ضرورتي وجود ندارد كه خداوند به تمام انواع عذاب‏ها و عقوبت‏ها از ناحيه تمام عوامل نسبت به مجرمان و متخلّفان اقدام كند.
امّا اينكه خداوند آتش را براي عذاب و كيفر برگزيده است، اگر انحصار آن درست باشد، چيزي است كه خداوند با توجّه به عدالت و حكمتي كه دارد و با نظر به علم گسترده و غيرمحدودش، آن را برگزيده است و ما مي‏دانيم او در عين عقوبت كردن، عادل است و بيش از اندازه استحقاق كيفر نمي‏دهد.
البته از آيات قرآن و احاديث، تعبيري كه دلالت صريح بر انحصار عذاب به آتش داشته باشد، به نظر ما نرسيده است.

آيا بهشت و دوزخ آفريده شده‏اند؟

خداوند در سوره آل عمران، آيه 133، مي‏فرمايد: «وسارعوا الي مغفرة من ربّكم و جنّة عرضها السّموات و الارض اعدّت للمتّقين؛ به سوي آمرزش پروردگار و بهشتي كه به پهناي آسمانها و زمين است از يكديگر پيشي گيريد كه آن بهشت براي پرهيزكاران آماده شده است».
درباره دوزخ نيز در آيه 131 سوره آل عمران فرموده است: «واتقوا النار التي اعدت للكافرين؛ بترسيد از آتشي كه آماده شده است براي كافران».
از چنين تعبيرهايي در قرآن، برمي‏آيد كه بهشت و جهنّم آفريده شده‏اند.

اگر خادمين به بشريت كافر باشند به جهنم مي‏روند؟

ه طوري كه از آيات و قرآن(4)و سخنان معصومين«عليه السلام»استفاده مي‏شود، بهشت نعمت‏هاي آن ويژه كساني است كه به خدا و تمام مسائلي كه ايمان به آنها لازم است ايمان داشته باشند و كسي كه به خدا و قيامت و پيامبران الهي كافر باشد از بهشت محروم خواهد بود. از سوي ديگر، كافر در صورتي كه قاصر نباشد، شايسته سهمگين‏ترين عقوبت است؛ زيرا كفر و شرك بزرگ‏ترين ظلم است. چنين فردي، اگر به بشريت خدمتي كرده باشد اين عمل او نمي‏تواند با آن ستم بزرگ برابري كند. آري، ممكن است كارهاي نيك و خدمت اين فرد، موجب تخفيف عذاب وي گردد. آنچه يادآور شديم، اصل بي كلي است كه از قرآن و احاديث استفاده مي‏شود.

حساب

فلسفه این عذاب خداوند برای بنی‌اسرائیل چیست كه فرموده صورت‌های خود را بپوشانید و به یكدیگر حمله كنند و یكدیگر را بكشند چیست؟ ...

پرسش:
فلسفه این عذاب خداوند برای بنی‌اسرائیل چیست كه فرموده صورت‌های خود را بپوشانید و به یكدیگر حمله كنند و یكدیگر را بكشند چیست؟ و برای چه گناهی صادر شده است و آیا امكان دارد دوباره صادر شود؟
پاسخ:
پرسش در مورد آیه‌ی 54 سوره‌ی بقره می‌باشد كه می‌فرماید:
«وَ إِذْ قَالَ مُوسى لِقَوْمِهِ یَقَوْمِ إِنَّكُمْ ظلَمْتُمْ أَنفُسكم بِاتخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بَارِئكُمْ فَاقْتُلُوا أَنفُسكُمْ ذَلِكُمْ خَیرٌ لَّكُمْ عِند بَارِئكُمْ فَتَاب عَلَیْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّاب الرَّحِیمُ»
« و (یاد كنید) هنگامى را كه موسى به مردمش گفت: «اى قومِ [من‏]؛ در حقیقت شما با انتخاب گوساله (پرستی)تان به خویشتن ستم كردید؛ پس به سوى آفریدگارتان باز گردید؛ و (منحرفان) خودتان را بكشید؛ [كه‏] این [كار] در نزد آفریدگارتان براى شما بهتر است.» پس (خدا) توبه شما را پذیرفت، [چرا] كه فقط او بسیار توبه‏پذیر [و] مهرورز است.»
این پرسش از سه بخش تشكیل شده است:
بخش اول ـ این عذاب بخاطر ارتكاب كدام گناه از طرف خدا صادر شده است؟
بخش دوم ـ فلسفه این عذاب چیست و چرا خداوند آنها را اینگونه عذاب نموده است؟
بخش سوم ـ آیا ممكن است دوباره عذابی این چنینی از طرف خداوند متعال صادر شود؟
در پاسخ به بخش اول باید گفت: چنانچه در آیه‌ی مذكور آمده است گناهی كه قوم بنی اسرائیل مرتكب شده بودند بزرگ‌ترین گناه و عظیم‌ترین گناه یعنی شرك به خدا بود. آری پس از آنكه سالیانی حضرت موسی(ع) در بین آنان به ارائه‌ی معجزات و دلائل توحید و مبانی شریعت خود پرداخت كه در این راه متحمل صدمات و زحمات زیادی شد؛ و هنگامی كه به دستور خداوند برای گرفتن الواح تورات، مدت سی شب به كوه طور رفت برخی مردم از عقائد خود دست برداشته و منكر توحید شده و گوساله پرست شدند. و به تعبیر قرآن‌كریم دچار ظلم عظیم شدند. (ان الشرك لظلم عظیم)1 و معلوم است كه مسئله توحید، مهم‌ترین اصل دین است كه با از بین رفتن آن همه چیز نابود می شود. و گناهی بزرگ‌تر از آن وجود ندارد.2
1 . لقمان / 13.
2 . تفسیر نمونه، ج 1، ص 255.
بخش دوم پرسش:
گروهی از مفسرین آیه‌ی شریفه را طوری تفسیر كرده‌اند كه نتیجه‌اش این می شود كه قتلی اتفاق نیفتاده است. بعضی احتمال داده اند كه منظور از «فاقتلوا انفسكم» مبارزه و سركوب نفس اماره باشد نه كشتن خویشتن.1
و بعضی دیگر معتقدند منظور از فاقتلوا انفسكم آماده و تسلیم شدن برای كشته شدن است نه كشته شدن واقعی.2
علامه طباطبائی(ره) معتقدند: این امر خداوند كه فرموده: (فَاقْتُلُوا أَنفُسكُمْ) امر واقعی و حقیقی نبوده، بلكه برای امتحان بوده است . و در واقع اینكه خداوند دستور به قتل داده برای معلوم شدن درستی توبه آنان بوده است و همه‌ی مردم هم كشته نشده‏اند، بلكه فقط بخشی از كسانی كه گوساله پرستی كردند كشته شدند.
جمله «فتاب علیكم...»، دلالت دارد بر اینكه بعد از آن كشتار ، توبه‏شان قبول شده ، و در روایات هم آمده: كه توبه ایشان قبل از كشته شدن همه مجرمین قبول شد. از اینجا مى‏فهمیم، كه دستور كشتن یكدیگر، امرى امتحانى بوده، نظیر امر به ابراهیم برای كشتن فرزندش اسماعیل، كه قبل از كشته شدن اسماعیل خطاب آمد:
«یا ابراهیم قد صدقت الرؤیا»؛ «اى ابراهیم تو دستورى را كه در خواب گرفته بودى، انجام دادى». در داستان موسى(ع) هم آن حضرت فرمان داده بود كه : «بسوى آفریدگارتان توبه ببرید ، و یكدگر را بكشید كه این نزد پروردگار شما، برایتان بهتر است»، خداى سبحان هم همین فرمان او را امضاء كرد، و كشتن بعض را كشتن كل به حساب آورده و توبه را بر آنان نازل كرد،3 (فتاب علیكم...)
و مفسرینی هم كه معتقدند قتلی اتفاق افتاده است چنین می‌گویند:
بعضی معتقدند، كسانی كه گوساله پرستی كرده بودند محكوم به قتل شدند كه توسط گروه مقابل یعنی افرادی كه گوساله پرست نشده بودند كشته شدند.4
و چنانچه در بعضی از روایات نقل شده است خداوند متعال بعد از اینكه تعدادی از مردم كشته شدند توبه‌ی آنان را پذیرفت و همه را مورد آمرزش خود قرار داد چه كسانی كه كشته شده بودند و چه آنها كه زنده مانده بودند.5 و معلوم است، كه برای آن مردم خطاكار اینكه كشته شوند ولی پس از آن تا ابد مورد رحمت خداوند قرار گیرند بسی بهتر است تا چند روزی به زندگی پر از خطای خود ادامه دهند و بعد مورد عذاب الهی قرار گیرند. چنانچه در ادامه آیه می‌خوانیم:
«ذَلِكُمْ خَیرٌ لَّكُمْ عِند بَارِئكُمْ فَتَاب عَلَیْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّاب الرَّحِیم»
«[كه‏] این [كار] در نزد آفریدگارتان براى شما بهتر است. پس (خدا) توبه شما را پذیرفت، [چرا] كه فقط او بسیار توبه‏پذیر [و] مهرورز است.»
آری گناهی كه آنان مرتكب شده بودند گناهی عظیم بوده و سرچشمه‌ی یك انحراف بزرگ می باشد كه اگر با شدت با آن برخورد نشود همه چیز را نابود خواهد كرد و خدا پرستی جای خود را به گوساله پرستی خواهد داد با توجه به این كه به شهادت تاریخ بنی‌اسرائیل مردی لجوج و بهانه‌جویی بودند. این مسئله انحراف نسلی را در پی خو اهد داشت؛ كه با عمل نكردن یك دستور فقهی خیلی تفاوت دارد و در واقع این شدتی كه خداوند نشان داده برای سعادتمند شدن خود آنها و ذریه آنها می باشد.چنانچه در تفسیر نمونه می‌خو انیم:
اگر این موضوع براى همیشه از مغز آنها ریشه كن نشود وضع خطرناكى به وجود خواهد آمد، و بعد از هر فرصتى مخصوصاً بعد از مرگ موسى(ع)، ممكن است تمام آیات دعوت او، از بین برود، و سرنوشت آئین او به كلى به خطر افتد در اینجا باید شدت عمل به خرج داده شود، و هرگز تنها با پشیمانى و اجراى صیغه‌ی توبه بر زبان، نباید قناعت گردد. لذا فرمان شدیدى از طرف خداوند، صادر شد كه در طول تاریخ پیامبران مثل و مانند ندارد. ..... این موضوع منحصر به مسائل دین و مذهب نیست در قوانین امروز نیز اگر كسانی دست بكاری بزنند كه موجودیت ملتی را بخطر افكنند و مقدمات اضمحلال و نابودی و یا استعمار آنها را فراهم كنند، مسلماً در برابر آن شدت عمل بخرج می دهند و تنها به اظهار ندامت و پشیمانی قناعت نمی‌كنند و هدف از این شدت عمل ها این است كه هم خود اینها و هم آیندگان چنین افكاری را برای همیشه از سر بدر كنند.6
پاسخ بخش سوم:
اگر تفسیر اول آیه (تزكیه‌ی نفس و سركوبی آن) باشد در همه‌ی زمان‌ها این دستور وجود دارد اما اگر تفسیر دوم آیه را بپذیریم آنگونه كه از آیات و روایات بر می آید چنانچه مسلمین مرتكب گناه شوند مستحق عذاب خواهند بود و هرچه گناه بزرگ‌تر باشد، عذاب هم متناسب با آن دردناك‌تر خواهد بود. اما در شرع مقدس دستوری نداریم كه چنانچه مشرك شدید همدیگر را به قتل برسانید. هر چند كه در برخی موارد دستور قتل كافران صادر می‌شود.

1 . مخزن العرفان، ج 1، ص 328، پرتوی از قرآن، ج 1، ص 158.
2 . التبیان، ج 1، ص 243.
3 . المیزان، ج 1، ص 288.
4 . البرهان، ج 1، ص 217، الصافی، ج 1، ص 117. و بعضی هم معتقدند همه مامور به قتل یكدیگر شدند. البته قبل از اینكه همه كشته شوند توبه آنان پذیرفته شد و دستور قتال دسته جمعی برداشته شد. (التبیان، ج 1، ص 243)
5 . بحارالانوار، ج 13، ص 254.
6 . تفسیر نمونه، ج 1، ص 172.

فلسفه‌ی بلاها از نظر اسلام چیست؟ آیا میان بلا و گناه رابطه وجود دارد؟

پرسش:
فلسفه‌ی بلاها از نظر اسلام چیست؟ آیا میان بلا و گناه رابطه وجود دارد؟
پاسخ:
از نظر اسلام بلاها و سختی ها دارای علت‌ها و حكمت‌های مختلفی می‌باشند. چنانچه هیچ حادثه‌ی كوچك یا بزرگی در عالم اتفاق نمی‌افتد مگر اینكه از روی حكمت و حساب دقیق خداوند می‌باشد كه زلزله هم از این قاعده مستثنی نیست.
نظر شما را به برخی از علت‌ها و حكمت‌های وقوع بلاها جلب می‌كنیم:
حكمت اول، آزمایش
خداوند متعال در آیات متعددی از قرآن علت وقوع برخی بلاها را آزمایش معرفی می‌كند و می‌فرماید: «وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَةً»؛1 «... و شما را با بدی‌ها و خوبی‌ها آزمایش می‌كنیم...».
اما اینكه چرا خداوند آزمایش می‌كند قطعاً برای فهمیدن خدا نیست بلكه چنانچه در روایات آمده به خاطر معلوم شدن برای بندگان خدا و برای فراهم آمدن زمینه‌ی «انتخاب»، «رشد» و «سقوط» بندگان است تا افراد در پس این بلاها با نوع واكنش‌های عقیدتی و عملی كه انجام می‌دهند گامی به سوی سعادت یا شقاوت بردارند.
چرا كه آنان می‌توانند با صبر نمودن و اظهار رضایت به فعل خدا وحكمیانه دانستن آن، گامی به سوی حضرت حق و ایمان بیشتر به او بردارند؛ و از طرفی می‌توانند با نارضایتی و بی‌صبری و اعتراض به خدا و ظالمانه و بی‌حكمت دانستن آن به سوی شقاوت قدم بردارند.
آری گاهی خداوند بلاها را می‌فرستد تا اهل بلا را آزمایش كند كه پس از آن طبق وظیفه‌ی شرعی یا عقلی خود عمل می‌كنند یا نه.
و از طرفی آنان كه مبتلا نشده‌اند را نیز امتحان می‌كند كه آیا آنها به وظیفه‌ی خود عمل می‌كنند یا نه.
چنانچه در سوره‌ی ملك می‌فرماید: «آن كسی كه مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید كه كدام یك از شما بهتر عمل می‌كنید و او شكست ناپذیر و بخشنده است.»2
حكمت دوم بلاها: عذاب و جزای اعمال بد افراد
آری برخی از بلاهایی كه برای جامعه یا فرد اتفاق می‌افتد در واقع عذاب الهی می‌باشد. چنانچه قرآن كریم داستان عذاب شدن اقوام گذشته مثل عاد و ثمود و لوط و ... را ذكر كرده است.
اما در این باره لازم است نكاتی را ذكر كنیم:
1. قرآن كریم زمینه‌ساز این عذاب را خود انسان معرفی می‌كند و می‌فرماید: «هر مصیبتی به شما رسد به خاطر اعمالی است كه انجام داده‌اید، بسیاری را نیز عفو می‌كند.»3
در حالی كه خداوند متعال بسیاری از گناهان را عفو می‌كند باز شخص یا جامعه مستحق عذاب الهی می‌شود.
چنانچه در روایات پیامبر اكرم(ص) حكایت شده: «هر گاه امت من رباخوار شدند زلزله زیاد اتفاق می‌افتد.»4
یا از امام صادق(ع) ‌نقل شده است:
«هر گاه زنا علنی شود زلزله‌ها هم ظاهر می‌گردد.»5
2. این لطف خداست كه ما را به عذاب دنیوی كه هم از نظر زمان و هم كیفیت اندك است عذاب كند و ما را از عذاب آخرت كه آسمان و زمین طاقتش را ندارند نجات دهد.
3. این عذاب‌ها در واقع هشدارهای خداوند است برای دست برداشتن از نافرمانی خدا و برگشت به رحمت واسعه‌ی او. چنانچه می‌فرماید:
«به آنان از عذاب نزدیك (عذاب این دنیا) پیش از عذاب بزرگ (آخرت) می‌چشانیم شاید بازگردند.»6
پس عذاب‌ها زمینه‌هایی هستند برای سعادتمند شدن انسان‌ها كه از امام صادق(ع) در این باره حكایت شده:
هر گاه خداوند برای بنده‌ای كه گناهی انجام داده اراده خیر كند، بعد از گناه او را به مشكل و بلایی مبتلا می‌كند تا یاد استغفار بیفتد، و هر گاه خداوند برای بنده‌ای اراده‌ی شر كند وقتی او گناه می‌كند خداوند به او نعمتی می‌دهد تا استغفار را فراموش كند و به گناه خود ادامه دهد.7
حكمت سوم بلاها: ترفیع درجه و اجر و ثواب
انسانی كه در دنیا آمده تا درجات قرب را بپیماید و اجر و ثواب تحصیل كند و آماده‌ی سفر آخرت شود خداوند او را به بلا و مشكلاتی مبتلا می‌كند تا او صبر نماید و خداوند به او درجات و پاداش‌های زیاد بدهد.
«وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالَّثمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ»8
«و قطعاً [همه‏] شما را به چیزى از ترس و گرسنگى و كاهشى در ثروت‏ها و جان‏ها و محصولات، آزمایش مى‏كنیم؛ و به شكیبایان مژده ده.»
و از حضرت علی(ع) نقل شده:
«هر كس از شیعیان ما كه به بلایی مبتلا شود و صبر كند، برای او اجر هزار شهید است.»9
و از امام باقر(ع) حكایت شده:
«اگر مؤمن می‌دانست كه خداوند در مقابل این بلاها چه اجری به او می‌دهد، هر آینه آرزو می‌كرد گوشت‌های بدنش را قیچی می‌كردند تا او به اجر آن برسد.»10
بدیهی است كه هر چه بلا سخت‌تر و تحملش مشكل‌تر باشد، اجر آن هم بیشتر خواهد بود و تحمل كردن مشكلات زندگی محدود دنیا و رسیدن به اجر ابدی آن، بسی ارزشمند است، و بعضی از درجات اخروی را فقط به كسانی می‌دهند كه بلاهای خاصی را تحمل كرده باشند.
چنانچه از امام صادق(ع) حكایت شده:
«در بهشت درجه‌ای هست كه فقط با صبركردن بر مریضی‌های جسمی می‌توان به آن درجه رسید.»11
حكمت چهارم بلاها: ظهور صفات خداوند، و نعمت‌های الهی
آری اگر چه بلاهایی مثل سیل و زلزله و حتی مشكلات و بلاهای شخصی و ... ظاهری تلخ و ناگوار دارند اما چنانچه امام حسن عسگری(ع) می‌فرماید: «ما من بلیة الا و لله فیه نعمة نحیط بها» هیچ بلایی نیست مگر اینكه خداوند در آن نعمتی قرارداده كه آنرا احاطه كرده است.12
و از بالاترین نعمت‌های خداوند بر بشر معرفت به خداوند و صفات اسماء حسنای اوست.
لذا قرآن كریم می‌فرماید: «و چه بسیار نشانه‌ای (از خدا) در آسمان‌ها و زمین كه آنها از كنارش می‌گذرند و از آن رویگردانند.»13
كه در روایتی ذیل همین آیه آمده كه مقصود از آیات ارضی، زلزله و ... می‌باشد.»14
پس این حوادث در واقع زمینه‌هایی هستند برای مشاهده‌ی عینی قدرت خداوند و ایمان آوردن به او و چقدر ارزشمند و معامله سودمندی می‌باشد بلایی كه، ما را به ایمان و معرفت بالاتری برساند. و تجربه هم نشان داده كه بعد از زلزله‌ها، افراد اعتقاد قلبی بیشتر به قدرت خدا پیدا می‌كنند.
حكمت پنجم: تطهیر از گناه
خداوند متعال بعضی از بندگان مومن خود كه در دنیا گناهان و خطاهایی انجام داده‌اند بواسطه لطفی كه به آنها دارد در همین دنیا با مبتلا شدن به مشكلات و گرفتاری‌ها پاك می‌نماید تا مرگ آنها، اول راحتی آنها باشد.
چنانچه از امام باقر(ع) حكایت شده:
«هر گاه خدا بخواهد بنده‌ای را اكرام كند در حالی كه او گناهانی دارد او را مریض می‌كند تا پاك شود؛ اگر به واسطه‌ی شدت گناه پاك نشد او را حاجتمند می‌كند، اگر باز هم پاك نشد هنگام جان دادن بر او سخت می‌گیرد تا پاك شود. و هر گاه خداوند اراده كرده باشد كه بنده‌ای را خوار كند در حالی كه او كار خیری انجام داده است، صحت جسمانی به او می‌دهد، اگر جبران نشد رزق وسیع می‌دهد، باز اگر جبران نشد، راحت جان دادن را به او عطا می كند.»15
حكمت ششم: رغبت به آخرت
خداوند متعال زندگی دنیا را به انواع مشكلات و سختی‌ها آمیخته است تا اهل ایمان به آن راضی نشوند و همیشه خواهان حیات بی‌مشكل آخرت باشند. و اگر چنین بود كه در دنیا هیچ بلا و مشكلی نبود، كمتر كسی نسبت به زندگی آخرت میل داشت.
همانطور كه در روایت قدسی آمده:
«خداوند به دنیا خطاب می‌كند كه ای دنیا بر دوستان من به انواع مشكلات سخت‌بگیر تا اینكه آنها ملاقات من را دوست داشته باشند، و به دشمنان من آسان بگیر تا نسبت به ملاقات من بی‌رغبت باشند!»16
حكمت هفتم: اصلاح رذایل اخلاقی
در بین علت‌های بلاها به اهداف تربیتی نیز بر می‌خوریم:
در این راستا از حضرت علی(ع) نقل شده: «گاهی بندگانی را كه صفت مهلك «كبر» و خود بزرگ بینی دارند به بلاها و بیماری‌هایی مبتلا می‌كند تا به ضعف و ذلت خود پی ببرند و این درد مهلك از وجودشان دور شود و به دنبال آن درهای رحمت و مغرفت به رویشان باز شود.»17
و از طرفی بلاها به آدمی روحیه‌ی قوی و صلابت می‌دهد و قدرت روحی و كمالات انسان را بالا می‌برد؛ به خلاف انسان‌های بی‌درد كه به شدت ضعیف و كم ظرفیت هستند.
نتیجه‌گیری:
با بررسی مجموع آیات و روایات مطرح شده به این نتیجه می‌رسیم كه هر بلایی مثل زلزله و مشكلات دیگر ممكن است حكمت‌های متعددی از حكمت‌های مذكور را داشته باشد. یعنی ممكن است بلایی هم جنبه‌ی امتحان هم عذاب یا موارد دیگر را داشته باشد.
از طرفی ممكن است بلاها برای هر شخصی یا گروهی، حكمت متناسب با آن‌ها را داشته باشد مثلاً برای گنه‌كاران عذاب یا هشدار باشد و برای اهل ایمان امتحان یا ترفیع درجه یا تطهیر یا ... باشد پس نمی‌توان گفت همه‌ی زلزله‌زدگان فلان شهر اهل عذاب بوده‌اند یا همه‌ی افرادی كه بیمار هستند یا دچار گرفتاری هستند این عذاب الهی است.
در پایان توجه شما را به نكاتی چند جلب می‌نمایم:
1. بلا معنا و مفهومی بس وسیع دارد و نیز مصادیق بزرگ و شدید و كوچك و ضعیف دارد، در مجموع هیچ مشكلی هر چند كوچك هم كه باشد از دایره‌ی بلا و حكمت خارج نیست.
از امام صادق(ع) حكایت شده:
«خراشی كه به بدن وارد می‌شود، یا سیلی خوردن یا به زمین افتادن و گرفتاری یا پاره شدن بند كفش همه و همه از مصادیق بلا هستند.»18
2. حكمت‌هایی كه برای بلاها گفته شده است كلی می‌باشد. یعنی كسی نمی‌تواند بگوید: فلان بلا یا حادثه كدام یك از علت‌ها را داشته مگر اولیاء الهی؛ شاید علت مخفی بودن راز و علت بلاها این باشد كه انسان‌ها نه به خود مغرور شوند و بگویند: ما از خوبان هستیم و خدا با این بلاها می‌خواهد درجه و مقام به ما بدهد ... و نه ناامید شوند و بگویند: ما دیگر از رحمت خدا دور شده‌ایم، خدا ما را می‌خواهد عذاب كند كه این نوع بلاها را برای ما فرستاده است.
ولى با این حال اگر حیران ماند و نتوانست تشخیص دهد كه علت این گرفتارى‏ها و یا نعمت‏ها چیست دستور داریم كه در حالت «خوف» و «رجا» باشیم تا مسیر كمال را بهتر طى كنیم.
ـ از طرفى «ترس» از ناپسند بودن عمل (و یا در مورد افرادى در حد كمال نبودن عمل.) و اینكه بلاها نتیجه گناهان ما باشد پس لازم است كه توبه كنیم.
ـ و از طرفى امید و رجاء به لطف و رحمت خداوند رحمن و رحیم، كه شاید این بلاها براى امتحان و ترفیع درجه ما باشد.
چنانچه قرآن كریم مى‏فرماید:
«پروردگار خود را (آشكارا) از روى تضرع، در پنهانى، بخوانید؛ (و از تجاوز دست بردارید كه) او متجاوزان را دوست ندارد. و در زمین بعد از اصلاح آن فساد نكنید و او را با بیم و امید بخوانید (بیم از مسئولیت‏ها و امید به رحمتش. و نیكى كنید) زیرا رحمت خدا به نیكوكاران نزدیك است.»19
و امام صادق(ع) «بیم» و «امید» را به منزله دو بال براى حركت بنده به سوى رضوان خداوند مى‏داند و مى‏فرماید:
«خوف و ترس به هیجان آورنده‏ى قلب، و امید و رجاء یار و یاور نفس و روح است؛ و كسى كه خدا را بشناسد از [عقاب‏] او مى‏ترسد، و به سوى [فضل و لطف و رحمت‏] او امیدوار خواهد بود، و این دو [بیم و امید] دو بال ایمان هستند كه بنده با آنها پرواز مى‏كند تا برسد به درجه رضوان خداوند متعال. و [خوف و رجاء] دو چشم بیناى عقل بنده هستند كه توسط آن از وعده و وعیدهاى خداى متعال با خبر مى‏شود... و اگر فردى با «خوف» و «رجاء» [همراه هم‏] خدا را عبادت كند نه تنها گمراه نمى‏شود بلكه به آرزوهاى [مادى و معنوى ]خود نیز مى‏رسد.»20
در پایان باید عرض كنیم: «امید و رجاء» عامل بازدارنده از تبدیل شدن «خوف» به «یأس و ناامیدى» از رحمت خداست [كه خود از گناهان كبیره است‏] و «خوف» عامل بازدارنده از تبدیل شدن «امید» به «بى‏تفاوتى» و فرار از خواسته‏هاى الهى مى‏باشد. و در برخى افراد نیز خوف مانع از «غرور» آنها نسبت به اعمالشان مى‏شود.
لذا با این نگرش، جنبه‏هاى تربیتى «خوف و رجاء» بیشتر خود نمایى مى‏كند.
كه انسان امیدوار از رحمت خدا مأیوس نمى‏شود.
چرا كه انسان با حالت خوف با «استغفار» و انجام «اعمال صالح» و «جبران كاستى‏ها» به رحمت خداوند متعال امیدوار مى‏شود.
3. علت و فلسفه بلا هر چه باشد جز خیر و حق چیزی نیست چرا كه یا برای آزمایش است پس زمینه‌ای برای رشد ماست و خیر محض می‌باشد؛ یا اینكه برای پاك شدن یا بالارفتن درجه یا هشدار به انسان‌ها... كه همه برای ما خیر است، و از روی رحمت و به صلاح آدمی است؛ و اگر برای عذاب هم كه باشد اولاً پس از مهلت زیاد و بخشش فراوان و همچنین بعد از اتمام حجت بوده است. ثانیاً همان نوع بلا هم جهات خیر فراوانی برای انسان‌ها در بر دارد.
پس حق و شایسته است.
در همین راستا از حضرت علی(ع) نقل شده كه می‌فرماید:
«باكی ندارم كه وقتی صبح می‌كنم فقیر شده باشم یا ثروتمند یا مریض یا سالم، چرا كه خداوند متعال می‌فرماید: «من با مومن جز آنچه كه خیر اوست انجام نمی‌دهم.»21
و باباطاهر می‌گوید:
یكی درد و یكی درمــان پسندد
من از درمان و درد و وصل و هجران

یكی وصل و یكی هجران پسندد
پسندم آنچه را جانان پسندد

4. خداوند متعال به خاطر رحمت بی‌انتهایی كه دارد حتی در مواردی كه درصدد عذاب قوم یا شخصی بر می‌آید باز هم راهنمایی برای پیشگیری قرار داده است. از جمله پیامبر خدا(ص) می‌فرماید: «بلا را بوسیله‌ی دعا دفع كنید.»22
و در حدیث دیگر می‌فرماید: «بوسیله استغفار ابواب بلا را ببندید. و به عنوان مثال در مورد دفع زلزله‌ها، نمازها و دعاهایی از اهل بیت(ع) نقل شده است كه می‌توانید جهت اطلاع بیشتر به كتاب شریف من لایحضره الفقیه ج 1 ص 544 مراجعه نمائید.»
5. واضح است كه دلایلی كه برای وقوع بلاها و زلزله‌ها ذكر شد با ادله‌ای كه دانشمندان علوم طبیعی برای وقوع چنین بلاهایی ذكر می‌كنند هیچ منافاتی ندارد چرا كه آنچه ما گفتیم دلایل اصلی و معنوی است و آنچه ایشان می‌گویند دلایل ظاهری و مادی حوادث است و سنت خداوند بر این است كه اموری كه می‌خواهد انجام دهد بوسیله‌ی قواعد ظاهری و در مجاری مادی انجام می‌دهد پس دلائل ظاهری در طول دلائل اصلی و معنوی مذكور است، نه در عرض آن؛ و هیچ منافاتی با هم ندارند.
معرفی كتاب:
برای آگاهی بیشتر رجوع فرمایید به:
1. تفسیر نمونه ذیل آیات مربوط به بحث
2. عدل الهی : شهید مطهری
موفقیت شما، آرزوی ما
ومن الله توفیق

1 . انبیاء / 35 و همچنین آیات دیگر مانند: بقره / 155.
2 . ملك / 2. «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَكُمْ أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ»
3 . شوری / 30. «وَمَا أَصَابَكُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَیْدِیكُمْ»
4 . مستدرك، ج 13، ص 333.
5 . من لایحضره، ج 1، ص 524.
6 . سجده / 21. «وَلَنُذِیقَنَّهُم مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى‏ دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»
7 . بحار ، ج 67، ص 229.
8 . بقره / 155.
9 . المتحیص، ج 59، ص 125.
10 . بحارالانوار، ج 67، ص 24.
11 . بحارالانوار، ج 67، ص 212.
12 . بحارالانوار، ج 78، ص 374.
13 . یوسف / 105. «وَكَأَیِّن مِنْ آیَةٍ فِی السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ»
14 . تفسیر قمی، ج 1، ص 357.
15 . اعلام الدین، ص 433.
16 . بحارالانوار، 81/194/52.
17 . شرح نهج‌ ابن ابی الحدید، ج 13، ص 156
18 . بحارالانوار، ج 81، ص 191.
19 . «ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْیَةً إِنَّهُ لاَیُحِبُّ الْمُعْتَدینَ * وَلاَ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ» اعراف / 55 و 56.
20 . مصباح الشریعه، باب 85، (خوف و رجاء).
21 . التمهید ج 57، ص 114.
22 . بحار، ج 63، ص 288.
??

??

??

??

هدف از معاد و قيامت چيست؟

راي پاسخ به اين پرسش سه دليل ذكر مي‏كنيم:
اوّل: چون خدا حق است، كار باطل نمي‏كند، و جهان بي‏هدف، باطل است. بنابراين، جهان متحرّك، هدفي دارد كه در آن جا آرام مي‏گيرد. و آن عالم بهشت و قيامت است.
دوم: خداي حكيم عادل، كاري بر خلاف حكمت و عدل نمي‏كند. از سويي ديگر يكسان ديدن مؤمن و مفسد ظلم است و خدا ظالم نيست و اين برخلاف حكمت است و خدا حكيم است و براي اين كه مؤمنان به پاداش برسند و مفسدان كيفر ببينند، بايد روزي باشد كه مؤمنان از كافران جدا گردند؛ چنانكه مي‏فرمايد: «وامتازوا اليوم اَيّها الُمرِمُوْن(1)؛[آن روز ندا مي‏رسد] اي تبهكاران صفت خويش را جدا كنيد».
سوم: چون خدا رحيم است و رحمان، و لازمه رحمت اين است كه انسان را به كمالش برساند، بايد قيامتي باشد تا انسان فرآورده‏هاي كارش را آنجا دريابد و به كمال برسد و هر كسي بازده اعمالش را در آنجا ببيند. از اين رو، خداوند مي‏فرمايد: «وَوَجَدْوا ما عَمِوا حاضراً(2)؛هر كس آنچه را كه انجام داده است، در قيامت حاضر مي‏يابد.»
لازمه رحيميّت خدا اين است كه به ره آورد اعمال انسان مؤمن پاداش دهد. او رحيم است و بايد نتيجه رحمت خويش را به او بنمايد و او را به آن نتيجه برساند.

يا با توجّه به عذاب و كيفر اعمال، باز اين نعمت‏ها به نفع بشر است؟

ما بايد تمام آنچه از ناحيه خداست، ارزيابي كنيم و ببينيم خداوند به ما چه داده است و آيا از او جز نيكي سرزده است؟ وقتي در سرنوشت خود انديشه مي‏نماييم، مي‏بينيم خداوند ما را براي سعادت آفريده و تمام وسايلي كه در اين راه لازم بوده در اختيار ما گذاشته است. كيفر و عذابي كه براي ما به وجود مي‏آيد، معلول كارهاي بد خود ماست و ما كارهاي بدمان را نبايد به حساب خدا بگذاريم. آنچه از اوست، لطف و احسان و نعمت است. در برابر، ما سوء استفاده كرده با انجام گناه و معصيّت، استحقاق كيفر و عذاب پيدا مي‏كنيم.

آيا جسم گناه مي‏كند يا روح؟ كداميك جزا مي‏بينند؟

اصل انسانيّت انسان به روح است، و جسم و بدن، آلات و ابزاري براي فعّاليّت و تلاش انسان است. بنابراين، اين روح انسان است كه در قالب جسم فعّاليّت مي‏كند و همان گونه كه روح انسان در اين جهان با جسمش مرتكب گناه مي‏شود، در قيامت نيز روح با جسم به كيفر الهي خواهد رسيد.

راه‌های از بین بردن گناهان چیست؟

پرسش:
راه‌های از بین بردن گناهان چیست؟
پاسخ:
چنانچه در آیات قرآن و روایات معصومین(ع) آمده است هر چند انسان گناه زیادی انجام داده باشد، باب بازگشت به خدا و از بین بردن گناهان همیشه باز است چرا كه خداوند در قرآن با بیانی مهربانانه می‌فرماید:
«یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى‏ أَنفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِن رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً»1؛ «ای بندگان من كه بر خود اسراف كرده‌اید از رحمت خداوند نومید نشوید كه خدا همه‌ی گناهان را می‌آمرزد زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.»
پس باید دانست كه رحمت الهی بسی بیشتر از گناهان ما و گناهان همه‌ی مخلوقات است، و جایی برای ناامید شدن ما نیست؛ و باز خداوند برای بخشیدن ما راه‌هایی را قرار داده كه برخی از آنها را بر می‌شماریم:
1. توبه:
یكی از راه‌های خلاص شدن از گناهان توبه است. راهی كه قرآن به ما آموزش می‌دهد آنجا كه می‌فرماید: «تُوبُوا إِلَى‏ اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً»2؛ «بسوی خدا توبه كنید توبه‌ای خالص»
توبه آنچنان كه در روایات معنا شده است یعنی پشیمانی قلبی و واقعی از كارهایی كه انجام داده‌ایم. و لازمه‌ی این پشیمانی، تصمیم بر ترك آن عمل زشت می باشد . پس توبه یعنی پشیمان بودن از گناه و تصمیم بر ترك گناه. چنانچه انسان به این حالت برسد اصطلاحا توبه نموده است.
ممكن است سؤال شود: چه كار كنیم تا این حالت پشیمانی برای ما حاصل شود؟ پاسخ: برای تحصیل حالت توبه راه‌های متعددی وجود دارد كه به بعضی از آنها اشاره می‌كنیم:
الف. تفكر: از جمله انسان به نتایجی كه گناهان در دنیا و آخرت دارد و عذاب‌های سخت و دردناكی كه برای گناهان قرار داده شده است فكر نماید.3
ب. استغفار: در این راه لازم است انسان فراوان استغفار و طلب بخشش نماید؛ چنانچه قرآن كریم می‌فرماید:
«وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ»4؛ «و اینكه از پروردگار خویش آمرزش بطلبید سپس بسوی او باز گردید.»
ج. دعا: خواستن و استمداد از خداوند و ائمه اطهار(ع) كه این حالت پشیمانی واقعی و مداوم، برای انسان حاصل شود زیرا در روایات حكایت شده: اگر انسان به درجه‌ی توبه كنندگان برسد مانند كسی است كه تازه متولد شده است و گناهی به عهده او نمی باشد.(التائب من الذنب كمن لا ذنب له)5
2. انجام اعمال نیك:
راه دیگری كه برای خلاص شدن از گناهان وجود دارد انجام دادن اعمال نیك و پسندیده است چرا كه قرآن كریم می‌فرماید: «إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ»؛6 «بدرستی كه حسنات و اعمال نیك، سیئات (و آثار آنها را) از بین می برد.»
آری خداوند متعال به واسطه‌ی رحمت و كرامت بی انتهایی كه دارد یكی از پاداش‌هایی كه برای بسیاری از اعمال خوب قرار داده است بخشایش گناهان است. چنانچه در روایات حكایت شده: كه خداوند با هر كار نیكی كه انجام می‌دهیم گناهی را پاك می‌كند.7 به عنوان نمونه نظر شما را به بعضی از اعمال كه باعث بخشیدن گناهان می‌شود جلب می‌نماییم:
الف. صلوات فرستادن بر محمد و آل محمد ـ علیهم السلام ـ
از امام رضا(ع) نقل شده است: «كسی كه نمی‌تواند كاری كند كه گناهانش پاك شود پس باید زیاد بر محمد و آل او صلوات بفرستد زیرا زیاد فرستادن صلوات گناهان را از بین می‌برد.8
ب. سفر زیارتی حج یا عمره نیز، باعث پاك شدن گناهان می‌شود.9
ج. زیارت اهل بیت(ع) به ویژه امام حسین(ع)10
د. خوش اخلاقی نیز سبب بخشوده شدن گناهان می شود.چنانچه از امام صادق علیه السلام نقل شده است «خوش اخلاقی مانند حرارت خورشید، گناهان را از بین می‌برد.»11
هـ . سجده‌ی فراوان، شخصی نزد پیامبر اسلام آمد و عرض كرد گناهانم زیاد شده است حضرت فرمودند: «زیاد سجده كن زیرا سجده فراوان، مانند باد كه برگ‌ها را روی زمین می ریزد گناهان را از بین می‌برد.»12
و. خواندن دعاها از جمله دعای كمیل در هر هفته نیز باعث بخشش گناهان می‌شود.13
ز. گریه نمودن بر مصائب امام حسین(ع)14
ح. انفاق نمودن به مردم:15 از امام علی(ع) نیز حكایت شده: «كفاره‌ی گناهان بزرگ و عظیم، فریاد رسی از بیچارگان می‌باشد.»16
ط. رفتن به سوی مسجد برای نماز جماعت.17
ی. مراعات تقوی.18
خلاصه همه‌ی اعمال خیر مثل قرائت قرآن، نماز، زیارت برادران دینی یا عیادت مریض یا پرستاری از مریض و... همه و همه باعث پاك شدن گناهان می‌شود.
3. تحمل مشكلات و سختی‌ها:
با توجه به روایات اهل بیت(ع) بدست می‌آید كه علت بسیاری از مشكلات، سختی‌ها، بیماری‌ها و همچنین فقر و غم و اندوه و... این است كه خداوند اراده كرده است تا با این روش، بنده‌ی خود را از گناهانی كه انجام داده است رها سازد تا دچار عذاب‌های سخت و طاقت فرسای آخرتی نگردد.19
از رسول اكرم(ص) نقل شده:
«پیوسته برای مرد و زن مؤمن، بلا و گرفتاری در بدن و مال و فرزندان وجود دارد، تا اینكه خدا را در حالی كه هیچ گناهی بر عهده او نیست ملاقات كند.20 (كنایه از مرگ می باشد.)»
یادآوری:
1. بعضی از گناهان را نمی توان فقط با توبه یا راه‌های دیگر پاك كرد. و اینها گناهانی هستند كه با انجام آنها، هم حق خداوند را ضایع كرده‌ایم و هم به دیگران ظلم نموده‌ایم، مثل غیبت، تهمت، دزدی یا آزردن پدر و مادر و ... در اینگونه گناهان علاوه بر راه‌های قبل، لازم است حقی كه از دیگران ضایع نموده‌ایم را تا اندازه‌ای كه ممكن است جبران نماییم تا این نوع از گناهان نیز پاك شوند.
2. هر چند اگر انسان توبه‌ی خود را شكست باز هم باب توبه‌ به روی او باز است، اما در روایات حكایت شده: كسی كه از گناهانش استغفار می‌كند در حالی كه باز آن گناه را انجام می‌دهد، مثل كسی است كه پروردگار خویش را به مسخره گرفته است.21
3. مطمئن باشیم هر قدمی كه ما به سوی خدای خود بر می‌داریم، خداوند چندین برابر به سوی ما بذل توجه می‌كند فقط نیاز به صبر دارد تا برایمان معلوم شود.
4. با «توبه» و به سوی خداوند رفتن، و حلال و حرام او را مراعات نمودن، نه تنها چیزی از دست نمی‌دهیم، بلكه به آرامش و بهره برداری بهینه از نعمت‌های خدا در دنیا و آخرت می رسیم. چرا كه دین و دستورات دینی از ما می‌خواهد كه خواهش‌های نفسانی را نظام‌مند و مدیریت كنیم نه اینكه لذت‌ها را ترك كنیم.
5. هر یك از دستورات خداوند (واجب یا حرام یا...) با در نظر گرفتن همه‌ی ابعاد وجودی انسان و نیازهای متفاوت اوست و هر كدام از این دستورات حكمت‌های فراوانی در بردارد، هر چند برای ما معلوم نباشد یا حتی به كام ما خوش نیاید.
6. وقتی انسان گناهی انجام می‌دهد، علاوه بر اینكه گناه او در پرونده‌ی اعمال او ثبت می‌شود، آن گناه در جان و روح او اثرات منفی می‌گذارد، كه برای از بین بردن آن آثار، راه‌های متعددی وجود دارد كه برخی از آنها در این مجال بیان شد.
برای آگاهی بیشتر می توانید به كتاب‌های اخلاقی از جمله به كتب زیر مراجعه فرمایید:
1. تفسیر نمونه
ذیل آیات توبه
2. گفتارهای معنوی
شهید مطهری(ره)
3. ده گفتار
شهید مطهری(ره)
4. قلب سلیم
شهید دستغیب(ره)
5. گناهان كبیره
شهید دستغیب(ره)

1 . زمر / 53.
2 . تحریم / 8.
3 . در این باره می توانید به كتاب شریف گناهان كبیره شهید دستغیب(ره) مراجعه نمایید.
4 . هود / 3.
5 . اصول كافی 2 / 435.
6 . هود / 114.
7 . نورالثقلین، ج 2، ص 420.
8 . امالی صدوق 68/4.
9 . بحار 99 / 50 / 46.
10 مستدرك وسائل، 10 / 183، بحار 98 / 22.
11 . بحار 71 / 395 / 74.
12 . امالی صدوق 404 / 11.
13 . مفاتیح الجنان.
14 . وسائل 4 / 102.
15 . تغابن / 17.
16 . نهج البلاغه، حكمت 24.
17 . مكارم الاخلاق / 432.
18 . انفال / 29.
19 . بحار، ج 81، ص 177، ح 18 و ص 199، ح 56 و ج 67، ص 244، ح 83.
20 . بحار، ج 67، ص 236، ح 54.
21 . مجموعه ورام، ج 2، ص 223.
??

??

??

??

راه‌های از بین بردن گناهان چیست؟1. آیا میان بلا و ابتلا‌های الهی با گناه رابطه وجود دارد؟ و در صورت وجود رابطه آیا تمام ابتلاءات

پرسش:
1. آیا میان بلا و ابتلا‌های الهی با گناه رابطه وجود دارد؟ و در صورت وجود رابطه آیا تمام ابتلاءات بازتاب گناه و معصیت است؟
2. اینجانب و اعضای خانواده از مشكلات روحی ـ روانی رنج می‌بریم. مشكلاتی از قبیل: اضطراب، دل مردگی، بی‌قراری، بی‌حوصلگی، ترس، عصبانیت، تشنج، ناراحتی‌های معده و ناراحتی‌های قلبی، كم خونی و وسواس فكری و خیالات باطن، از شما در مورد موارد مذكور راهنمایی و درمان قرآنی آنها را خواستارم.
3. منابعی در زمینه‌ی فوق معرفی كنید.
پاسخ:
پاسخ سوال نخست به طور مستقل به این پاسخ پیوست می‌شود.
در مورد پرسش دوم باید گفت: درمان برخی از این بیماری‌ها نیازمند مراجعه به متخصص است كه توصیه می‌شود به روان پزشك یا مراكز مشاوره مراجعه نمائید. و برخی دیگر نیز هر كدام نیاز به سوال و جواب دو طرفه دارد و همچنین نیاز به پاسخی مفصل دارد كه در این مجال نمی‌گنجد.
در اینجا برخی موارد را به طور مختصر از نگاه قرآن بررسی می‌كنیم:
اول: قرآن خود را شفاء هر دردی معرفی كرده است و می‌فرماید:
«قرآن برای كسانی كه اهل ایمان هستند مایه‌ی هدایت و شفاء و درمان است.»1
لذا مراجعه به این كتاب زندگی و انسان‌ساز، و توجه به مفاهیم آن در درمان بسیاری از بیماری‌های روحی موثر است. از این رو توصیه می‌شود تلاوت روزانه‌ی قرآن و تدبر و تفكر در آن فراموش نشود.
خداوند یاد خود را مایه‌ی آرامش دل‌ها معرفی می‌كند و می‌فرماید: «أَلاَ بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»2 «بدانید كه با یاد خدا دل‌ها آرام می‌شود.»
و ذكر الهی شامل قرائت قرآن، نماز و ذكرهای شرعی (مثل سبحان الله، صلوات و ...) می‌شود.
لذا در صورت اضطراب و دلهره می‌توان با تمسك به این آیه و یاد خدا به صورت‌های فوق خود را به آرامش رساند.
لازم به یادآوری است كه: عوامل اضطراب و نگرانی می‌تواند یكی از امور زیر باشد:
1. آینده‌ی تاریك و مبهم: وجود آینده‌ای تاریك و نامشخص (هم دنیا هم آخرت) عاملی است كه باعث بروز اضطراب و ترس می‌شود چرا كه در آینده‌ی مبهم احتمال از بین رفتن نعمت‌ها و دارایی‌ها و مانند آن وجود دارد، كه دلهره را در انسان زیاد می‌كند و یاد خدا و توكل بر او و امید به آینده‌ی روشن (سعادت، بهشت و رضوان الهی) این نگرانی را برطرف می‌سازد.
2. گذشته‌ی تاریك: همان طور كه آینده‌ی مبهم موجب بروز نگرانی می‌شود گذشته‌ی تاریك كه همراه با گناه و خطا است نیز باعث بروز این حالت روانی می‌شود، كه در صورت توجه به الطاف خداوند و بازگشت به سوی او و توبه و استفاده از بخشش او این نگرانی برداشته می‌شود.
زیرا خدای مهربان می‌فرماید:
«یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى‏ أَنفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِن رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً»3
«ای بندگان من كه بر خود اسراف كرده‌اید از رحمت خدا نومید نشوید كه خدا همه‌ی گناهان را می‌آمرزد زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.
و باید دانست كه رحمت خداوند بسی بیشتر از گناهان ما و گناهان همه‌ی مخلوقات است و جایی برای ناامید شدن و دلهره‌ی ما نیست.
3. احساس پوچی در زندگی: گاهی اوقات این احساس، باعث بروز دلهره‌ی شدید می‌شود، ولی آن كس كه به خدا ایمان دارد كمال انسان و مسیر تكامل زندگی را به عنوان یك هدف بزرگ پذیرفته است و تمام برنامه‌ها و حوادث زندگی را در همین راستا می‌بیند، نه از زندگی احساس پوچی می‌كند و نه سرگردان و مضطرب می‌شود.
4. سوء ظن و خیالات بی‌اساس: این مورد نیز خود عاملی برای بروز اضطراب است ولی با توجه به دستور قرآن مبنی بر «حسن ظن» داشتن هر فرد با ایمان،4 این حالت نگرانی برداشته می‌شود و آرامش و اطمینان جای آن را می‌گیرد. این عوامل و عواملی دیگر شبیه آنها می‌تواند باعث بروز اضطراب در انسان شود كه با توجه به قاعده‌ی كلی قرآنی مبنی بر «ذكر و یاد خدا» این حالت در انسان تبدیل به آرامش می‌شود.
توجه به این نكته نیز لازم است كه منظور از ذكر در آیه‌ی شریفه تنها ذكر با زبان نیست بلكه منظور آن است كه از طریق قلب و با تمام وجود، متوجه خدا و عظمت او و علم و آگاهیش و حاضر و ناظر بودنش گردیم؛ كه این حالت باعث تحرك و فعالیت در جهت اصلاح و زدودن عوامل اضطراب‌زا می‌شود.5
دوم: ترس: یكی از عواطف مهم انفعالی در زندگی انسان ترس می‌باشد چرا كه این حالت انسان را از نزدیك شدن به خطرات بر حذر می‌دارد. البته فایده‌ی ترس تنها به امور دنیوی خلاصه نمی‌شود بلكه این حالت باعث می‌شود كه مؤمن نسبت به آینده و آخرت خود نیز بی‌تفاوت نباشد چرا كه ترس از كیفر خدا، مؤمن را از ارتكاب گناه باز می‌دارد.6
در قرآن كریم ترس از خدا صفتی از صفات مومن معرفی شده است:
«مومنان آنها هستند كه چون یادی از خدا شود دل‌هاشان ترسان و لرزان شود، و چون آیات خدا را بر آنها تلاوت كنند بر مقام ایمانشان بیفزاید و بر خدای خود توكل می‌كنند.»7
در جای دیگر خداوند به پیامبر(ص) خود امر می‌كند كه «بگو اگر من خدای خود را نافرمانی كنم البته از عذاب روز بزرگ (قیامت) می‌ترسم».8
لذا وجود ترس در انسان خود عاملی است كه انسان را به سمت دفع ضرر تحریك می‌كند پس باید با جهت دهی به این حالت درونی از آن بهره برداری صحیح شود.
البته ترس بی‌مورد از انسان‌ها یا موجودات موهوم یا ترس از آینده، پسندیده نیست و قرآن كریم این مطلب را نمی‌پذیرد و در آیات متعدد یادآور می‌شود كه «از مردم نترسید.»9 و «مومنان ناراحتی و ترسی از آینده ندارند.»10 چون بر قدرت بی‌كران الهی تكیه می‌كنند.
سوم: عصبانیت: خشم و عصبانیت نیز یكی از عواطف مهم انفعالی است كه انسان را در حفظ و نگهداری از خطرات یاری می‌دهد.
ولی این حالت ممكن است علاوه بر مواقع دفع ضرر، در موقعیت‌های دیگر نیز در انسان پدید آید در این صورت قرآن انسان را به آرامش توصیه می‌كند و می‌فرماید:
«مومنان كسانی هستند كه در حالت‌های گوناگون (گرفتاری و رفاه) انفاق می‌كنند و خشم خود را فرو می‌برند و از مردم در می‌گذرند...»11
این دستور قرآنی مبنی بر فروكش كردن خشم در برابر دیگران و ذكر آن به عنوان صفتی از اوصاف مؤمنان نشان‌گر اهمیت فراوان آن است لذا در صورت بروز این حالت با توجه به آیه‌ی شریفه، بهترین كار آن است كه در این حالت تصمیمی بر انجام عملی نگیریم و شتابزده عمل نكنیم بلكه سعی در فروكش كردن خشم خود نماییم.
مثلاً در احادیث آمده است كه شخص عصبانی اگر ایستاده است بنشیند و اگر در حال سخن گفتن است ساكت شود12 و یا نوشیدن آب و خارج شدن از آن فضای متشنج می‌تواند موثر باشد.
معرفی كتاب:
در پاسخ به پرسش سوم، منابع زیر جهت مطالعه معرفی می‌شود:
1. اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات همایش نقش دین در بهداشت روان، نشر معارف.
2. قرآن و روانشناسی، محمد عثمان نجاتی،نشر آستان قدس رضوی.
3. روانشناسی تربیتی، دكتر علی شریعتمداری.
4. تفسیر نمونه، ذیل آیاتی كه مطرح شد.

1 . (قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدىً وَشِفَاءٌ) فصلت / 44.
2 . رعد / 28.
3 . زمر / 53.
4 . حجرات / 12.
5 . تفسیر نمونه، آیت الله مكارم شیرازی، ج 10، ص 215، چاپ سیزدهم.
6 . قرآن و روان‌شناسی، دكتر محمد عثمان نجاتی، ص 90، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ سوم.
7 . انفال / 2.
8 . زمر / 13.
9 . «فَلاَ تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ» مائده / 44.
10 . «لاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ» یونس / 62.
11 . آل عمران / 134.
12 میزان الحكمة،
??

??

??

??

نبوت

چرا ازمعصومين فقط يك نفر زن مي‏باشند؟

ر مورد پيامبران و امامان «عليهم السلام» عصمت الزامي و يك مسئله‏ي عقلي است و برهان عصمت پيامبران وامامان در كتابهاي اصول اعتقادات ذكر شده است و در مورد غير آنان چه زن و چه مرد عصمت امري است ممكن ولي نياز به دليل نقلي دارد كه در مورد حضرت زهرا«عليها السلام» ادله قاطع عصمت آن بانوي گرامي را ثابت كرده كه از جمله آنها تطهير است كه عصمت پيامبر گرامي اسلام و اميرالمؤمنين و فاطمه‏زهرا«عليها السلام» و امام حسن وامام حسين«عليهما السلام» از آن استفاده مي‏شود.

آيا پيامبران و امامان در گناه نكردن ومعصوم بودن مجبور بوده‏اند؟

صمت عبارت از يك حالت درني است كه پيامبران و امامان به لطف خداي متعال در اثر بينش عمييق و شناخت واقعي خدا واحد آن هستند، اما معناي اين كلام اين نيست كه پيامبر و امام در گناه نكردن مجبور باشند، و يا به تعبير ديگر، انجام گناه براي آنان محال عقلي باشد، بلكه همانطور كه ساير انسان‏ها هم مي‏توانند گناه كنند و هم مي‏توانند از آن خودداري كنند، و چه بسا به خاطر ترس از خدا از آن خودداري مي‏كنند، پيامبران و امامان هم در عين اينكه مي‏توانند گناه كنند در اثر معرفت و شناخت كامل خدا و بينش عميقشان به اختيار خود از گناه خودداري مي‏كنند.

آیا می‌توان ادعا كرد كه بارداری حضرت مریم(س) از طریق بكرزائی بوده و منشاء اعجاز الهی نداشته است؟

پرسش:
آیا می‌توان ادعا كرد كه بارداری حضرت مریم(س) از طریق بكرزائی بوده و منشاء اعجاز الهی نداشته است؟
پاسخ:
بكرزائی در آئینه‌ی علم
تصور ولادت فرزند بدون دخالت پدر، اگر در گذشته باور كردنی نبوده اما امروز از نظر علوم زیستی ممكن است.
امروزه با پیشرفت علم، بحثی مطرح شده، به نام «تولید مثل‌های غیرمزدوج». یعنی تولیدی كه در آن فرد ماده، ظاهراً بدون تماس با فرد نر، بارور می‌شود. و شواهدی از این قبیل باروری‌ها را ذكر می‌نمایند. و نیز از نظر علمی نشان می‌دهند كه در نوع انسان هم بعضی از زن‌ها ذوجنبتین (دارای دو جنبه) می‌باشند یعنی ساختمان درونی خاصی دارند كه خود به تنهایی قادر به تولید فرد جدید می‌باشند، این ویژگی را در اصطلاح «نرمادگی» و چنین زایشی را «بكرزایی» می‌گویند، كه بیشتر، در زن‌ها بروز می‌كند. چنین زن‌هایی ممكن است علاوه بر داشتن غده‌های تناسلی مختلط، بعضی از صفات ظاهری مردها مانند موی صورت را نیز دارند.1
همچنین افرادی دیده شده‌اند كه در آن‌ها لزوماً «اسپرماتوژنزیس» همراه با «اوول اسیون» ‌و قاعدگی وجود داشته است.2
بكرزائی در نوعی از حشرات مانند شته و بعضی از جانداران مانند ستاره‌ی دریایی و كرم ابریشم وجود دارد كه بدون عمل لقاح رشد و نمو خود را شروع می‌كنند. و جانداران ذره‌بینی، مانند: باكتری‌ها و ویروس‌ها تولید مثل بدون لقاح دارند. حتی «فیلدوكسرا و استاتریكس» می‌تواند تا 10 نسل بدون دخالت نر تولید مثل كند.3 قورباغه‌ها نیز می‌توانند، بكرزائی داشته باشند.4
حتی برخی نویسندگان نام افرادی را ذكر كرده‌اند كه بدون تماس با مرد، باردار شده‌اند: برای مثال: خانم «امی ماری جونز» فرزند بدون پدر به دنیا آورد. پزشكان بعد از آزمایشات به این نتیجه رسیداند كه در خون دختر او (مونیكا) كوچك‌ترین علامت یا اثر مرد خارجی وجود ندارد.5
با توجه به اینكه بكرزایی در میان حشرات و باكتری‌ها اثبات شده است و اگر در مورد انسان نیز اثبات شود.6
صاحب نظران می‌گویند: وجود شخص دو جنسی حقیقی، كه دارای بافت‌های بیضه و تخمدان باشد می‌تواند بدون تماس، تولید مثل نماید، در حالی كه در تاریخ بشر چنین افرادی به ندرت دیده می‌شوند و حالت عادی و طبیعی ندارد بلكه استثناء است.
زایمان حضرت مریم(س) بكرزایی یا معجزه در نگاه قرآن
موضوع باروری و بارداری حضرت مریم(س) از مسائل پر سر و صدا و پر گفتگوی تاریخ بشر است. نه تنها قرآن به مسئله‌ی باردار شدن حضرت مریم(س) بدون تماس با مردی اشاره كرده، كتاب انجیل نیز به این مسئله پرداخته و آن را معجزه‌ی الهی می‌داند.7 قرآن كریم در سوره‌ی مریم، به بیان داستان تولد حضرت عیسی(ع) پرداخته و می‌فرماید:
«ما روح خود (جبرئیل) را به سوی او فرستادیم تا به شكل بشری خوش اندام بر او نمایان شد. مریم گفت: اگر پرهیزگاری، من از تو به خدای رحمان پناه می‌برم. گفت: من فقط فرستاده‌ی پروردگار توام، برای اینكه به تو پسری پاكیزه ببخشم. گفت: چگونه مرا پسری باشد با آنكه دست بشری به من نرسیده و بدكار نبودم؟ گفت: فرمان چنین است. پروردگار تو گفته كه آن بر من آسان است، تا او را نشانه‌ای برای مردم و رحمتی از جانب خویش قرار دهیم. پس حضرت مریم(س) حضرت عیسی(ع) را آبستن شد.»8
آیه بیان گر آن است كه حضرت عیسی(ع) از طریق معجزه‌ی الهی و قدرت ماوراء طبیعت به دنیا آمد، و طبیعت و امور عادی یا بكرزائی، در تولد حضرت عیسی(ع) نقشی نداشته است.
تعبیر «َكَانَ أَمْراً مقْضِیّاً»9 اشاره به اراده‌ی خداوند، و قضا و قدر او دارد كه حضرت عیسی(ع) متولد شوند و تعبیر «وَلِنَجْعَلَهُ آیَةً لِّلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِّنَّا»؛10 «تا او را نشانه‌ای برای مردم و رحمتی از جانب خویش قرار دهیم.»
نشانگر خارق العاده بودن تولد و معجزه بودن آن است.11
البته این مطلب بدان معنا نیست كه عیسی بدون علت بوجود آمده است، بلكه علت وجودی او، مریم و روح الهی بود كه در وی دمیده شد. هر چند برخی تلاش دارند تولد حضرت عیسی(ع) را «بكرزائی» بنامند؛12 اما با ظاهر آیه سازگار نیست.

1 . خلقت انسان، ید الله سحابی، شركت سهامی، چ 13، ص 162 ـ 158.
2 . بافت‌شناسی انسانی پایه، ص 567.
3 . مطالب شگفت انگیز قرآن، گودرز نجفی، نشر سبحان، تهران، ص 110.
4 . انسان موجود ناشناخته، الكیس كارل، ترجمه دكتر دبیری، ص 104.
5 . مطالب شگفت‌انگیز قرآن، ص 112 از روزنامة اطلاعات 20820.
6 . در آزمایشات بكرزائی بر روی پستانداران تا خرگوش پیش رفته‌اند و جنینی در مرحله‌ی بسیار ابتدایی به دست آوردند. مقایسه‌ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم، ص 118. ر.ك: پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، دكتر رضایی اصفهانی، ج 2، ص 461.
7 . مقایسه‌ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم، موریس بوكای، ترجمه ذبیح الله دبیر، ص 118. دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، به نقل از انجیل متی، 13 / 46.
8 . مریم / 16 ـ 22.
9 . مریم / 22. (این دستور قطعی بود)
10 . همان.
11 . تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، دار الكتب الاسلامی، تهران، ج 14، ذیل آیه و نیز تفسیر نمونه، مكارم شیرازی، دار الكتاب الاسلامیه، تهران، ذیل آیه.
12 . دكتر محمد صادق رجحان، بافت‌شناسی انسانی پایه، انتشارات چهره، 1370، چ 10، ص 765.
??

??

??

??

عصمت چيست؟

صمت و مصونيت از گناه امري(اكتسابي نيست بل موهبتي است الهي كه افرادي كه لائق آن بوده‏اند خداوند باآنان موهبت كرده - است و چون خداوند داراي علم گسترده و غير محدود است به لياقت انسانها آگاهي كامل دارد از اين رو آنان را كه شايستگي آن را داشته باشد با اين امتياز تخصيص مي‏دهد و با وجود اين نيرو ديگر اختيار گناه و معصيت از آنان صورت نمي‏گيرد.

غير از چهارده معصوم چه كساني معصوم بوده‏اند؟

لاوه بر چهارده معصوم تمام پيامبران الهي كه از طريق وحي با خداوند ارتباط داشتند و حامل وحي الهي و پيام خداوند براي مردم بودند عصمت آنان مسلم است و ازگناه و اشتباه داراي مصونيت بوده‏اند.

فصل اول:

آفرینش

آیا پرده‌برداری قرآن از «آمیزش و لقاح» در ابرها و گیاهان یك اعجاز علمی است؟

پرسش:
آیا پرده‌برداری قرآن از «آمیزش و لقاح» در ابرها و گیاهان یك اعجاز علمی است؟
پاسخ:
تاریخچه: هر چند بشر از دیرباز می‌دانسته كه در برخی گیاهان ـ مانندخرما ـ اگر گروه‌های نر آنان را به گیاه ماده برساند محصول بدست می‌آید؛ ولی این اطلاعات محدود به چند گیاه خاص بود، تا اینكه لینه1 (1778 ـ 1707م) طبیعی دان سوئدی در قرن 18 م قانون «زوجیت عمومی در گیاهان» را كشف كرد.
در مورد باران نیز باید گفت: بشر اطلاعاتی از كیفیت نزول آن نداشت تا اینكه در سال‌های اخیر با پیشرفت در رشته‌هایی چون هواشناسی، به مسئله‌ی تلقیح ابرها پی‌بردند. و حتی بحث از باران مصنوعی پیش آمد. در اینجا بود كه دانشمندان متوجه نقش عجیب بادها در زایا شدن ابرها شدند.2
بحث قرآنی (اسرار علمی)
آیه‌ی 22 سوره‌ی حجر، در این موضوع، نقش محوری را دارد كه خداوند می‌فرماید:
«وَأَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ فَأَنزَلْنَا مِنَ السَّماءِ مَاءً...»
«و بادها را باردار كننده فرستادیم و از آسمان آبی نازل كردیم.»
در مورد این آیه سه نظر وجود دارد:
الف: منظور لقاح گیاهان است:
برخی نویسندگان3 ضمن تقسیم عوامل لقاح در گیاهان به رئیسی (مثل حشرات) و غیر رئیسی (مثل آب، انسان و ...) نقش بادها را در این زمینه مهم ارزیابی كرده و می‌گویند: «علم كشف كرده كه مهمترین گیاهان خشكی و آبی، بوسیله‌ی باد تلقیح می‌شوند، از این روست كه قرآن از میان عوامل لقاح، باد را ذكر كرده است.»
ب: منظور لقاح ابرهاست:4
برخی دانشمندان بر این باورند كه حتی وجود بخار آب در هوا و اشباع هوا و یا حتی تقطیر آن در سطوح بالایی جوّ، برای ریزش باران كافی نیست زیرا ممكن است با وجود اشباع، تقطیر نشود و یا اینكه قطرات آنقدر ریز باشند كه معلق بمانند و نبارند؛ بلكه شرط سومی نیز ضرورت دارد كه آن، «بارورشدن»، یا «عمل لقاح» است.
به این ترتیب كه:
باد، ذرات نامرئی نمك را از دریا با خود می‌آورد تا به همراه قطرات ریز آب، نطفه‌های جذب كننده و آماس كننده را تشكیل دهد و سرانجام با تلاطم و تصادم بادها به هم بپیوندند، رفته رفته درشت شده و سقوط كنند.
همچنین توده‌های ابر، در اثر اصطكاك با عوارض زمین و اجسام معلق در باد، دارای بارهای الكتریكی مخالف می‌شوند كه تخلیه‌ی آن ـ رعد و برق ـ باعث یونیزه شدن هوا و تشكیل اُزن می‌گردد كه به پیوستن و درست شدن باران كمك فراوان می‌نماید.5
ج: منظور لقاح ابرها و گیاهان است:
برخی دیگر از دانشمندان و صاحب نظران انحصار آیه در یكی از دو معنای فوق را رد می‌كنند. و می‌گویند: اگر چه قسمت دوم آیه بوسیله «فاء» كه یكی از موارد كاربردش نتیجه‌گیری است به قسمت اول ربط داده شده است ـ بادها را زایا كننده فرستادیم «پس» نازل كردیم ... ـ ولی منظور آن فقط لقاح ابرها نیست بلكه قسمت اول آیه، یك فرمول كلی را ارائه می‌دهد چه در گیاهان و چه در ابرها؛ و قسمت دوم (از آسمان آبی نازل كردیم) یكی از موارد و نمونه‌های آن است.6 - 7
نتیجه‌گیری:
1. قسمت اول آیه قاعده‌ی كلی است، و قسمت دوم یك نمونه و مصداق از آن است پس آیه می‌تواند هم لقاح در گیاهان و هم ابرها را شامل شود.
2. آیه فوق می‌تواند چیزی فراتر از ابر و گیاه را شامل شود. كه ممكن است در آینده، علم از آن پرده برداری كند.
3. اشاره‌ی علمی قرآن به پدیده‌ی «لقاح در ابرها»، می‌تواند «اعجاز علمی» به شمار آید چرا كه این مسئله تا سال‌های اخیر برای بشر مشخص نشده بود.
ولی در مورد گیاهان، از آنجا كه بشر از گرده افشانی گیاهان ـ هر چند محدود ـ اطلاع داشته است با یك درجه تنزّل جزء «شگفتی‌های علمی قرآن» به حساب می‌آید نه «اعجاز علمی».
معرفی كتاب:
برای مطالعه بیشتر به منابع ذكر شده در پاورقی و همچنین منابع زیر مراجعه فرمایید:
1. تفسیر نمونه، ج 11، ص 61.
2. پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج 2، دكتر محمدعلی رضایی اصفهانی، انتشارات كتاب مبین.
3. قرآن و پدیده‌های طبیعت از دید دانش امروز، د. یحیی نظیری، ناشر سحاب كتاب، چاپ اول، 1358.
4. قرآن و اسرار آفرینش، استاد جعفر سبحانی، انتشارات توحید، 1362.

1. Carl von linne.
2 . برگرفته از: «پژوهشی در اعجاز علمی قرآن»، ج 2، دكتر محمدعلی رضایی اصفهانی، انتشارات كتاب مبین، چاپ اول، 1380.
3 . احمد سلیمان ، القرآن و الطب، دار العودة البیروت.
4 . مرحوم طبرسی از مفسرین گرانقدر شیعه از اولین كسانی است كه لقاح را به معنی آبستنی ابرها دانسته است. مجمع البیان، ج 3، ص 334، مطبعة العرفان، بیروت.
5 . باد و باران در قرآن، مهندس مهدی بازرگان، ص 59 و 126 (تلخیص)
6 . موارد مشابه دیگری نیز در قرآن وجود دارد مثلاً در حالی كه تنها فایده نزول باران، روییدن گیاهان نیست؛ می‌فرماید: «فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِن كُلِّ الَّثمَرَاتِ»: «پس بوسیله‌ی آن آب را نازل كردیم «پس» بوسیله‌ی آن بیرون آوردیم از زمین تمام ثمرات را».
7 . زنده جاوید و اعجاز جاویدان، مهندس محمدعلی سادات، ص 35 ـ 36.

آیا در آسمان‌ها موجود زنده، به ویژه عاقل وجود دارد؟ نظر قرآن در این باره چیست؟

پرسش:
آیا در آسمان‌ها موجود زنده، به ویژه عاقل وجود دارد؟ نظر قرآن در این باره چیست؟
پاسخ:
اگر چه علوم روز هنور به طور قطعی در مورد وجود موجودات زنده در آسمان، خبر نداده و منتظریم تا كه بشر چه از آسمان به ارمغان می‌آورد ولی قرآن نیز در این باره ساكت نمانده و با نوعی تئوری پردازی در 15 قرن پیش، پنجره‌ی جدیدی را به روی دانشمندان گشوده است.
بنابر آنچه از برخی آیات بدست می‌آید به نظر می‌رسد قرآن كریم بر بودن موجودات زنده در آسمان اشاراتی دارد كه برخی از آن آیات را در اینجا می‌آوریم:
1. به عنوان مثال در آیه‌ی 29 سوره‌ی شوری می‌فرماید:
«وَمِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّةٍ وَهُوَ عَلَى‏ جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیرٌ»
«و از آیات اوست آفرینش آسمان‌ها و زمین و آنچه از جنبندگان در آنها منتشر نموده؛ و او هر گاه بخواهد بر جمع آنها تواناست.»
برخی صاحب نظران می‌نویسند: «دابة» از نظر لغوی، مشتق از «دب» و به معنای راه رفتن و حركت كردن می‌باشد و آن شامل حشرات و پرندگان و انسان‌ها می‌باشد.1
علامه طباطبایی(ره) ‌در مورد دلالت آیه می‌فرماید: ظاهر آیه این است كه در آسمان موجوداتی از جنبندگان (دواب) مثل روی زمین وجود دارد، و اگر كسی بگوید: منظور از جنبندگان آسمان ملائكه هستند مردود است؛ زیرا «دواب» بر ملائكه اطلاق نمی‌شود.2
البته باید توجه داشت كه هر چند طبق آیه‌ی 30 سوره‌ی انبیاء، هر موجود زنده‌ای از آب آفریده شده است3 ولی همانگونه كه در روی زمین شرایط حیات موجودات زنده متفاوت است و گروهی آب زی، گروهی خاك‌زی و جمعی نیز هوازی هستند با مقیاس وسیع‌تری شرایط حیات در كرات دیگر براساس ساختمان مختلف جانداران متفاوت است و نباید انتظار داشت، ‌موجودات دیگر همان سازمان وجودی ما را داشته باشند.4
از حضرت علی(ع) روایت جالبی در این زمینه نقل شده است، ‌ایشان می‌فرمایند:
«این ستارگانی كه در آسمان است، شهرهایی همچون شهرهای زمین هستند كه هر شهری با شهر دیگر با ستونی از نور مرتبط است.»5
از این روایت می‌توان چنین برداشت كرد كه: همانگونه كه در شهرهای زمین انسان‌ها زندگی می‌كنند، در آنجا نیز موجودات هوشمندی شبیه انسان زندگی می‌كنند.
در ادامه‌ی، آیه می‌فرماید: او بر جمع كردن آنها هنگامی كه بخواهد ـ قادر است. برخی صاحب نظران بر این باورند كه: احتمال دارد منظور «جمع در آخرت» باشد و ممكن است «جمع در دنیا» باشد ولی احتمال دوم قوی‌تر است. چرا كه اگر منظور آخرت بود تناسب داشت آنرا با تاكید بیان كند نه اینكه با مشیت ـ اذا یشاء ـ همراهش نماید.
بنابراین می‌فرماید: هنگامی كه خداوند بخواهد ساكنین زمین و آسمان با همدیگر ملاقات می‌كنند.6
2. آیه‌ی دیگری كه در این باره دلالت دارد آیه‌ی 15 سوره‌ی رعد است؛ كه می‌فرماید:
«وَلِلَّهِ یَسْجُدُ مَن فِی السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلاَلُهُم بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ»
«تمام كسانی كه در آسمان‌ها و زمین هستند ـ از روی اطاعت یا اكراه ـ ‌و همچنین سایه‌هایشان، هر صبح و عصر برای خدا سجده می‌كنند.»
واژه‌ی «من» در عربی برای صاحبان عقل به كار می‌رود پس مقصود موجودات دارای شعور مثل انسان و فرشتگان هستند كه در آسمان‌ها و زمین برای خدا سجده می‌كنند و از آنجایی كه ملائكه و جن، سایه ندارند پس مقصود از «كسانی كه در آسمان‌ها و زمین هستند» بشر و مخلوقاتی شبیه بشر هستند كه سجده از روی اطاعت، مربوط به مومنین، و سجده از روی اكراه، مربوط به كافرین است ـ البته سجده در اینجا به معنای خضوع است ـ 7
آنچه تا اینجا گفتیم در جهت اثبات وجود موجودات زنده در كرات دیگر بود كه امروزه اصطلاحاً «تئوری‌پردازی از دیدگاه قرآن» گفته می‌شود و در صورتی كه علوم تجربی نیز به همین نتیجه برسند اعجاز علمی آن اثبات می‌شود.
اما از آنجا كه در تفسیر آیات و احادیث باید جنبه‌های مختلف را در نظر گرفت و با دید وسیع‌تری به آیات نگاه كرد تا به واقع نزدیك‌تر شویم. در پایان احتمال دیگری را در مورد آیه‌ی اول ـ 29 / شوری ـ مطرح می‌كنیم كه با معنای ذكر شده متفاوت است.
بررسی:
«واژه سماء و سموات در قرآن، به چند معنا به كار رفته است؛ از قبیل جهت بالا، كرات آسمانی، جو زمین...
تفسیر آیه فوق به وجود موجود زنده در كرات دیگر، وقتی صحیح است كه ثابت شود واژه‌ی «سموات» در این آیه، به معنای كرات آسمانی است؛ در حالی كه ممكن است منظور «جو اطراف زمین» ‌باشد.
و منظور از «دابّة» موجودات ذره بینی مثل باكتری‌ها و یا موجودات درشت مثل پرندگان می‌باشد.
حال اگر معنای دوم ـ جو زمین ـ‌ را بپذیریم آیه در قسمت موجودات درشت، یك واقعیت خارجی را بیان می‌كند، كه یكی از نشانه‌های الهی است؛ و در قسمت موجودات ریز، نوعی رازگویی علمی است كه علوم جدید بدان دست یافته است.8
بنابراین به طور قطع نمی‌توان نظریه‌ی «وجود موجودات زنده در كرات دیگر» را به قرآن نسبت داد هر چند طبق تفسیر اول احتمال آن وجود دارد.
معرفی كتاب:
برای مطالعه‌ی بیشتر به منابع پاورقی‌ها یا به كتب زیر مراجعه فرمایید:
1. پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، محمدعلی رضایی اصفهانی، ج 1، انتشارات كتاب مبین، (چاپ دوم / 1381)، ص 195 ـ 206.
2. قطراتی از دریای قرآن، بهمن نیك بین، نشر نیریز، چاپ اول، 1376.
3. اثبات آسمانی بودن قرآن مجید، شهاب فهیم، ناشر موحدین، 1380.
4. قرآن و علوم روز،‌ عبدالغنی الخطیب، ترجمه: دكتر اسد الله مبشری، (چاپ اول، 1362)، موسسه مطبوعاتی عطایی.
5. الاعجاز القرآن و التقدم العلمی، محمد عللوه، ناشر، دار الاشراق، 1997 م.
6. من دلائل الاعجاز العلمی، فی القرآن الكریم و السنة النبویة، دكتر موسی الخطیب، مؤسسة الخلیج ]المجعول[

1 . كهكشان‌ها در قرآن، لطفعلی سمیعی، ص 104، انتشارات انصاری، 1/1/81. به نقل از: صاحب قاموس قرآن و المیزان و نمونه.
2 . برگرفته از المیزان، علامه طباطبایی، ج 18، ص 58.
3 . وجعلنا من الماء كل شی حی.
4 . برگرفته از : دانش عصر فضا، حسین نوری، ص 170، انتشارات جهان.
5 . سفینه البحار، ج 2، ص 574؛ مادة نجم؛ از علی بن ابراهیم نقل شده است.
6 . الاعجاز العلمی فی القرآن، د. لبیب بیضون، ص 69، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1424 هـ. 2003 م.
7 . برگرفته از: الاعجاز العلمی فی القرآن، د. لبیب بیضون، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1424 هـ ، 2003 م، چاپ اول.
8 . برگرفته از «پژوهشی در اعجاز علمی قرآن» دكتر محمدعلی رضایی اصفهانی، ج 1، ص 200 ـ 201.

آدم و حوا

ملاك خليفه خدا بودن آدم«عليه السلام» در زمين چه بوده است؟

ملاك جانشين خدا بودنِ آدم«عليه السلام» در زمين، قابليّت انسان در يادگيري و تعلّم اسماء بود. بر خلاف ملايك كه چنين قابليّتي را ندارند و تكامل و ارتقاي علمي و معرفتي در آنان راه ندارد. به همين جهت، هنگامي كه اين سؤال براي ملايك پيش آمد كه اگر هدف از خلقت آدم، تقديس و تمجيد ذات‏الهي است اين امر با وجود ملايك صورت مي‏پذيرد، پس چه حكمتي در خلقت موجودي جديد كه جانشين خدا بر روي زمين خواهد بود وجود دارد؟
خداوند به انسان تعليم اسماء نمود و ملايك در هنگام عجز از آگاهي از اسماء به سرّ خلقت آدم«عليه السلام» و جانشين خدا بودن او در زمين پي‏بردند.

وري كه بر جبين حضرت آدم ابوالبشر بود چه شد؟

ابن عبّاس از رسول خدا«صلي الله عليه وآله» نقل كرده است كه آن حضرت«صلي الله عليه وآله» فرمودند: «هنگامي كه خداوند آدم«عليه السلام» را آفريد نور پيامبر خاتم حضرت محمّد«صلي الله عليه وآله» را در صلب آدم قرار داد و صلب آدم به جهت قابليّتي كه داشت آن را پذيرفت آن نور از صلبي به صلب ديگر انتقال مي‏يافت تا اين كه قسمي از آن در صلب عبداللَّه و قسمي در صلب ابي طالب(دو فرزند عبدالمطلب) قرار گرفت، پس خداي بزرگ مرا از آن نور آفريد و من خاتم پيامبران هستم.(4)»

دميده شدن روح در آدم«عليه السلام» و به طور كلّي در انسان‏ها چگونه است؟

بر اساس آيات قرآني و روايات، نفخ روح در آدم«عليه السلام» پس از كامل شدن خلقت بدنش صورت گرفته است. در سوره حجر خطاب به فرشتگان آمده است: «فاذا سوّيته و نفخت فيه من روحي فقعواله ساجدين؛(1) پس چون كار او به پايان رسانيدم و در او از روح خود دميدم، همگي براي او سجده كنيد».
ولي به طور كلّي دميده شدن روح در انسان، براساس آيات (13 و 14) سوره مؤمنون، در رحم و پس از شكل گرفتن اعضاي جنين و روييدن گوشت بر استخوان‏ها (در حدود 4 ماهگي) صورت مي‏گيرد.

انسان

منظور از اسماء در سوره‌ی بقره آیه 31 چیست؟ فرق ملائكه با انسان ...؟

پرسش:
منظور از اسماء در سوره‌ی بقره آیه 31 چیست؟ فرق ملائكه با انسان در این خصوص چیست؟ در حالی كه انسان نیز فقط به آنچه خدا به او تعلیم داده آگاهی دارد و از این جهت شبهه ملائكه چگونه برطرف می‌شود؟
پاسخ:
در مورد بخش اول پرسش، مفسران در مورد معنای اسماء در آیه‌ی شریفه (وعلم آدم الاسماء كلها) ، نظرات متفاوتی مطرح كرده اند كه بشرح زیر می باشد:
1. منظور از نام‌ها نام تمام نعت‌ها و اصول و رموز كشاورزی ، درخت كاری و تمام كارهای مربوط به امور دین و دنیا را خدا به آدم آموخت.1
2. برخی گفته اند: منظور تمام لغات و زبان‌ها می باشد.2
3. بعضی هم معتقدند: مقصود نام ملائكه و فرزندان خود آدم بوده است.3
4. عده ای از مفسران هم بر این باورند كه منظور فوائد ، امتیازات ، و نام‌های حیوانات را خدا به آدم یاد داد و اینكه هر حیوانی به چه كاری می‌آید.4
5. از امام صادق(ع) نیز روایتی نقل شده كه حضرت منظور از اسماء را نام كوه‌ها، دره‌ها، بیابان‌ها، و حتی نام فرش زیر پای خود، می‌دانند.5
6. در تفسیر نمونه می خوانیم:
خداوند به آدم علم اسرار آفرینش را آموخت تا از اسرار معنوی و مادی آنها آگاه شود تمام موجودات را بشناسد و نام همه را بداند و حتی از خواص آن مطلع باشد ...،استعداد نام گذاری اشیاء را به او ارزانی داشت تا بتواند اشیاء را نام گذاری كند.6
7. عده‌ای از مفسرین با تاكید بر روایاتی كه نقل می‌كنند معتقدند: اسمائی كه خداوند به حضرت آدم نشان داده است همان انوار طیبه‌ی حضرت محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین ـ علیهم الصلاة والسلام ـ بوده است.7
حال كه ازنظرات مختلف آگاه شدیم توجه شما را به نظری آیت الله جوادی آملی ـ حفظه الله ـ كه در واقع شرحی بر نظر علامه طباطبائی(ره) می باشد ، جلب می نمایم تا معنای آیه شریفه واضح‌تر شود:
مراد از اسماء همان حقائق غیبی عالم است كه به لحاظ «سمه» بودن و نشانه‌ی خدا بودن، به «اسم» موسوم شده است، حقائقی كه با شعور و عاقل، و مستور به حجاب غیب، و مخزون عندالله، و در عین حال خزاین اشیای عالمند.
موجودات عالیه ای كه همه‌ی حقایق عالم شهود ، تنزل یافته و رقیقه ای از آنان است و همه‌ی آنچه در آسمان و زمین مشاهده می‌شود از نور و بهای آنان مشتق شده است، و به خیر و بركت آنها نزول یافته... به هر حال آنچه به آدم تعلیم شد و به او ارائه گردید همان حقائق عالیه عالم، موسوم به «اسماء الله» است و احتمالاً عبارت از همان «مفاتح الغیب» در آیه‌ی «وعنده مفاتح الغیب» (انعام / 59 ) و «خزائن» در آیه‌ی «و ان من شیی الا عندنا خزائنه» (حجر / 21 ) است.8
اما در مورد ملائكه می‌توان به دو صورت مطلب را بیان نمود:
صورت اول: چرا خداوند با وجودی كه می‏داند این انسان اهل فساد در زمین و خونریزی می باشد، باز او را خلق كرد؟ برای پاسخ به این پرسش توجه شما را به كلام علامه طباطبائی(ره) جلب می نمایم:
در این میان مصلحتی هست كه ملائكه قادر بر ایفای آن نیستند و نمی توانند آنرا تحمل كنند ولی این خلیفه زمینی قادر بر تحمل و ایفای آن هست . آری انسان از خدای سبحان كمالاتی را نشان می دهد و اسراری را تحمل می كند كه در وسع و طاقت ملائكه نیست . این مصلحت بسیار ارزنده و بزرگ است و به طوریكه مفسده فساد و سفك دماء را جبران می كند.9
آری با دقت در آیات مورد بحث و روایات ذیل آن چنین به نظر می رسد كه گویا مقصود از «انی اعلم ما لاتعلمون» و جریان تعلیم اسماء به حضرت آدم، و وقایع بعد از آن، این است كه هر چند عده‌ای در نسل این آدم پیدا می شوند كه اهل فساد و خونریزی هستند اما در مقابل، در بین این افراد انسان‌هایی پیدا می شوند كه یا خلیفه‌ی خدا و غیب آسمان‌ها و زمین و مظهر اسماء جلال و جمال خدا می شوند و به مقام اسم اللهی می‌رسند، و یا بیش از ملائكه و بهتر از ملائكه قدرت و ظرفیت دارند كه اسماء خداوندی را به چشم دل شهود كنند. در حالی كه تا این اندازه معرفت، و شهود از دست شما (= ملائكه) بر نمی‌آید.
صورت دوم : اگر خداوند همان طور كه به آدم اسماء را آموخت، به ملائكه هم می‌آموخت آنها نیز عالم به اسماء می‌شدند و در نتیجه، شایسته‌ی خلیفة الله شدن می شدند .!!!
برای یافتن جواب این پرسش باید توجه داشت كه: اولاً خداوند متعال همان حقائق اسماء را كه بر آدم عرضه كرد ـ و آدم با قدرت درك و ظرفیتی كه داشت توانست آن اسماء را درك و شهود كند ـ به ملائكه نیز عرضه كرد، و خود آنها نتوانستند درك كنند چنانچه در ادامه‌ی همین آیه می‌خوانیم: «ثم عرضهم علی الملائكه» و آنها در جواب گفتند: «سبحانك لا علم لنا الا ما علمتنا.»
ثانیاً تفاوت ملائكه و آدم، در آموزش دادن و ندادن خداوند نبود، بلكه تفاوت اساسی در ظرفیت و استعداد و سعه‌ی وجودی بود كه حضرت آدم برای دریافت اسماء داشت و ملائكه آن ظرفیت را نداشتند.
نتیجه‌گیری:
1. با بیانی كه از اسماء مطرح شد به خوبی معلوم می شود كه اكثر نظرات مفسران قابل جمع می‌باشد و می‌توان گفت: وقتی حضرت آدم به اسمائی كه خزائن آنچه در آسمان و زمین است، و غیب آسمان‌ها و زمین می‌باشند. آگاه می شود، پس در واقع به همه‌ی اسرار آفرینش و لغات و اسماء كوه‌ها و دره‌ها و همه‌ی مخلوقات و.... آگاه می‌شود. چنانچه می‌گویند: «چو صد آمد نود هم پیش ماست.»
2. و در مورد بخش دوم هم بیان شد كه تفاوت در نحوه‌ی آموزش خداوند به آدم و ملائكه نبود بلكه تفاوت در استعداد و ظرفیت وجودی آدم و ملائكه بود. كه یكی توانست دریافت كند و دیگری نتوانست.
معرفی كتاب:
برای آگاهی بیشتر در این موضوع مراجعه فرمایید به:
1. ترجمه تفسیر المیزان، ج 1، آیات مربوطه .
2. تفسیر تسنیم، ج 3 .
3. تفسیر نمونه، ج 1.
4. تفسیر صافی، ج 1، ص 96.
5. تفسیر صدر المتالهین، ج2، ص 318.

1 . ابن عباس و سعید بن جبیر و بیشتر مفسران بنقل از مجمع البیان ج 1 ص 118.
2 . مجمع البیان ج 1 ص 118و التبیان ج 1 136.
3 . به نقل ازمجمع البیان ج 1 ص 118.
4 . به نقل از مجمع البیان ج 1 ص 118و تفسیر جوامع الجامع، ج 1، ص 36.
5 . مجمع البیان، ج 1، 118.
6 . تفسیر نمونه ج 1، ص 121.
7 . تفسیر فرات، كوفی، ج 1، ص 56، و تفسیر امام حسن عسگری، ج 1، ص 217، و البرهان، ج 1، ص 163. و نور الثقلین، ج 1، ص 54.
8 . تسنیم، ج 3، ص 169.
9 . ترجمه المیزان، ج 1، ص 178.
??

??

??

??

چرا برخی شهدا بدنشان بعد از چند سال می‌پوسد و برخی نمی‌پوسد و چگونه با آیه بقره / 154 سازگار است مگر خداوند نمی‌گوید آنها زنده‌ا

پرسش:
چرا برخی شهدا بدنشان بعد از چند سال می‌پوسد و برخی نمی‌پوسد و چگونه با آیه بقره / 154 سازگار است مگر خداوند نمی‌گوید آنها زنده‌اند.
پاسخ:
این پرسش مربوط به آیات شریفه 154 سوره‌ی بقره و 169سوره‌ی آل‌عمران می‌باشد كه در این آیات خداوند متعال می‌فرماید:
«وَلاَ تَقُولُوا لِمَن یُقْتَلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاءٌ وَلَكِن لاَ تَشْعُرُونَ»1
«و به آنها كه در راه خدا كشته می شوند، مرده نگویید؛ بلكه آنان زنده‌اند، ولی شما نمی‌فهمید.»
و در سوره‌ی آل عمران می‌فرماید:
«وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ»2
«(ای پیامبر) هرگز گمان مبر كسانی كه در راه خدا كشته شدند مردگانند بلكه آنان زنده‌اند، و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند.»
خداوند متعال در این آیات كشته شدگان در راه خود ( شهدا) را زنده معرفی كرده است. اما همانطور كه مفسران ذكر كرده‌اند: منظور از زنده بودن شهدا این نیست كه جسم آنان زنده است و متلاشی نمی‌شود بلكه منظور حیات آنان در عالم برزخ و قیامت می‌باشد هر چند كه از عالم ماده و دنیا فاصله گرفته‌اند. آری همانطور كه در روایات آمده است وقتی انسان از دنیا می رود روح او از بدنش جدا می شود و روح او ، در بدنی كه متناسب با عالم برزخ است و شبیه به همین بدن است داخل می شود.3 و در واقع، بودن یا نبودن جسم مادی تأثیری در مرده یا زنده بودن شهید در عالم برزخ ندارد. بلكه ملاك زنده بودن انسان، همان روح اوست كه در قالب جسم برزخی باقی می باشد. و در جوار رحمت الهی از انواع لذت‌ها و كرامت‌های الهی بهره می‌برد.
اما در مورد اینكه چرا بدن بعضی از علما یا شهدا سالم می‌ماند، نظر شما را به نكاتی جلب می‌كنیم:
1. جریان طبیعی خلقت بر این است كه بدن موجوداتی كه می‌میرند، پوسیده شده و از بین برود.چرا كه با انتقال انسان به نشئه‌ی آخرت نیازی به این بدن نیست.
2. هر چند همه شهدا، نزد خداوند هستند و بواسطه باقی بودن روحشان زنده‌اند و جزء مقرب‌ترین و بهترین بندگان خداوند هستند، اما عدالت خداوندی اقتضاء می‌كند كه همه‌ی شهدا یا علما از نظر الطافی كه از طرف خداوند به انها می‌رسد مساوی نباشد. بلكه آن شهدایی كه عمل صالح بیشتر یا خالصانه‌تر انجام داده‌اند جایگاه ویژه‌ای نزد او دارند.
3. یكی از الطاف خداوند متعال به علما یا شهدا یا افرادی كه عمل صالح بیشتر و بهتری انجام داده‌اند، این است كه اجازه نمی‌دهد بدنی كه مدتی، روح آنان با او در ارتباط بوده است ، پوسیده و متلاشی شود بلكه بدن آنان را سالم نگه می دارد و این خود نوعی اكرام و احترام ویژه‌ای است كه شامل حال ایشان می شود. همچنانكه در مورد انبیاء و اوصیای الهی بخصوص اهل بیت ـ علیهم السلام ـ نقل شده است كه خداوند گوشت و استخوان آنها را برای زمین و موجودات زمینی حرام كرده است و آنان نمی توانند ضرری به بدن آنها برسانند.4
4. و از طرفی در مورد بعضی از بزرگان و علمایی كه بدنشان بعد از مرگ سالم مانده است می توان احتمال داد كه این سالم بودن بدن نتیجه وضعی عملی خاص (مثل مداومت بر غسل جمعه) بوده است كه آنها انجام می داده اند یا نتیجه دعایی است كه مستجاب شده است.
چنانچه در مورد بدن «ابن بابویه» در شهر ری و بدن «علامه مجلسی» در چند سال قبل در اصفهان اتفاق افتاد.5
5. با توجه به بیانی كه گذشت می توان نتیجه گرفت چنانچه دیدیم شهید یا عالمی بدنش سالم مانده است نمی‌توان نتیجه گرفت كه او بهتر و مقرب تر از دیگران است بلكه شاید دیگران بهتر از او باشند. و سالم بودن بدن او نتیجه‌ی عمل صالح خاصی است كه انجام می‌داده است.

1 . بقره / 154.
2 . آل عمران / 169.
3 . اطیب البیان، ج 2، ص 251.
4 . من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 191 و الكافی، ج 4، ص 567.
5 . طی بازسازی مرقد علامه‌ی مجلسی بدن سالم و مطهر ایشان توسط افراد موثق دیده شده و افراد متعددی نقل كرده‌اند و این ماجرا را روزنامه جمهوری اسلامی به صورت ویژه‌ نامه در همان موقع منتشر ساخت.

نسان از چه آفريده شده است؟

از برخي آيات مي‏توان دريافت كه انسان از خاك يا گل و از برخي آيات ديگر استفاده مي‏شود كه انسان از آب يا نطفه آفريده شده است. اين آيات با يكديگر منافاتي ندارند؛ زيرا مراد از آفرينش انسان خاك يا گل، آفرينش آدم«عليه السلام» است كه آفرينشي مستقل داشته است و مراد از آفرينش انسان از آب يا از نطفه آفرينش فرزندان آدم«عليه السلام» و به طور كلّي انسانهاست كه از طريق آب(مني) و تشكيل نطفه صورت مي‏پذيرد.

آيا مي‏توان گفت اختلافات فردي در خلقت، در وراثت ريشه دارد؟

به طور مسلّم برخي از خصوصيّات جسمي و رواني افراد از راه وراثت به آنها منتقل مي‏شود، ولي نمي‏توان گفت تمام اختلافات از راه وراثت پديد مي‏آيد؛ زيرا برخي از اختلافات در اثر اختلاف محيط، موقعيّت و در نتيجه اختلاف تجربيّات به وجود مي‏آيد. علاوه بر اين، بحث درباره اختلاف فردي و حكمت آن بحثي كلّي است و به اين امر كه خداوند اختلافات در آفرينش را از چه راهي به وجود مي‏آورد(از راه توارث يا راه‏هاي ديگر)، مربوط نمي‏شود.

آيا انسان از اتم به وجود آمده است؟

تمام اشياء موجود در عالم مادّه از ذرّات ريز و بسيار كوچكي به نام «اتم» به وجود آمده‏اند و اين اختصاص به بدن انسان ندارد؛ به عبارت ديگر واحد ساختماني همه اشياء اتم است و البتّه هر شي‏ء، اتم مربوط به خود را دارد. واحد ساختماني بدن انسان سلول است؛ يعني هر بافت بدن از مجموعه سلول‏هاي همانند و هماهنگ به وجود آمده است و مجموعه بافت‏ها اندام‏هاي بدن را به وجود مي‏آورند. هر سلول نيز از تعداد بي‏شماري اتم‏هاي گوناگون تشكيل يافته است.

آيا خلقت تمام افراد بشر از ابتدا تاكنون به يك صورت انجام گرفته است؟

آفرينش اوّلين انسان با آفرينش انسان‏هاي بعد، فرق دارد. نخستين انسان با كيفيّت خاصّي از خاك و گل و در ضمن مراحلي آفريده شد و انسان‏هاي بعد به همين كيفيّت فعلي به وجود آمدند؛ يعني از راه تناسل و تركيب نطفه پدر و مادر؛ پس به جز نخستين انسان، آفرينش انسان‏هاي ديگر به يك صورت انجام مي‏گيرد. البتّه تولّد حضرت عيسي«عليه السلام» كه بدون پدر به دنيا آمده‏است، استثنايي است.

شیطان

فرق بين ابليس و شيطان چيست؟

ابليس نام شيطاني است كه وقتي از طرف خداوند همراه فرشتگان مأمور سجده به آدم شد، از فرمان خدا تخلّف كرد و رانده درگاه الهي شد و به وسوسه انسان‏ها پرداخت.
شيطان به نيروهاي گمراه كننده و وسوسه‏گر و متجاوز نيز اطلاق مي‏شود؛ چنانكه در قرآن مجيد آمده است: «...شياطين الانس و الجن...»(3).

آيا شيطان موجودي داراي اختيار است؟

شيطان و به طور كلّي جنيان موجوداتي داراي اختيار و مكلّف مي‏باشند؛ از همين رو وي برخلاف فرمان خداوند نسبت به سجده حضرت آدم«عليه السلام» عمل كرد و خداوند او را طرد كرد و مورد استحقاق لعن و نفرين و كيفر الهي قرار گرفت؛ بنابراين استحقاق عقوبت او به خاطر داشتن اختيار و در نتيجه معصيّت و استكبار ورزيدن او است.

شيطان چند تاست؟

همان گونه كه از آيات قرآن استفاده مي‏شود، دو گروه شياطين وجود دارند:
يك گروه شياطين جنّي مي‏باشند كه از جنود ابليس بوده از رهگذر وسوسه، انسان‏ها را منحرف مي‏سازند.
ديگر شياطين انسي، يعني انسان‏هاي طغيانگر و گمراه كننده كه با القاي شبهات و طرح برنامه‏هاي انحرافي، موجبات گمراهي انسان‏ها را فراهم مي‏سازند.

امام زمان

شك وشبهه

آیا ایجاد شك وشبهه در مسائل اعتقادى صحیح است؟

پرسش : آیا ایجاد شك وشبهه در مسائل اعتقادى صحیح است؟
پاسخ: مسلّماً آنچه در ابتدا به نظر مى‏رسد این است كه شك در دین، بد بوده ونشانه سیاهى قلب است؛ زیرا هدف این است كه انسان به یقین برسد. ایمان بایستى توأم با یقین باشد. ولى شك وشبهه در جایى كه دالان ومعبر خوبى براى رسیدن به ایمان ویقین باشد پسندیده است. ایمان چیزى است كه انسان باید به آن دسترسى پیدا كند، امّا این ایمان از همان ابتدا در انسان وجود ندارد، زیرا تا شك نكند به یقین نمى‏رسد. قرآن مى‏خواهد كه در اعتقادات وراثتى انسان شك ایجاد كند تا او را به یقین برساند. لذا مى‏فرماید: {أَوَلَوْ كانَ آبآؤُهُمْ لایَعْقِلُونَ شَیْئاً وَلایَهْتَدُونَ}؛ «آیا بایست آنها تابع{پاورقی . سوره بقره، آیه 170. پاورقی}
پدران باشند در صورتى كه آنها بى‏عقل ونادان بودند.»
شهید مطهرى مى‏فرماید: «...اگر این تشكیكات وارد جامعه نشود خطر است. اگر وارد نشود كم كم مردم آن حالت دینى‏شان رو به تحجّر، ونه تحجّر كه رو به عفونت مى‏رود. درست مثل آب كاملاً صافى كه آن را در حوض قرار مى‏دهیم واگر مدتى بماند مى‏گندد. اگر در مردم یك حالت آرامشى باشد وبر معتقدات دینى ومذهبى تازیانه شك نخورد در آن صورت عوام پیشتاز آن معتقدات مى‏شوند. وقتى عوام پیشتاز بشوند دائم از خودشان چیزى مى‏سازند...».
{پاورقی . فصلنامه مطهّر، شماره صفر، ص 35ù34. پاورقی}
ولى برخى شك‏ها نوعى بیمارى است، مانند وسوسه، شك كثیرالشك در نماز، وضو وسایر عبادات وطهارت ونجاست. این گونه شك‏ها وشبهه‏ها نوعى بیمارى ومرض است. زیاد شك كردن نوعى بیمارى است.

آیا خداوند ضمانت كرده شخص حقیقت‏جو را به حقیقت برساند؟

پرسش : آیا خداوند ضمانت كرده شخص حقیقت‏جو را به حقیقت برساند؟
پاسخ : انسان‏ها در دوران زندگى خود معمولاً از نظر شك وشبهه دچار بحران مى‏شوند، اینجا است كه انسان وضع حسّاسى پیدا مى‏كند، مخصوصاً هنگامى كه با مجموعه‏اى از افكار وعقاید وآراى مخالف محیط خود وگاهى نیز با تبلیغات از راه‏هاى گوناگون مواجه گردد. لذا اگر واقعاً حقیقت جو باشد خداوند او را راهنمایى خواهد كرد. خداوند متعال مى‏فرماید: {وَالَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا}؛ «وكسانى كه در راه{پاورقی . سوره عنكبوت، آیه 69. پاورقی}
ما جهاد وكوشش كنند البته ما آنها را به راه‏هایمان هدایت خواهیم كرد.»
ولى این بدان معنا نیست كه علما ودانشمندان هیچ وظیفه‏اى ندارند، بلكه وظیفه سنگینى بر دوش آنان است وباید به هر نحو ممكن توجیه‏گر عقلایى شك‏ها وشبهه‏ها باشند تا مردم خصوصاً نسل جوان به سر منزل یقین برسند.

وظیفه ما در برابر شبهات چیست؟

پرسش : وظیفه ما در برابر شبهات چیست؟
پاسخ : برخى معتقدند انسان در هر سنّ ومعلوماتى كه باشد بى هیچ قید وشرطى مى‏تواند به هر سخنى گوش فرا دهد. اینان به آیه شریفه: {فَبَشِّرْ عِبادِ × الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ القَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ}؛ تمسك مى‏كنند. در صورتى كه آیه شریفه در مورد{پاورقی . سوره زمر، آیه 18ù17. پاورقی}
اندیشمندان وصاحب‏نظرانى است كه قدرت وتوان تشخیص «قول احسن» را دارند نه هر كسى، در هر سن وسال وسطحى از معلومات مى‏تواند این چنین باشد. چنان كه در ادامه آیه شریفه مى‏فرماید: {أُولئِكَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأوُلئِكَ هُمْ أُولُوا الأَلْبابِ}؛{پاورقی . سوره زمر، آیه 18. پاورقی}
«آنان كسانى‏اند كه خدا هدایتشان كرده وآنان خردمندان وصاحبان مغز وعقل‏اند.»
بنابراین تا وقتى كه انسان اعتقادهایش را از منابع موثّق ومعتبر محكم نكرده وقدرت پاسخگویى به شبهات را ندارد، نباید در این وادى قدم بگذارد. انسان باید زمان‏شناس باشد، براى حال وآینده‏اش برنامه ریزى كند؛ نه اینكه بنشیند وهنگامى كه با شبهات بنیان‏كن وتبلیغات مسموم روبه‏رو شد به فكر چاره‏اى بیفتد، بلكه مانند واكسنى كه براى پیشگیرى امراض به كودكان تزریق مى‏كنند ما نیز با طرح شبهات وجواب آنها به طور فشرده اطلاعى از آنها داشته باشیم تا هنگام مواجهه با مخالفان خود را نباخته وتوان جواب‏گویى را داشته باشیم.
امام صادق (ع) فرمود: «العالم بزمانه لاتهجم علیه اللوابس»؛ «كسى كه زمان‏شناس است{پاورقی . كافى، ج 1، ص 27، ح 29 ؛ تحف العقول، ص 356 ؛ بحار، ج 75، ص 269، ح 109. پاورقی}
شبهات بر او هجوم نخواهد آورد.»
امام على (ع) فرمود: «من عرف الآیام لم‏یغفل عن الاستعداد»؛ «هر كسى كه روزگار خود را{پاورقی . كافى ج 8، ص 23، ح 4 ؛ أمالى، شیخ صدوق، ص 400، ح 9 ؛ توحید، ص 74، ح 27 ؛ تحف العقول، ص 98 ؛ بحار، ج 74، ص 287، ح 1. پاورقی}
شناخته وزمان‏شناس باشد از آمادگى غافل نخواهد شد.»

آثار بحث مهدویت

چه آثار و فوایدى بر بحث از مهدویت در این زمان مترتّب است؟

پرسش : چه آثار وفوایدى بر بحث از مهدویت در این زمان مترتّب است؟ پاسخ : برخى بر این گمان‏اند كه طرح وبررسى موضوع مهدویت در این زمان امرى بى‏فایده است، زیرا این موضوع مربوط به آینده بشریت است وآینده واتفاقات آن امرى است مجمل ومبهم، امّا آنچه وظیفه ماست اینكه به تكالیف خود در عصر وزمان خود عمل كنیم؛ زیرا هر عصر وزمانى مقتضیات خود را مى‏طلبد... . {پاورقی . المهدى المنتظر، دكتر عداب محمود محش، ص 214. پاورقی} پاسخ: بحث از مهدویت در این عصر وزمان آثار وفوایدى دارد كه به برخى از آنها اشاره مى‏كنیم: 1 - آرمان قیام وانقلاب مهدى (ع) یك فلسفه بزرگ اجتماعى، اسلامى است. این آرمان بزرگ گذشته از اینكه الهام بخش ایده وراه‏گشاى به سوى آینده است، آینه بسیار مناسبى است براى شناخت آرمان‏هاى اسلامى. {پاورقی . قیام وانقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ، شهید مطهرى؛، ص 57. پاورقی} 2 - نوید به برپایى حكومتى جهانى واسلامى اركان وعناصر مختلفى دارد كه برخى فلسفى وجهانى است وجزئى از جهان بینى اسلامى است، وبرخى فرهنگى وتربیتى است، برخى سیاسى است وبرخى اقتصادى وبرخى اجتماعى است. وبرخى انسانى یا انسانى، طبیعى مى‏باشد. {پاورقی . همان. پاورقی} انسان مى‏تواند با الگوپذیرى از برنامه‏هاى جامع وفراگیر حضرت در عصر ظهور به آرمان‏هاى واقعى اسلام نزدیك شود. 3 - در طول تاریخ ودر سطح جهان، انقلاب‏هاى گوناگونى از قبیل فرهنگى، سیاسى، اجتماعى و... صورت گرفته است، ولى اكثر این انقلاب‏ها یا در شروع موفق نبوده ویا اینكه در مواجهه با مشكلات فراوان ومقابله با دشمنان خود نتوانسته است دوام بیاورد... وتنها نگاه سبزى كه شیعه به مهدویت دارد مى‏تواند با ایجاد روحیه امید در جامعه، مردم را از ناامیدى ویأس برهاند. شیعه معتقد به امام زمانى زنده وحاضر وناظر بر اعمال خود است كه او را در مواقع حساس كمك كار خواهد بود. این اعتقاد از جهت روان‏شناسى آثار عمیقى را در روحیه شیعیان خواهد گذاشت. 4 - از آن جهت كه وقت تشكیل حكومت امام زمان (ع) مشخص نیست وهر لحظه مى‏تواند زمان ظهور باشد، لذا وظیفه داریم كه نظرى به مباحث مهدویت وظهور كرده وخصوصیات عصر ظهور ووظایف خود در آن عصر را بدانیم. 5 - رسیدن به حكومت جهانى توحیدى در عصر ظهور، شرایطى دارد كه برخى از آنها به دست خود بشر حاصل مى‏گردد، از آن جمله رسیدن بشر به تكامل همه جانبه ورسیدن به مستواى عالى فكرى است. لذا بر ماست كه آرمان‏هاى اصیل اسلامى در عصر ظهور را بدانیم تا بتوانیم هر چه بهتر در نزدیك شدن آن سهیم بوده وزمینه ساز ظهور حضرت باشیم. 6 - بحث از مهدویت تنها بحث از امورى نیست كه مربوط به آینده بشریّت باشد، بلكه بحث از امامت ومهدویت است، بحث از اینكه در هر زمانى باید امام معصومى موجود باشد، خواه حاضر ومشهور وخواه غایب وپنهان تا حجت‏ها وبینات خداوند باطل نگردد. ولذا در روایات اسلامى از رسول خدا (ص) مى‏خوانیم: «من مات ولم‏یعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیّة»؛ «هر كس بمیرد وپیشواى زمان خود را نشناسد مرده است از نوع{پاورقی . شرح مقاصد، ج 5، ص 239. پاورقی} مردن زمان جاهلیت.» بحث از مهدویت، بحث از غیبت وفلسفه آن وآثار وبركات وجود امام در این عصر غیبت است. ولذا بحث از مهدویت از وظایف وتكالیف شیعه در عصر غیبت است.

فلسفه حكومت عدل جهانى

ضرورت برپایى حكومت عدل جهانى از راه فطرت چگونه قابل تبیین است؟

پرسش : ضرورت برپایى حكومت عدل جهانى از راه فطرت چگونه قابل تبیین است؟
پاسخ : ایمان به حتمیّت ظهور منجى عالم در فكر عموم انسان‏ها وجود دارد، منشأ این فكر یك رشته اصول قوى ومتین است كه از سرشت وفطرت اصیل انسانى سرچشمه گرفته است؛ زیرا بشر فطرتاً طالب رسیدن به كمال در تمام زمینه‏هاى مربوط به خود است واو مى‏داند كه این كمال، تنها در سایه حكومت عدل توحیدى تحقق مى‏یابد.
شهید صدر؛ مى‏فرماید: «اعتقاد به مهدى (ع) تنها نشانه یك باور اسلامى با رنگ خاص دینى نیست، بلكه افزون بر آن، عنوانى است بر خواسته‏ها وآرزوهاى همه انسان‏ها با كیش‏ها ومذاهب گوناگون، ونیز بازده الهام فطرى مردم است كه با همه اختلاف‏هایشان در عقیده ومذهب دریافته‏اند كه براى انسانیّت در روى زمین، روز موعودى خواهد بود كه با فرارسیدن آن، هدف نهایى ومقصد بزرگ رسالت‏هاى آسمانى تحقق مى‏یابد...».
{پاورقی . بحث حول المهدى (ع)، ص 7و8. پاورقی}
برهان فطرت را با بیان‏هاى مختلف مى‏توان تبیین نمود:
بیان اول
الف. انسان در درون خود میل به‏حكومت عدل جهانى توحیدى را احساس مى‏كند.
ب. این حكومت باید موجود شود؛ زیرا میل وكشش درونى از امور ذات‏الاضافه است كه بدون مضاف الیه امكان‏پذیر نیست.
ج. مصداق كامل آن حكومت حضرت مهدى (ع) است.
نتیجه: حكومت عدل جهانى ضرورت دارد.
بیان دوم
الف. انسان با قطع امید از وضعیت موجود جهان احساس نوعى امید به حكومتى برتر دارد.
ب. وجود چنین امیدى دلیل بر تحقق آن در عالم خواهد بود.
نتیجه: حكومت عدل جهانى ضرورت دارد.
بیان سوم
الف. انسان فطرتاً از ظلم متنفّر است.
ب. انسان آنچه را كه از او متنفّر است طبیعتاً نابودى آن را خوش دارد.
ج. بشر، خود به تنهایى قادر بر این عمل نیست.
نتیجه: برپایى حكومتى كه در آن اثرى از ظلم نباشد ضرورت دارد.

آیا عدالت‏خواهى فطرى است؟

پرسش : آیا عدالت‏خواهى فطرى است؟
پاسخ : در بین صاحب‏نظران بحث است كه آیا میل به عدالت با قطع نظر از منافع شخصى انسان، فطرى است ودر نهاد انسان وجود دارد یا خیر؟
اسلام معتقد است كه در نهاد بشر عدالت‏خواهى وجود دارد، گرچه منافعش را نیز تأمین نكند. اگر بشر خوب تربیت شود به جایى مى‏رسد كه خودش واقعاً عدالت‏خواه مى‏شود. براى اثبات این مطلب مى‏توانیم مواردى را عرضه كنیم كه افرادى عادل وعدالت‏خواه بوده‏اند در حالى كه منافعشان هم ایجاب نمى‏كرده است ولى عدالت، ایده وهدف وآرزویشان بوده است، بلكه عدالت را در حدّ یك محبوب دوست داشته‏اند وخودشان را فداى راه عدالت كرده‏اند.
در مقابل، اكثر فیلسوفان اروپا معتقدند كه در نهاد بشر چنین قوه ونیرویى اساساً وجود ندارد، وهمین فكر است كه دنیا را به آتش جنگ سوق داده ومى‏دهد. آنان معتقدند كه عدالت اختراع مردان زبون است؛ زیرا مردان ضعیف وزبون وقتى در مقابل افراد قوى قرار گرفتند چون زور نداشتند با آنها مبارز كنند كلمه عدالت را اختراع كردند كه عدالت خوب است وانسان باید عادل باشد. ودلیلش هم این است كه همین شخص طرفدار عدالت اگر خودش زورمند شود همان كارى را خواهد كرد كه آن زورمند سابق مى‏كرد.
«نیچه»، فیلسوف معروف آلمانى مى‏نویسد: «چقدر زیاد اتفاق افتاده كه من خندیده‏ام وقتى دیده‏ام ضُعفا دم از عدالت وعدالت‏خواهى مى‏زنند. نگاه مى‏كنم مى‏بینم اینها كه مى‏گویند عدالت، چون چنگال ندارند. مى‏گویم: اى بیچاره! تو اگر چنگال مى‏داشتى هرگز چنین حرفى را نمى‏زدى».
این گروه خود نیز بر دو دسته‏اند: یك دسته مى‏گوید: عدالت را به عنوان یك آرزو نباید به دنبالش رفت، بلكه باید به دنبال قوت ونیرورفت. وگروهى دیگر معتقدند كه به دنبال عدالت باید رفت از آن جهت كه منافع فرد در آن است نه از جهت مطلوبیت ذاتى آن. برتراند راسل فكرش چنین است.
ولى از همه این اقوال كه بگذریم هنگامى كه به فطرت خود باز مى‏گردیم درمى‏یابیم كه موضوع عدالت‏خواهى از امور فطرى بشر است.
فطرى بودن عدالت‏خواهى را از چند راه مى‏توان به اثبات رسانید:
1 - درون كاوى ومطالعه حالات روانى؛ زیرا گرایش‏هاى فطرى از نهاد روح وجان انسان سرچشمه گرفته واز پدیده‏هاى روانى اوست.
2 - رجوع به آراى روان‏شناسان كه به فعالیت‏هاى روانى ورفتارهایى كه نمودار آنها است مى‏پردازد.

آیا از راه براهین فلسفى مى‏توان ضرورت حكومت عدل جهانى را به اثبات رساند؟

پرسش : آیا از راه براهین فلسفى مى‏توان ضرورت حكومت عدل جهانى را به اثبات رساند؟
پاسخ : فلاسفه اسلامى «قسر دائم» و«قسر اكثرى» را در عالم طبیعت محال وامرى نشدنى مى‏دانند.
مقصود از «قسر دائم» آن است كه حقیقتى از حقایق هستى در دوره روزگارش از خواسته طبیعى خود محروم باشد. مثلاً آتش هیچ گاه حرارت نداشته باشد یا در جهان نیرویى باشد كه از آغاز پیدایش آتش تا هنگامى كه آتش در جهان وجود دارد از حرارت‏آتش جلوگیرى كند. این امرى محال است، كه در فلسفه به اثبات رسیده‏است.
مقصود از «قسر اكثرى» آن است كه طبیعت در اكثر دوره عمرش از اقتضاى ذاتى خود محروم باشد. این را هم فلاسفه محال مى‏دانند. این نظریه فلسفى كه به شكل قانون در جهان هستى جارى است به ما مى‏گوید كه روزگار ظلم وجور در بشر سپرى خواهد شد وبه جاى آن روزگار عدل وداد خواهد آمد.
این نظریه فلسفى مى‏گوید: قسر انسانیت در عمر او محال است، چنان كه در بیشتر عمر او نیز محال خواهد بود. پس روزگارى خواهد آمد كه روزگار انسانیّت باشد. وبه یقین روزى خواهد آمد كه بشر از اسارت وبردگى حیوان‏صفتان رهایى یابد ودر سایه مهر انسان‏ها زیست كند وزندگى داشته باشد.

ضرورت حكومت عدل جهانى را از راه تكامل چگونه مى‏توان تبیین كرد؟

پرسش : ضرورت حكومت عدل جهانى را از راه تكامل چگونه مى‏توان تبیین كرد؟
پاسخ : انسان مانند یك نهال است كه استعداد ویژه‏اى براى رسیدن به كمال در او وجود دارد واحتیاج او به عوامل بیرونى براى شكوفایى این استعداد است. انسان در اثر همه جانبه بودن تكاملش، تدریجاً از وابستگى‏اش به محیط طبیعى واجتماعى كاسته وبه نوعى وارستگى كه مساوى است با وابستگى به عقیده وایمان وایدئولوژى افزوده مى‏شود، ودر آینده به آزادى كامل معنوى یعنى وابستگى كامل به عقیده وایمان ومسلك وایدئولوژى خواهد رسید.
برحسب این‏بینش از ویژگى‏هاى‏انسان، تضادّ درونى‏اوست میان جنبه‏هاى مادى وجنبه‏هاى معنوى. نبرد درونى انسان خواه‏ناخواه به نبرد میان گروه‏ها وانسان‏ها كشیده مى‏شود، یعنى نبرد میان انسان كمال یافته از یك‏طرف وانسان منحطّ از طرفى دیگر.
نتیجه اینكه: بشر احتیاج دارد به نیرویى غیبى ورهبرى الهى تا به كمك او عدل وتوحید وكمال را در سرتاسر گیتى گسترش داده ونیروهاى مخالف را نابود سازد.

آیا با دلیل عقلى مى‏توان ضرورت تشكیل حكومت عدل جهانى را اثبات نمود؟

پرسش : آیا با دلیل عقلى مى‏توان ضرورت تشكیل حكومت عدل جهانى را اثبات نمود؟
پاسخ : مطابق آیات وروایات، انسان عبث وبیهوده آفریده نشده است، بلكه هدف وغرضى خاص براى خلقت او در نظر گرفته شده كه همان رسیدن انسان به كمال یعنى لقاى الهى است كه از راه یقین وعبودیت همه جانبه حاصل مى‏گردد.
در علم كلام به اثبات رسیده كه لطف بر خداوند واجب است. لذا از باب لطف باید خداوند هر امرى را كه در راستاى اهداف خلقت است ایجاد كرده وموانع آن را نیز برطرف سازد. با مراجعه تاریخ گذشته پى مى‏بریم كه تاكنون این هدف عمومى در سطح كلّ جامعه بشرى تحقق نیافته است. لذا به این نتیجه مى‏رسیم كه: به جهت تحقق هدف كلّى خلقت لازم است خداوند با زمینه‏سازى خاص كه همان تشكیل حكومت عدل جهانى توحیدى است مردم را در پیاده كردن این هدف عمومى یارى دهد.

آیا واقعیّت‏هاى تاریخى مى‏تواند ضرورت تشكیل حكومت عدل جهانى را به اثبات رساند؟

پرسش : آیا واقعیّت‏هاى تاریخى مى‏تواند ضرورت تشكیل حكومت عدل جهانى را به اثبات رساند؟
پاسخ : با مراجعه به تاریخ گذشته وحال پى مى‏بریم كه بشر در طول تاریخ خود گرفتار انواع عذاب‏ها وشقاوت‏ها وقتل وغارت‏ها بوده است، خصوصاً انسان‏هاى موحّد كه به جرم پاسدارى از حق وحقیقت وتوحید، انواع عذاب‏ها را به جان خریده‏اند.
قرآن كریم در رابطه با قضیه اصحاب اُخدود كه خندق بزرگى حفر كردند ودر آن آتشى بس عظیم فراهم آوردند تا مؤمنان وموحدان را در آن زنده زنده بسوزانند سخن به میان آورده است.
{پاورقی . سوره بروج، آیه 8-1. پاورقی}
در صفحه‏اى از تاریخ مى‏خوانیم فرعون مصر به مجرد دیدن رؤیایى در خواب چه جنایاتى در طول عمر خود انجام داد تا وجودش از گزند بلیّات محفوظ بماند.
باز در صفحه‏اى دیگر از تاریخ جنایات شخصى دیگر به نام «حجاج بن یوسف سقفى» را مشاهده مى‏نماییم كه در مدّت بیست سال حكومت بر عراق، چه جنایات هولناكى را انجام داد.
{پاورقی . مروج الذهب، ج 3، ص 167ù166. پاورقی}
در جنگ جهانى اوّل چه انسان‏هاى بى‏گناهى به قتل رسیدند كه بنابر آمار رسمى تنها تعداد كشته‏شدگان این جنگ به بیست ودو میلیون نفر رسید. پس از مدت كوتاهى آتش جنگ جهانى دوم شعله ور شد وبا كمال تأسّف آتش آن دامان هفتاد میلیون انسان را گرفت وبه كام مرگ فروبرد.
در جریان اشغال الجزایر بیش از دو میلیون مسلمان توسط فرانسوى‏ها به شهادت رسیدند. در جنگ ویتنام نیز صدها هزار نفر از مردم بى‏گناه توسط آمریكایى‏ها قتل عام شدند.
ودر نیم قرن گذشته مشاهده مى‏كنیم كه ملت فلسطین در زیر چكمه‏هاى اسرائیل غاصب صدها هزار كشته وزخمى وآواره از خود به جاى گذاشته است.
حال با تأمّلى نسبت به آینده بشر وخصومت‏هایى كه میان ملّت‏هاى مختلف پدید آمده وخصوصاً با در نظر گرفتن تسلیحات كشتار جمعى كه كشورها براى نابودى یكدیگر فراهم آورده‏اند كه مى‏تواند ده‏ها بار كره زمین را به نابودى بكشاند، وبالأخص با طرح برخورد تمدن‏ها كه از سوى برخى از روشنفكران آمریكایى همچون «ساموئل هانتینگتون» داده شده وامروز، سیاست‏مداران آمریكایى آن را دنبال مى‏كنند، در مى‏یابیم كه چه خطر عظیمى جامعه بشرى را تهدید مى‏كند. حال آیا بشر، امیدى به آینده زندگى خود دارد؟ راه حل چیست؟
آیا بشر خود مى‏تواند با طرح برنامه‏اى كه ضمانت اجرایى نیز داشته باشد صلاح وسعادت را بر كلّ عالم حكم‏فرما سازد؟
قطعاً این چنین نیست ولذا تاكنون نتوانسته است چنین كارى بكند وبعدها نیز به تنهایى نمى‏تواند چنین كارى را انجام دهد. لذا ضرورت اقتضا مى‏كند كه مصلحى غیبى از جانب خداوند متعال براى هدایت ونجات بشر ظهور كرده ومردم را از این بلاها نجات بخشد واو كسى غیر از مهدى موعود (ع) نیست.

آیا بشر احتیاج به امداد غیبى دارد؟

پرسش : آیا بشر احتیاج به امداد غیبى دارد؟
پاسخ : برخى معتقدند كه بشر با پیشرفت علمى وتكنیك وتمدنى كه در ظاهر پیدا كرده احتیاج به امدادهاى غیبى ندارد.
ولى جواب این است كه: منشأ انحرافات بشر تنها نادانى نیست تا با پیشرفت علم وتكنیك، انحرافات برطرف شود، بلكه عوامل دیگرى نیز منشأ انحرافات بشر است كه نه تنها در بشر امروزى باقى مانده بلكه بیشتر نیز شده است. این عوامل عبارتند از: غرایز وتمایلات مهار نشده، شهوت وغضب، افزون‏طلبى، جاه‏طلبى، لذت‏طلبى وبالاخره نفس‏پرستى ونفع‏پرستى كه همه اینها در بشر امروز موجود است. علم در امروز به صورت بزرگ‏ترین دشمن بشر در آمده است. علم گرچه چراغ روشنایى است ولى استفاده از آن بستگى به موارد استعمال آن دارد. علم ابزارى براى هدف است نه تشخیص دهنده هدف.
ویل دورانت مى‏گوید: «ما از نظر ماشین توانگر شده‏ایم واز نظر مقاصد فقیر».{پاورقی . لذات فلسفه، بخش دعوت. پاورقی}
انسان عصر علم با انسان ما قبل این عصر در اینكه اسیر وبنده خشم وشهوت خویش است هیچ فرقى نكرده است. علم نتوانسته است آزادى از هواى نفس را به او بدهد. علم نتوانسته است ماهیت هیتلرها را تغییر دهد، بلكه علم دست آنها را درازتر كرده و شمشیر را تبدیل به بمب اتم كرده است.
راسل مى‏گوید: «زمان حاضر زمانى است كه در آن حسّ حیرت توأم با ضعف وناتوانى همه را فرا گرفته است. مى‏بینیم به طرف جنگى پیش مى‏رویم كه تقریباً هیچ كس خواهان آن نیست. جنگى كه همه مى‏دانیم قسمت اعظم نوع بشر را به دیار نیستى خواهد فرستاد...».
{پاورقی . امیدهاى نو، ص 2. پاورقی}
اگر انسان بر اساس علل مادّى وظاهرى قضاوت كند پى مى‏برد كه این بدبینى‏ها بجاست، فقط یك ایمان معنوى وایمان به امدادهاى غیبى لازم است كه این بدبینى‏ها را زایل وتبدیل به خوش بینى كند ومعتقد باشد كه سعادت بشریت، رفاه وكمال او، زندگى انسانى ومقرون به عدل وآزادى وامن وخوشى بشر در آینده است وانتظار بشر را مى‏كشد.
آرى شخص تربیت شده در مكتب الهى مى‏گوید: ممكن نیست كه جهان به دست چند نفر دیوانه ویران شود. او مى‏گوید: درست است كه جهان بر سر پیچ خطر قرار گرفته است، ولى خداوند همان طور كه در گذشته -البته در شعاع كمترى- این معجزه را نشان داده وبر سر پیچ خطر، بشر را یارى كرده واز آستین غیب، مصلح ومنجى رسانده است، در این شرایط نیز چنان خواهد كرد كه عقل‏ها در حیرت فرورود... .
شهید مطهرى؛ مى‏فرماید: «...این اندیشه، بیش از هر چیز، مشتمل بر عنصر خوش‏بینى نسبت به جریان كلّى نظام طبیعت وسیر تكاملى تاریخ واطمینان به آینده وطرد عنصر بدبینى نسبت به پایان كار بشریّت است...».
{پاورقی . قیام وانقلاب مهدى (ع)، ص 7-5. پاورقی}

چرا در عصر انبیاى گذشته حكومت عدل جهانى تحقق نیافته است؟

پرسش : چرا در عصر انبیاى گذشته حكومت عدل جهانى تحقق نیافته است؟
پاسخ : این سؤال گاهى به طریق دیگرى نیز مطرح مى‏شود كه چرا حكومت عدل جهانى در پایان تاریخ وآخرالزمان اجرا مى‏گردد؟ آیا این امر اتفاقى است یا اینكه وجه ودلیلى دارد؟ مى‏گوییم: تكامل فرد ودر نتیجه ایجاد مجتمع كامل ونیز دولت وحكومت عدل در جامعه با دو عامل اساسى تحقق‏پذیر است:
1 - عامل خارجى: به این معنا كه هر فرد از افراد جامعه، معناى عدل وكمالى را كه هدف خلقت در اوست بداند ونیز راهى را براى رسیدن به آن بیابد، واز آنجا كه فهم بشر قاصر از درك این امور است لذا بشر در طول تاریخ محتاج به انبیا براى هدایت ورسیدن به اهداف خود بوده است.
2 - عامل داخلى: كه همان شعور بشر به این مسئولیّت وهدف بزرگ است. لذا براى رسیدن به هدف، تحقق این عامل داخلى در وجود انسان لازم است. این شعور به مسئولیّت تحقق نمى‏یابد مگر به اینكه:
الف. عقل، اهمیّت اطاعت خداوند وخضوع وخشوع نسبت به او را درك كند.
ب. بداند كه اطاعت خدا ضامن حقیقى براى سعادت خود وجامعه وایجاد عدل مطلق در جامعه خواهد بود.
ج. حقیقت عدل وقسط وآثار وبركات آن را بداند.
این عامل داخلى با انواعش از چند طریق قابل پیاده شدن است:
1 - اینكه این ایمان واخلاص در افراد جامعه به صورت معجزه تحقق یابد.
این احتمال با قانون معجزات منافات دارد، زیرا معجزه طریق انحصارى است، در حالى كه براى رسیدن به نتیجه وهدف راه‏هاى دیگر غیر از طریق معجزه وجود دارد. ونیز با اختیار انسان -كه كمال او در گروآن است- منافات دارد.
2 - بشر بدون جبر وبا تجربه وارشاد به سطحى عالى از فهم وشعور برسد تا بتواند آن هدف عالى را با رهبرى الهى پیاده كند.
با ملاحظه حالات وخصوصیات بشر پى مى‏بریم كه هنوز انسان به آن سطح عالى از فهم وشعور براى رسیدن به این هدف كامل نرسیده است، زیرا بشر از ابتداى خلقت، دو شرط اساسى از شرایط تطبیق عدل كامل را نداشته است:
الف. شناخت عدل به صورت كامل.
ب. آمادگى براى فداكارى در راه تطبیق وپیاده كردن عدالت بعد از شناخت آن.
اگر بر فرض، بشر شرط اوّل را دارا باشد، هنوز آمادگى كامل براى شرط دوّم را پیدا نكرده است. ولذا حتى در عصر صحابه رسول اكرم كه آن را بهترین عصر مى‏دانند آن حضرت مشكلاتى با صحابه در زمینه فداكارى آنان در راه اسلام داشته است.
خداوند متعال در اعتراض به جماعتى از صحابه مى‏فرماید: {یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قِیلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِى سَبِیلِ اللَّهِ اثّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْضِ أَرَضِیتُمْ بِالحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الآخِرَةِ فَما مَتاعُ الحَیاةِ الدُّنْیا فِى الآخِرَةِ إِلّا قَلِیلٌ}؛ «اى كسانى كه ایمان آورده‏اید! چرا{پاورقی . سوره توبه، آیه 38. پاورقی}
هنگامى كه به شما گفته مى‏شود: به سوى جهاد در راه خدا حركت كنید بر زمین سنگینى مى‏كنید [و سستى به خرج مى‏دهید]؟! آیا به زندگى دنیا به جاى آخرت راضى شده‏اید؟! با اینكه متاع زندگى دنیا، در برابر آخرت، جز اندكى نیست.»
حال به این نتیجه مى‏رسیم كه بشر تاكنون به شروط اساسى براى تشكیل حكومت جهانى دست نیافته وزمینه را براى ظهور فراهم نساخته است.
سید رضا صدر؛ مى‏گوید: «روزى خواهد رسید كه بشر قابلیت پیدا كند كه دادگسترى توانا وبینا بر او حكومت كند وقابلیّت پیدا كردن بشر براى چنین حكومت عبارت است از تكامل او. بشر تكامل نیافته شایستگى ولیاقت حكومت عدل را ندارد وآن را نمى‏پذیرد، واگر با جبر وزور بر او تحمیل شود نقض غرض خواهد بود. جبر وزور ظلم است وظلم نردبان عدل نخواهد بود. عدلى كه به وسیله ظلم برقرار شود عدل نیست، هر چند نام عدل بر آن گذارند. بشر تكامل نیافته حاكم عدل را نمى‏پسندد ودوست مى‏دارد كه او بركنار شود. حضرت على (ع) مى‏فرماید: «این مردم از من ملول شده‏اند ومن هم از آنها ملول هستم»، سپس در حقّ آنها نفرینى كرده، فرمود: «خدایا مرا از اینها بگیر». حكومت عدل بایستى با رضایت خلق برقرار شود، وآن وقتى است كه بشر خواستار آن باشد. بشر وقتى خواستار حكومت عدل مى‏شود كه خوى حیوانى تحت فرمان خوى انسانى او قرار گیرد».
{پاورقی . راه مهدى (ع)، ص 54. پاورقی}
در رو آیات نیز به جهتى دیگر اشاره شده است.
امام باقر (ع) فرمود: «دولتنا آخر الدول ولن‏یبقى أهل البیت لهم دولة إلّا ملكوا قبلنا لئلّا یقولوا إذا رأوا سیرتنا إذا ملكنا سرنا مثل سیرة هؤلآء وهو قول اللَّه عزّوجلّ: {وَالعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ}»؛ «دولت وحكومت ما آخرین دولت‏ها وحكومت‏هاست. حكومت براى هیچ اهل{پاورقی . الغیبة، طوسى، ص 472 ؛ بحارالأنوار، ج 52، ص 332، ح 58. پاورقی}
بیتى باقى نمى‏ماند مگر اینكه قبل از ما به حكومت رسیده وآن را به نهایت رسانده است، به جهت آنكه هر گاه سیره ما را در حكومت مشاهده كردند نگویند: اگر ما نیز مالك وعهده‏دار حكومت بودیم این چنین حكومت مى‏كردیم. اشاره به این معناست قول خداوند متعال كه مى‏فرماید: (وعاقبت براى پرهیزگاران است).»

چه ضرورتى در تحقق حكومت عدل جهانى در این دنیا است؟

پرسش : چه ضرورتى در تحقق حكومت عدل جهانى در این دنیا است؟
پاسخ : برخى بعد از اعتقاد به ضرورت تشكیل حكومت عدل جهانى مى‏گویند: چه ضرورتى براى تشكیل این عدالت در سطح گسترده در این دنیاست، اگر در عالم آخرت این عدالت در سطح گسترده پیاده شود -كه حتماً هم چنین خواهد بود- غرض وهدف خلقت تأمین خواهد شد؟
در پاسخ این اشكال مى‏گوییم:
1 - از آنجا كه هدف از خلقت، عبادت ورسیدن به یقین ولقاى خداوند معرفى شده است، لذا باید این حكومت در روى زمین وقبل از انقضاى دنیا پیاده شود تا هدف غایى خلقت در برهه‏اى از زمان پیاده شود.
2 - بشر مخلوق در این دنیا گرایش فطرى به این نوع حكومت دارد، لذا باید براى او در این عالم با مقدماتش فراهم گردد.
3 - از آنجا كه قسر دائم واكثرى محال است، لذا انسان در این عالم طبیعت باید روزى را به خود ببیند كه ظلم وتعدى از بین رفته وعدالت وانسانیت جاى آن را در سطح گسترده گرفته است.
4 - تكامل انسان در این دنیا براى او ارزشمند است نه در عالمى دیگر، واز آنجا كه انسان طبیعتاً وفطرتاً كمال‏خواه وكمال‏جو است باید زمینه لازم براى سیر كمالى او در سطح گسترده در این عالم فراهم گردد، كه در عصر ظهور مهدى (ع) این خواسته عملى خواهد شد.

با توجه به علم وعقل وتجربه چه نیازى به امام است؟

پرسش : با توجه به علم وعقل وتجربه چه نیازى به امام است؟
پاسخ : ممكن است افرادى خیال كنند كه در عصر علم ودانش، بشر چه نیازى به امام دارد؟ بشریّت روز به روز مستقل‏تر وكامل‏تر مى‏شود وطبعاً نیازمندى‏اش به كمك‏هاى غیبى كمتر مى‏گردد، عقل وعلم تدریجاً این خلأها را پر مى‏كنند... .
قطعاً خطراتى كه در عصر علم وتكنیك براى بشریّت است به مراتب از خطرهاى عصرهاى پیشین بیشتر است. اشتباه است كه خیال كنیم منشأ انحرافات بشر همیشه نادانى بوده است. انحرافات بشر بیشتر از ناحیه غرایز وتمایلات مهار نشده است، از ناحیه شهوت وغضب است. از ناحیه افزون‏طلبى، جاه‏طلبى، برترى‏طلبى، لذت‏طلبى وبالاخره نفس‏پرستى ونفع‏پرستى است. آیا در پرتو علم همه اینها اصلاح شده وروح عدالت وتقوا ورضا به حقّ خود وحد خود وعفاف وراستى ودرستى جایگزین آن شده است؟ یا كار كاملاً برعكس است.
علم امروزه به صورت بزرگ‏ترین دشمن بشر درآمده است. چرا چنین شده است؟ جوابش این است كه علم چراغ است، روشنایى است. استفاده از آن بستگى دارد كه بشر این چراغ را در چه مواردى وبراى چه هدفى به كار برد. بشر از علم همچون ابزارى براى هدف‏هاى خویش استفاده مى‏كند، امّا هدف بشر چیست وچه باید باشد، علم قادر به بیان آن نیست! این كار دین است. علم، همه چیز را تحت تسلّط خود قرار مى‏دهد مگر انسان وغرایز او را.
ویل دورانت درباره انسان عصر ماشین مى‏گوید: «ما از نظر ماشین توانگر شده‏ایم واز نظر مقاصد فقیر». انسان عصر علم ودانش با انسان ما قبل این عصر در اینكه{پاورقی . لذات فلسفه، بخش دعوت. پاورقی}
اسیر وبنده خشم وشهوت خویش است هیچ فرقى نكرده است. علم نتوانسته است آزادى از هواى نفس را به او بدهد. علم نتوانسته است... .

جهانی شدن

جهانى شدن به چه معنایى است؟

پرسش : جهانى شدن به چه معنایى است؟
پاسخ : به نظر مى‏رسد با همه تعاریفى كه از جهانى شدن ارائه شده ، تاكنون تعریف روشن وجامعى از آن ارائه نشده است. زیرا اوّلاً: این پدیده هنوز به حدّ تكامل نهایى خود نرسیده است. ثانیاً: هر كسى در مقام تعریف، بُعدى از ابعاد آن را بازگو كرده است.
در عین حال به برخى از تعاریف اشاره مى‏كنیم:
1 - برخى جهانى شدن را فرایندى اجتماعى مى‏دانند كه در آن قید وبندهاى جغرافیایى كه بر روابط اجتماعى وفرهنگى سایه افكنده است از بین مى‏رود.
{پاورقی . كشورهاى در حال توسعه وسازمان جهانى تجارت. پاورقی}
2 - برخى دیگر جهانى شدن را به معناى تشدید روابط اجتماعى در سرتاسر جهان مى‏دانند كه مكان‏هاى دور از هم را چنان به هم مرتبط مى‏سازد كه اتفاقات هر محل، زاده حوادثى است كه كیلومترها دورتر به وقوع مى‏پیوندد.
{پاورقی . فصلنامه پژوهش وسنجش، شماره 25، ص 123. پاورقی}
3 - هاروى، جهانى شدن را در بردارنده دو مفهوم فشردگى زمان ومكان وكاهش فاصله‏ها تلقّى مى‏كند.
{پاورقی . جامعه‏شناسى سیاسى معاصر. پاورقی}

ریشه‏هاى تاریخى «جهانى شدن» از چه زمانى است؟

پرسش : ریشه‏هاى تاریخى «جهانى شدن» از چه زمانى است؟
پاسخ : ریشه‏هاى تاریخى جهانى شدن را مى‏توان به عمق تاریخ بشر مربوط دانست. طبق نظر جامعه‏شناسان وباستان‏شناسان، زندگى بشر از زندگى‏هاى محدود خانوادگى وانفرادى در جنگل‏ها وغارها وپناهگاه‏ها شروع شده وبه تدریج به جمعیّت‏هاى عشیره‏اى وقبیله‏اى واجتماعات محدود در كنار چشمه‏ها ورودخانه‏ها تبدیل شده، بعداً تبدیل به روستاها وواحدهاى كوچك شده‏اند وسپس شهرها تشكیل شده واز شهرها به تدریج كشورها ودولت‏ها پدید آمده‏اند. بنابراین، در مجموع، زندگى بشر به سوى جهانى شدن در حركت است. یعنى هر چه كه به پیش مى‏رویم تفرقه‏ها كم وتجمع‏ها زیاد مى‏شود. البته این حركت در قرون اخیر سرعت بیشتر به خود گرفته است، وبا بهره‏گیرى از وسایل جدید ارتباط جمعى حركت به سوى جهانى شدن شتاب بیشترى خواهد گرفت.

غربى‏ها از «جهانى شدن» چه اهدافى را دنبال مى‏كنند؟

پرسش :غربى‏ها از «جهانى شدن» چه اهدافى را دنبال مى‏كنند؟
پاسخ : به نظر مى‏رسد با سه وجه مهم واساسى وگاهى متمایز از هم روبه‏رو هستیم كه به اشتباه یا تسامح به هر سه عنوان «جهانى شدن» اطلاق مى‏گردد:
1 - فرایند طبیعى وتدریجى جهانى شدن.
2 - جهانى سازى غربى.
3 - جهانى سازى آمریكایى.
«جهانى شدن» گر چه یك روند وحركت تدریجى، طبیعى وتكاملى را طى كرده ودر عصر جدید به مراحل بالایى از بالندگى وشكوفایى علمى، اقتصادى وتكنولوژى دست یافته است، ولى همین روند طبیعى در حركت رو به رشد وتكاملى خود شاهد دست اندازى ودخل وتصرّف قدرت‏هاى اقتصادى وسیاسى بزرگ بوده ودر بعضى موارد در خدمت منافع وآمال آنها قرار گرفته است، كه از آن به «جهانى كردن» تعبیر مى‏شود. به عبارت روشن‏تر قدرت‏هاى پیشرفته غربى وصاحبان شركت‏هاى بزرگ اقتصادى وتجارى و... این روند را در خدمت منافع خود گرفته وبه نوعى خود را بر این فرایند طبیعى تحمیل كرده وحتى در مسیر حركت آن انحراف ایجاد كرده‏اند.
پروژه «جهانى سازى» آمریكایى دقیقاً همان آمریكایى‏سازى وتحت سلطه قرار دادن كلّ جهان از سوى آمریكا است وامرى كاملاً متمایز با روند «جهانى شدن» است. پس در حقیقت بین «جهانى شدن طبیعى» و«جهانى كردن غربى» با «جهانى‏سازى آمریكایى» فرق فاحشى است. «جهانى كردن اقتصاد» به دنبال تحوّل عمیق سرمایه‏دارى وحاكمیت نظام سلطه ومبادله نامتوازن صورت مى‏پذیرد. این پروژه، اوج پیروزى سرمایه‏دارى جهانى وحاكم شدن رقابت بى‏قید وشرط در سراسر جهان است.
«جهانى سازى آمریكایى» در زمینه نظامى، سیاسى وحتّى اقتصادى پروژه‏اى است كه ناشى از سیاست‏ها واستراتژى‏هاى كلان آیالات متحده آمریكا است. به عبارت دیگر جهانى سازى همان آمریكایى سازى است.

«جهانى شدن» چه جنبه‏هاى منفى دارد؟

پرسش : «جهانى شدن» چه جنبه‏هاى منفى دارد؟
پاسخ : «جهانى شدن» به رغم آنكه یك روند وحركت تدریجى، طبیعى وتكاملى را طىّ كرده ودر عصر جدید به مراحل بالایى از بالندگى وشكوفایى علمى، اقتصادى وتكنولوژى دست یافته است، ولى در عین حال آثار منفى نیز در پى داشته است، كه مى‏توان به برخى از آنها اشاره كرد:
1 - نبود رهبرى واحد وتأثیرگذار در عرصه بین‏الملل وفزونى رقابت‏ها وستیزه‏جویى‏ها.
2 - ترویج فساد، بى بند وبارى، فحشا وفرهنگ منحط غربى واز بین رفتن آموزه‏هاى اخلاقى ومعنوى در پرتو این فرآیند.
3 - به وجود آمدن نابرابرى‏هاى اقتصادى در برخى از كشورها.
4 - افزوده شدن بر معضل بیكارى به جهت رشد سریع فنّ آورى ومكانیكى شدن بسیارى از امور زندگى.
5 - جهانى شدن جرایم وخلاف‏ها از قبیل قاچاق مواد مخدّر، قاچاق زنان وكودكان و... ونیز شیوع بیمارى‏هایى از قبیل ایدز و... .
6 - تسلّط فرهنگ غربى بر دیگر فرهنگ‏ها به شكل تلاش براى مسخ كردن هویّت فرهنگى ملّت‏هاى دیگر ومطرح كردن فرهنگ غربى به عنوان جایگزین.

آیا در منابع دینى به «جهانى شدن» اشاره شده است؟

پرسش : آیا در منابع دینى به «جهانى شدن» اشاره شده است؟
پاسخ : در قرآن كریم وروایات اسلامى به موضوع «جهانى شدن وجهانى سازى» اشاره شده است، هر چند معنا ومفهومى را كه اسلام از این دو واژه ارائه مى‏دهد با معنا ومفهوم غربى وغیر اسلامى آن متفاوت است. ولى در عین حال اگر «جهانى شدن» به صورت طبیعى خود پیش برود مى‏تواند زمینه ساز حكومت جهانى باشد كه اسلام آن را معرفى كرده است.
اینك به برخى ازآیات وروایات در این باره اشاره مى‏كنیم:
1 - {وَلَقَدْ كَتَبْنا فِى الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِىَ الصّالِحُونَ}؛ «وما{پاورقی . سوره انبیاء، آیه 105. پاورقی}
بعد از تورات، در زبور داوود هم نوشتیم كه حتماً بندگان نیكوكار من ملك زمین را وارث ومتصّرف خواهند شد.»
2 - {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلِیُمَكِنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِى ارْتَضى لَهُمْ وَلِیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً...}؛ «خداوند به كسانى از شما كه ایمان آورده وكارهاى شایسته انجام{پاورقی . سوره نور، آیه 55. پاورقی}
داده‏اند وعده مى‏دهد كه قطعاً آنان را حكمران روى زمین خواهد كرد همان گونه كه به پیشینیان آنها خلافت روى زمین را بخشید ودین وآیینى را كه براى آنان پسندیده پا برجا وریشه‏دار خواهد ساخت وترسشان را به امنیت وآرامش مبدّل مى‏كند...».
3 - {هَوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالهُدى وَدِینِ الحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ المُشْرِكُونَ}؛ «او كسى است كه رسول خود را با هدایت ودین حق فرستاد تا او را بر همه{پاورقی . سوره صف، آیه 9. پاورقی}
ادیان غالب سازد هرچند مشركان كراهت داشته باشند.»
در روایت آمده كه حضرت على (ع) هنگام تلاوت این آیه از یاران خود پرسید: آیا این پیروزى حاصل شده است؟ گفتند: آرى. حضرت فرمود: «نه، سوگند به كسى كه جانم به دست اوست، این پیروزى آشكار نمى‏شود مگر زمانى كه هیچ آبادى روى زمین نماند مگر آنكه صبح وشام بانگ لا اله الاّ اللَّه از آن به گوش رسد».
{پاورقی . مجمع البیان، ذیل آیه. پاورقی}
امام باقر (ع) فرمود: «همانا این پیروزى به هنگام قیام مهدى از آل محمّد: خواهد بود، آن چنان كه هیچ كس در جهان باقى نمى‏ماند مگر آنكه اقرار به رسالت محمّد (ص) خواهد كرد».

«جهانى شدن» و«جهانى سازى» كه اسلام معرفى مى‏كندچه امتیازاتى دارد؟

پرسش : «جهانى شدن» و«جهانى سازى» كه اسلام معرفى مى‏كندچه امتیازاتى دارد؟
پاسخ : همان گونه كه اشاره شد، جهانى شدن وجهانى سازى وجهانى كردن كه اسلام معرفى مى‏كند با آنچه دیگران به تصویر كشیده ودرصدد پیاده كردن آن هستند فرق اساسى دارد. آنچه را كه اسلام تصویر مى‏كند از امتیازات خاصى برخوردار است كه به برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - حكومت واحد جهانى اسلامى، تحت رهبرى افراد صالح ووارسته وشخصیّت‏هاى برجسته دینى كه معصوم از خطا وتالى تلو معصومند اداره مى‏شود، وقانون خدا در آن جامعه حاكم است، ولى حكومت واحد جهانى پیشنهادى غرب، تحت نظر واشراف قدرتمندان وزورمداران وستمگران است.
2 - از دید اسلام، محور تمام امور در جامعه، خدا واحكام اوست، ولى در جهانى شدن وجهانى سازى غرب، محور، قوانین موضوعه بشرى است.
3 - حكومت جهانى امام مهدى (ع) بر محور توسعه اخلاقى، اجتماعى، امنیّتى استوار است، در حالى كه در حكومت جهانى غرب، معنویّت هیچ جایگاهى ندارد.
4 - توسعه علمى از ویژگى‏هاى حكومت جهانى امام مهدى (ع) است، در حالى كه{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 336. پاورقی}
در عصر جهانى شدن غربى، دانش پیشرفته در انحصار كشورهاى خاصى است كه این كشورها از انتقال آن به كشورهاى دیگر جلوگیرى مى‏كنند.
5 - حكومت جهانى حضرت مهدى (ع) حكومتى است مبتنى بر آموزه‏هاى حیاتى ودینى، در حالى كه جهانى شدن، پیامد وحاصل آگاهانه وناآگاهانه پیشرفت‏هاى سیاسى، اقتصادى، فن‏آورى، در ارتباط با نظام سرمایه‏دارى وسلطه‏طلبى است.
6 - حكومت واحد جهانى مهدى (ع) ولایى است ومشروعیّت خود را از خدا دارد كه از ناحیه مردم نیز مورد پذیرش است، در حالى كه جهانى شدن، مشروعیّت حكومت جهانى را از ناحیه مردم مى‏داند، آن هم با هزاران فریب‏كارى كه در گرفتن آراى مردم به كار مى‏گیرد.
7 - حكومت واحد جهانى حضرت مهدى (ع) بر مبناى حاكمیّت عقل است، زیرا عقل انسان‏ها در عصر ظهور به كمال مى‏رسد، در حالى كه حكومت، بر اساس جهانى شدن، بر مبناى هواهاى نفسانى وتمایلات حیوانى شكل مى‏گیرد.
از امام باقر (ع) روایت شده كه فرمود: «إذا قام قائمنا وضع یده على رؤوس العباد فجمع بها عقولهم و كملت بها احلامهم»؛ «هنگامى كه قائم ما قیام كند دستش را بر سر مردم مى‏گذارد{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 328، ح 47. و اصول كافى، ج 1 كتاب العقل و الجهل ح 21. پاورقی}
وعقول آنها را كامل وافكارشان را پرورش داده وتكمیل مى‏كند.»
8 - در حكومت واحد جهانى حضرت مهدى (ع) به خاطر توسعه‏اى كه در دانش وعقل بشر پیدا مى‏شود، تمامى ظرفیت‏هاى اقتصادى طبیعت كشف مى‏شود وسرمایه به حد وفور در اختیار مردم قرار مى‏گیرد وسیستم توزیع نیز درست عمل مى‏كند... در حالى كه در نظام‏هاى اقتصادى حاكم بر جهان، شكاف‏هاى اقتصادى{پاورقی . منتخب الاثر، ص 482 ؛ بحارالأنوار، ج 52، ص 338، ح 83. پاورقی}
وحشتناكى وجود دارد.
9 - طبق كلام امیرالمؤمنین (ع) در حكومت واحد جهانى حضرت مهدى (ع) مؤمنان به دور او اجتماع مى‏كنند واز افراد فاسق وفاجر وكافر در آن حكومت اثرى نیست،{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 342. پاورقی}
در حالى كه در جهانى سازى غربى ، مؤمنان واقعى جایگاهى ندارند واطراف حاكمان وقدرتمندان را افراد هواپرست ولاابالى گرفته‏اند.
10 - در حكومت جهانى حضرت مهدى (ع) ستمگران وطاغوتیان وكارگزاران بد كیفر مى‏شوند، زیرا حكومت حضرت بر اساس عدل وقسط اداره مى‏شود، ولى در{پاورقی . نهج البلاغه، خطبه 138. پاورقی}
عصر «جهانى سازى وجهانى شدن» درست قضیه به عكس است، به جنایتكاران لقب «مصلح» مى‏دهند، وعدالت‏خواهان را «تروریست» مى‏نامند.
11 - پدیده جهانى، هر چند به سرعت در حال گسترش وپیشروى در عرصه‏هاى مختلف جهانى است، ولى در عین حال امرى مبهم، نارسا وپیچیده است. ژان مارى گینو در این باره مى‏گوید: «وضعیت اجتماعات انسانى در تجربه جهانى شدن، با وضعیت شخص نابینایى قابل مقایسه است كه ناگهان بینایى‏اش را به دست مى‏آورد... رویارویى بى واسطه فرد با جهانى شدن دنیا سكر آور است...». در حالى كه تصویر{پاورقی . آینده آزادى، ص 17. پاورقی}
حكومت جهانى حضرت مهدى (ع) به روشنى در روایات واحادیث بیان شده وویژگى‏ها وساختار كارآمد وجامع‏نگرى این حكومت، با دقّت هر چه تمام‏تر، ترسیم وتبیین گشته است وهیچ گونه ابهام وكاستى در آن وجود ندارد.
12 - جهانى سازى غربى در حقیقت باعث تسلّط غرب وآمریكا در عرصه‏هاى سیاسى واقتصادى است وبه دنبال خود ناامنى ورفتارهاى خصمانه به همراه دارد. چیزى كه هیچ ملّتى حاضر به پذیرش آن نیست، در حالى كه اساس وبرنامه اصلى حضرت مهدى (ع) گسترش وبرقرارى صلح وامنیّت وآسایش وریشه كنى ظلم وستم، جنگ وخونریزى از جهان است. همان گونه كه قرآن مى‏فرماید، ترس مردم به امنیّت وآسایش مبدّل خواهد شد: {وَلَیُبَدِلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً}.
{پاورقی . سوره نور، آیه 55. پاورقی}
13 - جهانى شدن از نظر فرهنگى واجتماعى، ادعاى نزدیكى فرهنگ‏ها وجوامع را دارد، امّا روشن است كه -بر خلاف نظر مدعیان غربى- در جهان آینده یكپارچگى به وجود نخواهد آمد، وپس از تقابلى بنیادین، تمدن‏ها وفرهنگ‏هایى نوین سر بركشیده وچهره جهان را متحول خواهند ساخت. ودر نتیجه برخورد وتضادّ تمدن‏ها وفرهنگ‏ها جهان را آبستن التهاب، تنش وناامنى مى‏كند، در حالى كه در عصر ظهور حضرت مهدى (ع) نشانى از اختلاف وكشمكش فرهنگى وسیاسى وحتّى سلطه‏جویى تمدّن‏ها وفرهنگ‏ها نخواهد بود، ومردم با گزینش وانتخاب خود، آیین وفرهنگ واحدى را پذیرا خواهند شد ودر سایه آن با آرامش وآسودگى خاطر زندگى خواهند كرد.

نجات‏بخشى تطبیقى

آیا تاریخ بى‏هدف است؟

پرسش : آیا تاریخ بى‏هدف است؟
پاسخ : اسوالد اشپنگلر متفكّر آلمانى وصاحب اثر معروف (انحطاط تمدن غرب) تاریخ را همچون موجود زنده‏اى فرض مى‏كند، واز تاریخ تفسیرى ادوارى دارد. از نظر وى هر دوره تاریخى حدود هزار سال است كه با مرگ محتوم او دوره بعدى جایگزین آن مى‏شود... .
مطابق نظر او سیر تاریخ روند تكاملى ندارد، بلكه تاریخ مجموعه‏اى از تمدن‏هاست كه هر كدام پس از طلوع وطىّ مراحلى غروب خواهند كرد وآن گاه تمدّنى دیگر طلوع وپس از طى زمان به غروب خواهد گرایید، واین دور باطل همواره ادامه دارد. در واقع از دیدگاه او تاریخ جهان تصویرى از تكوین وپیشرفت پایان‏ناپذیر حیات ومرگ تمدن‏هاست.
{پاورقی . ر.ك: انحطاط تمدّن غرب، اسوالد اشپنگلر. پاورقی}
از اشپنگلر سؤال مى‏كنیم: دوره جدید از تاریخ آیا مثل دوره قبل است در فرهنگ وتمدن، ویا از ماقبل منحطتر است ویا كامل‏تر.
اگر مثل دوره قبل است، دوره جدید ادامه همان دوره قبل است، ودر حقیقت دوره جدیدى وجود ندارد. واگر منحطتر است كه این خلاف واقع است. واگر كامل‏تر است سؤال مى‏كنیم كه این كمال از درون او برخاسته است ویا از بیرون وعوامل خارجى در آن دخیل بوده است. اگر از درون آن برخاسته كه همان نظر صحیح در باب تكامل تاریخ است. واگر از برون وخارج به تكامل رسیده است این همان نظریه مادّیت تاریخ است.
از طرفى دیگر این نظریه بر خلاف واقعیت خارجى است؛ زیرا نوع بشر در تكامل معنوى ومادى است ودر هر عصرى از تجربیات عصر دیگر بهره گرفته وبر آن مى‏افزاید وبه جلو مى‏رود.

مادّیون چه نظرى راجع به پایان تاریخ دارند؟

پرسش : مادّیون چه نظرى راجع به پایان تاریخ دارند؟
پاسخ : از مادّیون چهار طرح ونظریه درباره آینده‏اى درخشان از تاریخ بشریت رسیده است كه هر كدام با هدف رسیدن به سعادت بشر ترسیم شده است:
1 - تصویر آینده‏اى درخشان براى جامعه بشرى از زاویه علم تكنیك جدید.
2 - تصویر آینده‏اى درخشان از زاویه جعل قانون.
3 - تصویر آینده‏اى درخشان با تك قطبى كردن عالم.
4 - تصویر آینده‏اى درخشان از زاویه «مادیّت تاریخى».

آیا بشر مى‏تواند از راه تكنیك جدید به سعادت برسد؟

پرسش : آیا بشر مى‏تواند از راه تكنیك جدید به سعادت برسد؟
پاسخ : برخى معتقدند كه تمدن مادى بشر تنها راه رسیدن جامعه به سعادت ورفاه است ولذا در آینده‏اى نه چندان دور با تجربیاتى كه در این زمینه كسب كرده به مدینه فاضله وسعادت خود خواهد رسید.
پاسخ: در پیشرفت صنعتى وتكنیك بشر شكّى نیست، ولى این بدان معنا نیست كه علم به تنهایى مى‏تواند ضامن سعادت بشر وایجاد عدل وداد گردد. علم وتكنیك تنها جنبه مادّیت ومدنیّت انسان را تأمین مى‏كند. لذا اگر در اختیار یك نظام عادل وقانون سالم قرار گیرد سعادت آفرین است.
منشأ انحرافات بشر نادانى در زمینه مادى نیست تا با تمدّن وتكنیك برطرف شود بلكه عوامل دیگر دارد از قبیل:
1 - غرایز وتمایلات مهار نشده.
2 - شهوت وغضب.
3 - افزون‏طلبى.
4 - جاه‏طلبى.
5 - برترى‏طلبى.
6 - لذت‏طلبى.
7 - وبالاخره نفس‏پرستى ونفع‏پرستى كه همه بشر امروز به آن مبتلایند: «حبّ الدنیا رأس كلّ خطیئة». لذا علم، امروزه به صورت بزرگ‏ترین دشمن بشر درآمده است. علم چراغ روشنى است كه استفاده از آن بستگى به موارد استعمال دارد. علم مانند چراغى است كه روغن آن عقل است. علم ابزارى است براى هدف، نه تشخیص دهنده هدف.
ویل دورانت در مقدمه كتاب لذّات فلسفه درباره انسان عصر ماشین مى‏گوید: «ما از نظر ماشین توانگر شده‏ایم واز نظر مقاصد فقیر».
لذا علم اگر در اختیار حكومت ظالم قرار گیرد آثار وخیمى دارد از آن جمله:
1 - در راستاى نابودى بشر گام بر مى‏دارد.
2 - تنها درصدد ایجاد رفاه طبقه مرفّه است.
3 - علم بدون عدالت ضامن زوال ظلم وتعدى از بشر نیست.

آیا سیطره نهایى جهان با لیبرالیسم است؟

پرسش : آیا سیطره نهایى جهان با لیبرالیسم است؟
پاسخ : برخى از متفكرین غربى، آینده سیطره بر جهان را در اختیار لیبرالیسم یعنى آزادى همه جانبه بشر مى‏دانند وتنها راه نجات را در این فرضیه خلاصه مى‏كنند. لیبرالیسم گرچه انواع مختلفى دارد از قبیل فرهنگى، سیاسى واقتصادى ولى عمده نظر آنها در آزادى به معناى اول دور مى‏زند.

نظر «فوكویاما» درباره پایان تاریخ چیست؟

پرسش : نظر «فوكویاما» درباره پایان تاریخ چیست؟
پاسخ : نظر فوكویاما، نویسنده معاصر ژاپنى‏الاصل آمریكایى درباره پایان تاریخ، برگرفته از نظریه جریان حقیقى تاریخ هگل است. او مى‏گوید:
الف . تاریخ داراى تكامل است.
ب . این تكامل هم معنوى وهم مادى است.
ج . با طىّ هر دو كمال، تاریخ به پایان مى‏رسد.
د . كمال معنوى در سال 1806 در زمان شكست ناپلئون اتفاق افتاد.
ه’ . كمال مادى تاریخ به تأخیر افتاده ودوره كنونى كه دوره لیبرالیسم است همان دوره پایان تاریخ هگل است كه مایه سعادت بشر مى‏باشد.
{پاورقی . كاوش‏هاى نظرى در سیاست خارجى، ص 182. پاورقی}
پاسخ:
1 - این نظریه، بنیادگرایى حركت‏هاى اسلامى را نادیده گرفته، كه در این برهه از زمان ظهور كرده است.
2 - این فكر نژادپرستى بر اساس این باور است كه آمریكا در سیاست خارجى وداخلى رمز وراز خوشبختى را كسب كرده است ومى‏خواهد آن را به سراسر جهان تعمیم دهد كه این خیالى بیش نیست.
3 - این استدلال بر اساس این است كه بهترین‏ها كسانى‏اند كه غالبند واین حرفى باطل است؛ زیرا چه بسا در تاریخ ظالمینى كه غالب شدند.

تحلیل «مارشال مك لوهان» از سیطره لیبرالیسم چیست؟

پرسش : تحلیل «مارشال مك لوهان» از سیطره لیبرالیسم چیست؟
پاسخ : او در پیش‏بینى آینده جهان وسیطره نهایى لیبرالیسم مى‏گوید:
الف . انقلاب در عملیات واطلاعات سبب شده كه افراد كره زمین به راحتى به یكدیگر دسترسى داشته باشند.
ب . این امر طبیعتاً اقتضاى تشكیل یك حكومت جهانى واحد را دارد.
ج . فرهنگ وساختار اجتماعى این دهكده جهانى حكومت خود را معین مى‏كند.
د . تفكر لیبرالیسم بیش از هر فكر دیگرى فرصت بسط وعرضه پیدا كرده است.
ه’ . با بسط تفكر غالب، فرهنگ‏ها وتفكرات مختلف به نحو طبیعى داخل فرهنگ غالب حلّ خواهند شد.
نتیجه: فرهنگ غالب در پایان تاریخ همان فرهنگ دموكراسى لیبرال است.
{پاورقی . همان، ص 271. پاورقی}
پاسخ: شكى در انقلاب عظیم اطلاعاتى نیست، ولى نكته اساسى در آن‏است كه نظم وسعادت اجتماع بر اساس دسترسى افراد به یكدیگر حاصل نمى‏شود، بلكه دلایل وریشه‏هاى متعدد ومهم دیگرى دارد.
لیبرالیسم نیز به خاطر نداشتن بعضى از نیازهاى واقعى حكومت جهانى واحد، نمى‏تواند داعى پرچمدار این نوع حكومت باشد. این را تقریباً همه متفكران دنیا قبول دارند كه اگر یك مكتبى بخواهد جامعیت داشته باشد پیش از هر چیز احتیاج به یك جهان‏بینى دارد كه واقعیت جهان وانسان را ترسیم كند. واگر بخواهد دوام داشته باشد ومنطبق با حقایق خارجى حركت كند باید در مرتبه اول، جهان وانسان را آن جورى كه هست بشناسد وارزیابى درستى از آن داشته باشد.
مشكل مكتب لیبرالیسم همانند ماركسیسم این است كه این دو مكتب با اصل فطرت انسان سازگار نبوده، بخش اصلى واساسى انسان را نادیده گرفته‏اند ومى‏خواهند از وسط شروع كنند.
امروز بحث كردن از اینكه غرب دچار اشكال واقعى است كار آسانى نیست، براى اینكه مظاهر قدرت وپیشرفت غربى‏ها چشم وگوش مردم را پر كرده است.
شاید در غرب موفق‏ترین ملت‏ها الآن آمریكا باشد كه از لحاظ مادى از كشورهاى دیگر پیشرفته‏تر است، آیا جامعه آمریكا واقعاً ایده‏آل است؟ جامعه آمریكا وعموماً جامعه غربى داراى اشكالات متعددى است كه به برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - پوچ‏گرایى
نخستین مسأله‏اى كه كشورهاى لیبرالیستى وحتى آمریكا به آن معترفند احساس روحیه پوچى در جامعه آمریكا است، یعنى اینها فكر مى‏كنند: ما به كجا مى‏رویم وبه دنبال چه هستیم؟ از این خورد وخواب چه حاصل خواهد شد؟ واین به جهت بى‏توجهى به زیرساخت‏هاى جامعه وعدم ارزیابى صحیح از انسان وبى‏توجهى به معنویات است.
2 - بحران خانواده
خانواده كه نخستین سلول اجتماعى مى‏باشد، در غرب ضعیف‏ترین سلول پیكر جامعه بشرى است. خانواده براى آنها بى‏مفهوم است، آنها روى فرد بیشتر حساب مى‏كنند تا خانواده، ولذا انهدام این سلول در جامعه غربى باعث ازدیاد فرزندهاى نامشروع شده وارقام آن غیر قابل تصور است.
3 - اعتیاد
به دلیل همان پوچى وبى‏هویتى در جامعه غربى، نسل جوان گرفتار اعتیاد بسیار شدیدى شده است. اگر اعتیاد به مشروبات الكلى را ضمیمه كنیم كه از بدترین اعتیاد است، این رقم سرسام‏آور مى‏شود. اعتیادها درحال بى‏خانمان كردن غرب است.
4 - خشونت
روحیه خشونت وبى‏بندوبارى نه تنها در جوانان بلكه در بچه‏ها هم بیداد مى‏كند. هرروز خبرهاى وحشتناكى از اعمال خشونت‏آمیز در آن جوامع خصوصاً آمریكا مشاهده مى‏كنیم، اگر آن حوادث به دنیا نشان داده شود به عمق مشكل آنها پى خواهیم برد.
5 - ناامنى
ناامنى خصوصاً در آمریكا به گونه‏اى است كه در اكثر شهرهاى بزرگ از اول شب، انسان‏هایى كه كمى براى خود شخصیت قائلند در خیابان‏ها حاضر نمى‏شوند.
6 - تبعیض
از لحاظ اجتماعى، در غرب خصوصاً آمریكا، مظاهر تبعیض نژادى بسیار فراوان است. اگر كسى كنار سیاه‏پوستان، سرخ‏پوستان، ومسلمانانى كه از كشورهاى مختلف به اروپا رفته‏اند بنشیند ودرد دل آنها را بشنود، متوجه مى‏شود كه چه بلایى این كشورها را فراگرفته وچقدر آلوده‏اند.
7 - فقر
از لحاظ سطح برخوردارى از نعمت‏ها وسطح استاندارد، در خصوص جامعه آمریكا چنان كه خودشان مى‏گویند سیزده یا چهارده درصد مردم زیر خط فقر زندگى مى‏كنند. این رقم در یك جامعه 250 میلیونى حدود 30 تا 40 میلیون نفر را در بر مى‏گیرد كه زیر خطّ فقر هستند، حال چطور این جامعه مى‏تواند ایده‏آل باشد.
8 - بى بند وبارى جنسى
به دنبال تزلزل در خانواده وحالت پوچى وناامیدى كه در اكثریت مردم، خصوصاً جامعه آمریكا دیده مى‏شود، بى‏بندوبارى جنسى كه محصول آن، بچه‏هاى نامشروع است، زیاد به چشم مى‏خورد كه آفتى فوق‏العاده كشنده براى غربى‏ها ودر رأس آنها آمریكا است.
9 - ابتذال رسانه‏اى
مشكل بسیار جدّى آمریكا وغرب، رسانه‏هاى آنهاست كه متأسفانه كشورهاى دیگر نیز از آن تقلید مى‏كنند. الآن رسانه‏هاى غربى بى‏بندوبار هستند. وضعیت به گونه‏اى است كه همه احساس ناامنى مى‏كنند ومى‏ترسند كه مسائل خصوصى وشخصى‏شان به صورت شایعه، دروغ و جنگ‏هاى روانى افشا گردد وحریم شخصى آنها شكسته شود.
10 - سیستم آموزشى ناكارآمد
سیستم آموزش آنها كه مى‏خواهند آن را به همه جهان صادر كنند سیستمى ناكارآمد است. بسیارى از كارهاى مهم اینها را مهاجرانى با مزد كم انجام مى‏دهند، واز آنها مانند ماشین كار مى‏كشند.
11 - اقتصاد بیمار
از لحاظ اقتصادى فكر مى‏شود كه غرب بهشت دنیاست. آمریكا مقروض‏ترین كشور دنیا است. بدهى‏هاى داخلى وخارجى فراوانى دارد كه ارقام آن سرسام‏آور است، اما سیستم آنها به گونه‏اى عمل مى‏كند كه این بدهكارى‏ها را مى‏پوشاند.
12 - وابستگى به بازارهاى دنیا
صنعت در آمریكا به گونه‏اى است كه اگر بازار دنیا برایش ناامن شود، صنایع او از حركت باز مى‏ایستد.
حال با چنین وضعیتى در غرب به خصوص در آمریكا كه مظهر لیبرالیسم است چگونه مى‏توان آن را الگو براى جهان دانست؟

نظر «تافلر» درباره پایان تاریخ چیست؟

پرسش : نظر «تافلر» درباره پایان تاریخ چیست؟
پاسخ : آلوین تافلر روزنامه‏نگار آمریكایى صاحب كتاب «موج سوّم» در رابطه با پیش‏بینى پایان تاریخ وسیطره نهایى لیبرالیسم مى‏گوید:
الف. امروز روزگار «ترین‏ها» است، پربیننده‏ترین فیلم یعنى بهترین فیلم و... .
ب. در قرن نوزدهم ونیمه اول قرن بیستم معیار برترى، قدرت سیاسى در صحنه جهانى بوده وبه تدریج جاى خود را به توان اقتصادى داده كه وضعیت امروز است ودر آینده نیز توان خود را به دانش مى‏دهد، ولذا در آینده كشورهایى در صحنه جهانى صاحب قدرت خواهند بود كه از توان بالایى در امر دانش واطلاعات دارند.
ج. غرب در آینده محور عمده قدرت تكنیك ودانش بشرى است.
د. دموكراسى لیبرال با همه اشكالاتى كه داشته بهترین راه ورسم زندگى اجتماعى است.
نتیجه: آینده جهان از آن لیبرالیسم غربى است.
پاسخ:
1 - این نظریه پایان تاریخ نیست، بلكه تاریخ بعد است.
2 - در مقدمه اول، ملاك برتر بودن هر چیز را خواست انسان مى‏داند در حالى كه ملاك، حكم عقل ونقل است، نه حتّى مصالح زودگذر. خداوند متعال مى‏فرماید: {عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَیْئاً وَهُوَ خَیْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ}؛ «چه بسا{پاورقی . سوره بقره، آیه 216. پاورقی}
چیزى را كراهت دارید در حالى كه خیر شما در آن است وچه بسا چیزى را دوست دارید كه براى شما شرّ است.»
3 - او در مقدمه دوم خود توان نظامى را معیار قدرت سیاسى در صحنه جهانى مى‏داند در حالى كه سلطه سیاسى واستعمار مردم از طریق زورگویى جز اغتشاش وگسترش استبداد وظلم چیزى به ارمغان نمى‏آورد.
4 - آیا رسیدن به محور عمده قدرت به هر قیمتى، با معیارهاى عقلى وفطرى وانسانى سازگارى دارد؟
5 - وظیفه نظریه‏پرداز سیاسى گمانه‏زنى براى آینده تاریخ نیست، بلكه باید با در نظر گرفتن مصالح كلّ جامعه براى بشر برنامه‏ریزى كرده وآینده بهترى را نوید دهد.
6 - آیا نظام سرمایه‏دارى براى جوامع خود خوشبختى به ارمغان آورده، یا نظام طبقاتى فاحش ایجاد كرده است؟
ولذا تافلر مى‏گوید: «فهرست مشكلاتى كه جامعه ما (غرب) با آن مواجه است تمامى ندارد».
{پاورقی . به سوى تمدن جدید، آلوین وهایدى تافلر، ص 97ù96. پاورقی}

دیدگاه «هانتینگتون» راجع به پایان تاریخ چیست؟

پرسش : دیدگاه «هانتینگتون» راجع به پایان تاریخ چیست؟
پاسخ : ساموئل هانتینگتون نظریه‏پرداز غربى در رابطه با پایان تاریخ مى‏گوید:
الف . تقابل ودرگیرى عمده بین ملّت‏ها وگروه‏ها در آینده، فرهنگ‏ها وتمدن‏هاى مختلف است نه ایدئولوژى واقتصاد.
ب . تمدّن‏هاى زنده جهان هشت تمدن است: تمدن غرب، كنفوسیوسى، ژاپنى، اسلامى، هندو، اسلاو، ارتدكس وتمدن آمریكاى لاتین.
ج . برخورد تمدن‏ها اساسى است وتغییرناپذیر.
د . خودآگاهى تمدّنى در حال افزایش است.
ه’ . رفتار غرب موجب رشد خودآگاهى تمدّنى دیگران گردیده است.
و . خصومت 1400 ساله اسلام وغرب در حال افزایش بوده وروابط میان تمدن اسلام وغرب آبستن حوادث خونین است.
ز . سرانجام تمدن اسلام وكنفوسیوسى در كنار هم رودرروى تمدن غرب قرار خواهد گرفت.
نتیجه: درگیرى تمدن‏ها آخرین مرحله تكامل درگیرى جهان بوده، تمدن غالب تمدن غرب است.
{پاورقی . برخورد تمدن‏ها، ص 23ù22، با تلخیص. پاورقی}
1 - ایشان تفسیرى از تمدن ننموده است.
2 - دلیلى براى برخورد تمدن‏ها بیان نكرده است.
3 - ایشان بین فرهنگ وتمدن خلط كرده است، در حالى كه این دو با یكدیگر متفاوتند. تمدّن جنبه علمى وعینى دارد وفرهنگ بیشتر جنبه ذهنى ومعنوى. هنر، فلسفه وحكمت، ادبیات واعتقادات مذهبى وغیرمذهبى در قلمروفرهنگ هستند، ولى تمدن، بیشتر ناظر به سطح حوایج مادى انسان است در اجتماع. ونیز تمدن بیشتر جنبه اجتماعى دارد وفرهنگ جنبه فردى. تمدن، تأمین كننده پیشرفت انسان در هیئت اجتماع است، ولى فرهنگ، گذشته از این جنبه مى‏تواند ناظر به تكامل فردى باشد. تمدن وفرهنگ با هم مرتبطند نه ملازم.
4 - ایشان بى آنكه تعریف روشنى از غرب ارائه دهد آن را موجودیتى یك‏پارچه با محورّیت آمریكا تصور مى‏كند در حالى كه خلاف واقع است. برژینسكى، فساد درونى نظام غربى را عامل تهدید كننده قدرت جهانى آمریكا مى‏داند نه برخورد تمدن‏ها را.
5 - ایشان تضاد بین دو فرهنگ را تضادى ماهوى وبرطرف نشدنى وناشى از جبر تاریخى مى‏داند ولذا ضرورت استراتژیك آماده شدن غرب را براى مصاف با كشورهایى كه درصدد احیاى تمدن اسلامى هستند توصیه مى‏كند، در حالى كه تنش‏ها بین این دو تمدّن از سیاست دولت‏هاى غربى سرچشمه گرفته نه تمدن مسیحى واسلامى.
ویل دورانت مى‏گوید: «هر چند محمد (ص) پیروان دین مسیح را تقبیح مى‏كند، با این همه نسبت به ایشان خوش‏بین است وخواستار ارتباط دوستانه بین آنها وپیروان خویش است».
{پاورقی . تاریخ تمدن، ج 4، ص 329. پاورقی}
روبتسون مى‏گوید: «تنها مسلمانان هستند كه با عقیده محكمى كه نسبت به دین خود دارند، یك روح سازگار وتسامحى نیز با ادیان دیگر در آنها وجود دارد».
{پاورقی . تمدن اسلام وغرب، ج 1، ص 141. پاورقی}
آدام متز مى‏گوید: «كلیساها وصومعه‏ها در دوران حكومت اسلامى چنان مى‏نمودند كه گویى خارج از حكومت اسلامى به سر مى‏برند وبه نظر مى‏رسید بخشى از سرزمین دیگرى هستند، كه این به نوبه خود موجب مى‏شد چنان فضایى از تسامح برقرار گردد كه اروپا در سده‏هاى میانه با آن آشنایى نداشت».
{پاورقی . چندگونگى وآزادى در اسلام، ص 68. پاورقی}

آیا قوانین پیشرفته بشرى مى‏تواند كمال بشرى را تأمین كند؟

پرسش : آیا قوانین پیشرفته بشرى مى‏تواند كمال بشرى را تأمین كند؟
پاسخ : برخى مى‏گویند: بشر در طول تاریخ خود با تجربیاتى كه كسب كرده مى‏تواند به نقطه‏اى برسد كه با قوانین پیشرفته‏اى كه جعل مى‏كند سعادت بشر را تأمین نماید؛ زیرا مشكلات را به خوبى شناخته ودر راه‏حل‏هایى كه براى آنها ارائه مى‏كند مى‏تواند به موفقیّت نهایى برسد.
پاسخ:
1 - بشر بدون كمك از وحى وعالم غیب نمى‏تواند مصالح واقعى وحقیقى خود را درك كند ودر نتیجه نمى‏تواند راهكارهاى اسلامى را براى خود ارائه دهد.
2 - مصالح گروهى یا شخصى در بسیارى از مواقع مانع تدوین قانون جامع است واین كار تنها از كسانى برمى‏آید كه از مقام عصمت برخوردار باشند.
3 - از آن جهت كه اختلاف سلیقه‏ها وبرداشت‏ها وجود دارد، لذا رسیدن به وحدت قانونى امكان‏پذیر نیست.

آیا تك قطبى كردن جهان مى‏تواند نجات‏بخش بشر باشد؟

پرسش : آیا تك قطبى كردن جهان مى‏تواند نجات‏بخش بشر باشد؟
پاسخ : برخى مى‏گویند: تنها راه نجات بشر از ظلم وبى‏عدالتى ورسیدن به سعادت، تك‏قطبى كردن جهان وبه اصطلاح نظم نوین جهانى است. وبرخى از نظریه‏پردازان به جهت اقتدار تمام عیار وهمه جانبه آمریكا این كار را تنها ساخته آمریكایى‏ها مى‏دانند.
نظریه تك‏قطبى كردن جهان از گذشته‏هاى بسیار دور بین فلاسفه ودانشمندان عالم مطرح بوده است.
فیلسوف یونانى «زیو» 350 سال قبل از میلاد مى‏گوید: «بر جمیع مردم عالم است كه از یك نظام جهانى واحد پیروى كنند تا سعادت ونجات یابند». لذا اسكندر كه معاصر زیو بود درصدد برآمد تا با اتّكا بر قدرت خویش این نظریه را به اجرا گذارد. بُلتاك نویسنده یونانى صد سال قبل از میلاد با طرح حكومت واحد جهانى مى‏گوید: «بر مردم است كه سعى نموده تا مجتمع واحدى را تشكیل دهند واز قانون واحدى پیروى كنند».
ولیام لوید (1838) از فیلسوفان متأخر آمریكایى مى‏گوید: «هرگز بشر نمى‏تواند به دوستى وزندگى مسالمت‏آمیز برسد مگر آنكه حكومت واحد جهانى تأسیس نماید».
{پاورقی . اسلام وعقل، ص 210. پاورقی}
دانتى، ادیب مشهور ایتالیایى مى‏گوید: «لازم است تا كلّ مردم زمین نسبت به یك حكومت وحاكم خاضع باشند تا آرامش وصلح به جهان سایه افكند».
{پاورقی . همان. پاورقی}
راسل مى‏گوید: «عالم در انتظار مصلحى است كه تمام مردم را تحت یك پرچم وشعار درآورد».
جورج بوش پدر مى‏گوید: «نظم نوین عبارت است از صلح ودموكراسى براى همه جهان تحت رهبرى آیالات متحده».او نیز در سخنرانى خود در كنگره مى‏گوید: «در میان ملت‏هاى جهان تنها آمریكاست كه هم از ارزش‏هاى اخلاقى وهم از ابزار لازم براى پشتیبانى از نظم جهانى برخوردار است».
اشكال:
1 - در خود آمریكا نظریه پردازانى از قبیل كیسینجر ودیگران وجود دارند كه اقتدار مطرح آمریكا را مردود مى‏شمارند.
برژینسكى به گونه‏اى ناتوانى آمریكا را ترسیم كرده ومى‏گوید: «هر چند آمریكا در حال حاضر داعیه پرستیژ جهانى دارد وكمتر كشورى مى‏تواند داعیه رقابت با او را داشته باشد... امّا استمرار قدرت وموقعیت آمریكا در صحنه جهانى وداخلى از جنبه‏هاى زیادى آسیب‏پذیر است».
2 - زمینه پذیرش تك‏قطبى كردن جهان بسیار كم است خصوصاً آنكه وضعیت بسیار فاجعه‏آمیز اقتصادى آمریكا اجازه چنین بلندپروازى را به او نمى‏دهد.
3 - این نظریه غافل از آن است كه هرگز ملت‏ها زیر بار سلطه بیگانگان نخواهند رفت.
گرچه ما اصل نظریه را ردّ نمى‏كنیم ومعتقدیم كه تنها راه نجات ملت‏ها در سایه وحدت حكومت جهانى است ولى آن را با تأییدات الهى ورهبرى معصوم كه همان امام زمان (ع) است امكان‏پذیر مى‏دانیم.

ماركسیست‏ها تكامل تاریخ را با چه شیوه‏اى توجیه مى‏كنند؟

پرسش : ماركسیست‏ها تكامل تاریخ را با چه شیوه‏اى توجیه مى‏كنند؟
پاسخ : ماركسیست‏ها تاریخ را جزئى از طبیعت ودر نتیجه محكوم به سرنوشت طبیعت مى‏دانند. مرحوم شهید مطهّرى؛ دیدگاه ماركسیست‏ها را در زمینه تكامل تاریخ چنین ترسیم مى‏كند: «تاریخ یك جریان دائم ویك ارتباط میان انسان وطبیعت‏انسان واجتماع ویك صف‏آرایى وجدال دائم میان گروه‏هاى در حال رشد انسانى وگروه‏هاى در حال زوال انسانى است كه در نهایت امر یك جریان تند وانقلابى به سود نیروهاى در حال رشد پایان مى‏یابد، وبالاخره یك تكاپوى اضداد است كه همواره هر حادثه به ضدّ خودش واو به ضدّ ضدّ تبدیل مى‏گردد وتكامل رخ مى‏دهد. اساس زندگى بشر وموتور به حركت درآورنده تاریخ او كار تولیدى است... .
نزاع وكشمكش میان دو گروه كه یكى جامدالفكر ووابسته به گذشته ودیگرى روشنفكر ووابسته به آینده است... سخت در مى‏گیرد وشدّت مى‏یابد تا به اوج خود كه نقطه انفجار است مى‏رسد وجامعه با یك گام انقلابى به صورت دگرگونى نظام كهن وبرقرارى نظام جدید وبه صورت پیروزى نیروهاى نو وشكست كامل نیروهاى كهنه تبدیل به ضدّ خود مى‏گردد ومرحله‏اى از تاریخ آغاز مى‏شود.
این مرحله از تاریخ نیز به نوبه خود سرنوشتى مشابه با مرحله قبلى دارد،... این مرحله نیز جاى خود را به ضدّ ونفى كننده خود مى‏دهد ومرحله جدیدترى آغاز مى‏گردد وهمین‏طور تاریخ -مانند خود طبیعت- همواره از میان اضداد عبور مى‏كند.
این طرز تفكّر درباره طبیعت وتاریخ، تفكر دیالكتیكى نامیده مى‏شود وچون در مورد تاریخ همه ارزش‏هاى اجتماعى را در طول تاریخ تابع ووابسته به ابزار تولید مى‏داند ما این طرز تفكّر واین بینش را در مورد تاریخ «بینش ابزارى» مى‏نامیم. ومقصودمان از بینش ابزارى طرز تفكر خاص درباره تحوّلات تاریخى است كه از آن به مادّیت تاریخى (ماتریالیسم تاریخى) تعبیر مى‏شود...».
{پاورقی . قیام وانقلاب مهدى (ع) از دیدگاه فلسفه تاریخ، ص 21-18، با تلخیص. پاورقی}
پاسخ: توجیه تكامل تاریخ با شیوه ابزارى ودیالكتیكى اشكالاتى دارد كه به برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - تكامل را با ابزار تولید نمى‏توان توجیه كرد، زیرا تكامل ابزار تولید به نوبه خود معلول حسّ فطرى كمال‏جویى وتنوع‏طلبى وگسترش‏خواهى وناشى از ابتكار انسان است.
2 - نظریه ابزارى كه تمام نهضت‏هاى مذهبى واخلاقى وانسانى تاریخ را توجیه طبقاتى مى‏كند، نوعى قلب وتحریف معنوى تاریخ واهانت به مقام انسانیت تلقّى مى‏شود.
3 - واقعیات تاریخى، پوچى این نظریه را روشن مى‏كند، زیرا در یك قرن گذشته كشورهایى به سوسیالیسم گرویدند كه مرحله كاپیتالیسم را طى نكرده بودند. وبرعكس كشورهایى كه كاپیتالیسم را به اوج خود رسانده‏اند در همان مرحله باقى مانده‏اند، پس جبرى در كار نیست.
4 - نظریه ابزارى ودیالكتیك، ایجاد نابسامانى‏ها وتخریب‏ها به منظور ایجاد بن‏بست وبحران را تجویز مى‏كند كه این امر نامشروع است.
5 - طبق نظریه ابزارى، سیر تكاملى تاریخ جبرى ولایتخلّف است، یعنى هر جامعه در هر مرحله تاریخى لزوماً نسبت به مرحله قبل از خود كامل‏تر است، در حالى كه این نظر باطل است، زیرا نظر به اینكه عامل اصلى این حركت انسان است وانسان موجود مختار وآزاد وانتخاب‏گر است، تاریخ در حركت خود نوسانات دارد، گاهى جلو مى‏رود وگاهى به عقب برمى‏گردد و... تاریخ تمدّن‏هاى بشرى جز یك سلسله تعلیم‏ها وسپس انحطاطها وانقراض‏ها نیست.
6 - سیر تكاملى بشرّیت به سوى آزادى از اسارت طبیعت مادى وبه سوى هدفى ومسلكى بودن وحكومت واصالت بیشتر از ایمان وایدئولوژى بوده وهست.
سید محمد صدر؛ مى‏گوید: «...حركت دائماً به سوى تكامل نیست، بلكه گاهى حركت به سقوط ونقض است همانند تحول آهن به خاك در نتیجه ارتباط آن با رطوبت... وگاهى نیز این حركت به هیچ نتیجه‏اى منجرّ نمى‏شود، مثل باقى ماندن بعضى از جوامع اولیه كه تاكنون هیچ نوع پیشرفتى نداشته‏اند...».
{پاورقی . الیوم الموعود، ص 83. پاورقی}

بینش انسانى - فطرى در تكامل تاریخ چیست؟

پرسش : بینش انسانى - فطرى در تكامل تاریخ چیست؟
پاسخ : بینش انسانى - فطرى، نقطه مقابل بینش ابزارى است، این بینش به انسان وارزش‏هاى انسانى چه در فرد وچه در جامعه اصالت مى‏دهد. این نظر معتقد است كه بذر یك سلسله بینش‏ها وگرایش‏ها در نهان او نهفته است ونیاز انسان به عوامل بیرون نظیر نیاز یك نهال به خاك وآب ونور وحرارت است كه به كمك آنها مقصد وراه وثمره‏اى كه بالقوه در او نهفته است به فعلیّت برساند وبه همین علّت است كه انسان باید پرورش داده شود نه اینكه ساخته شود.
برحسب این بینش، تاریخ مانند خود طبیعت به حكم سرشت خود متحوّل ومتكامل است، حركت به سوى كمال، لازمه ذات اجزاى طبیعت واز آن جمله تاریخ است. انسان در اثر همه جانبه بودن تكاملش تدریجاً از وابستگى‏اش به محیط طبیعى واجتماعى كاسته وبه نوعى وارستگى كه مساوى است با وابستگى به عقیده وایمان وایدئولوژى افزوده است ودر آینده به آزادى كامل معنوى یعنى وابستگى كامل به عقیده وایمان ومسلك وایدئولوژى خواهد رسید. برحسب این بینش از ویژگى‏هاى انسان تضاد درونى فردى است میان جنبه‏هاى زمینى وخاكى وجنبه‏هاى آسمانى وماورایى انسان، یعنى میان غرایز متمایل به پایین كه هدفى جز یك امر فردى ومحدود وموقت ندارد، وغرایز متمایل به بالا كه مى‏خواهد از حدود فردیّت خارج شود وهمه بشر را در برگیرد ومى‏خواهد شرافت‏هاى اخلاقى ومذهبى وعلمى وعقلانى را مقصد قرار دهد.
در طول تاریخ گذشته وآینده، نبردهاى انسان تدریجاً بیشتر جنبه ایدئولوژیك پیدا كرده وانسان تدریجاً از لحاظ ارزش‏هاى انسانى به مراحل كامل خود یعنى به مرحله انسان ایده‏آل وجامعه ایده‏آل نزدیك‏تر مى‏شود تا آنجا كه در نهایت امر حكومت وعدالت یعنى حكومت كامل ارزش‏هاى انسانى كه در تعبیرات اسلامى از آن به (حكومت مهدى (ع)) تعبیر شده است مستقر خواهد شد واز حكومت نیروهاى باطل وحیوان مآبانه وخودخواهانه وخودگرایانه اثرى نخواهد بود.
بنابراین بینش، انسان موجودى است داراى سرشت الهى، مجهّز به فطرتى حق‏جو وحق‏طلب، حاكم بر خویشتن وآزاد از جبر طبیعت ومحیط، وجبر سرشت وسرنوشت، برخلاف بینش ماركسیست‏ها كه انسان را در ذات خود فاقد شخصیت انسانى مى‏دانند كه هیچ امر ماوراء حیوانى در سرشت او نهاده نشده است وهیچ اصالتى در ناحیه ادراكات وبینش‏ها ویا در ناحیه احساسات وگرایش‏ها ندارد. از این رو آنها انسان را موجودى مادى ومحكوم به جبر، ابزار تولید ودر اسارت شرایط مادى اقتصادى مى‏دانند، كه وجدانش، تمایلاتش، قضاوت واندیشه‏اش، انتخابش جز انعكاس از شرایط طبیعى واجتماعى محیط نیست.

رهبرى در حكومت عدل جهانى چه اهمّیتى دارد؟

پرسش : رهبرى در حكومت عدل جهانى چه اهمّیتى دارد؟
پاسخ : هر حكومت اصلاحى احتیاج به رهبرى دارد كه در پیشاپیش، قافله‏سالار آن حركت بوده واز ابتدا تا انتها دنباله‏رو آن قیام ونهضت باشد، زیرا هر نوع قیام وحركتى گرچه كوچك باشد بدون رهبرى وتوجیه او امكان وجود وادامه حیات ندارد ونیز نمى‏تواند مصالح خود را چه در حال وچه در آینده حفظ نماید تا چه رسد به حركت اصلاحى كه قرار است در سطح اصلاح كلّ جامعه باشد. لذا به جهت توجیه نیروهاى مستعدّ واداره وكنترل آنها براى پیاده نمودن هدف بزرگ الهى كه همان گسترش عدل وتوحید در سراسر گیتى است احتیاج به شخصى است كه از همه جهات قابلیّت براى به دست گرفتن آن حكومت را داشته باشد واو غیر از مهدى موعود (ع) نیست.

برپا كننده عدل جهانى چه شرایطى باید داشته باشد؟

پرسش : برپا كننده عدل جهانى چه شرایطى باید داشته باشد؟
پاسخ : عقل مى‏گوید: برپا كننده عدل جهانى باید داراى شرایط وصفاتى باشد تا بتواند موفّق به انجام وظیفه خطیر خود گردد:
1 - در دعوتش راستگو باشد.
2 - داراى نقشه‏اى صحیح وجامع باشد.
3 - داراى هیچ گونه نقطه ضعفى نباشد.
4 - از مقام عصمت برخوردار باشد.
5 - مورد تأیید خداوند باشد.
6 - داراى یارانى فداكار باشد.
فولتر، ادیب فرانسوى مشهور مى‏گوید: «اگر بر انسان یك شخص صالح حكومت كند براى او گویا یك وطن است، ولى اگر حاكم بر انسان شخص غیرصالح باشد گویا او هیچ وطنى ندارد».
{پاورقی . اسلام وعقل، ص 210. پاورقی}
متفكر ایرلندى مشهور (برنارد شو) در رابطه با خصوصیات لازم براى منجى بشر مى‏گوید: «او انسانى است زنده وداراى نیرویى قوى در بدن او، وداراى عقل كامل وخارق‏العاده، از همه مردم عالى‏تر كه مى‏تواند مردم را به سوى خود جذب كند. عمر او طولانى بوده، بیشتر از سیصد سال ...».
{پاورقی . برنارد شو، عباس محمود عقاد، ص 125ù124. پاورقی}

تكامل تاریخ از نظر قرآن چگونه است؟

پرسش : تكامل تاریخ از نظر قرآن چگونه است؟
پاسخ : با نظر وتأمل در قرآن كریم پى مى‏بریم كه توجیه آن بر اساس تكامل تاریخ به شیوه انسانى - فطرى است. از منظر قرآن كریم از آغاز جهان همواره نبردى پیگیر وبى‏امان میان گروه حقّ وباطل بر پا بوده است. قرآن با اشاره به مبارزه افرادى از طراز ابراهیم وموسى وعیسى ومحمّد: وپیروان مؤمن آنها از سویى، وگروهى دیگر از طراز نمرود وفرعون وجبّاران یهود وابو سفیان وامثالهم بر تكامل تاریخى فطرى عملاً صحّه گذاشته كه در این نبرد وستیزها گاهى حقّ وگاهى باطل پیروز شده است، ولى البته این پیروزى وشكست‏ها بستگى به یك سلسله عوامل اجتماعى واقتصادى واخلاقى داشته است.
از نظر قرآن، جهاد مستمّر پیش برنده‏اى كه از فجر تاریخ وجود داشته ودارد ماهیّت معنوى وانسانى دارد، نه مادّى وطبقاتى.

از دیدگاه اسلام، آینده درخشان چه مشخصاتى دارد؟

پرسش : از دیدگاه اسلام، آینده درخشان چه مشخصاتى دارد؟
پاسخ : از نظر اسلام آینده درخشان ویژگى‏هایى دارد كه به آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - خوشبینى به آینده بشریت.
2 - گسترش عدالت.
3 - رابطه انسان با انسان.
4 - برقرارى مساوات كامل میان انسان‏ها در زمینه قانون.
5 - بهره‏بردارى از مواهب طبیعى وتقسیم بیت‏المال و... .
6 - بلوغ بشریّت به خردمندى كامل.
7 - عمران وآبادى در سطح عالم.
8 - برطرف شدن جنگ وخونریزى در سایه حكومت جهانى.
9 - آیین وروش جدید.
10 - گسترش توحید در كلّ جامعه.

آیا سیر تكاملى انسان‏ها آینده درخشانى را نوید مى‏دهد؟

پرسش : آیا سیر تكاملى انسان‏ها آینده درخشانى را نوید مى‏دهد؟
پاسخ : شكى نیست كه در یك نظر ابتدایى قرائن گواهى مى‏دهد كه دنیا به سوى فاجعه پیش مى‏رود، ولى اگر خوب بنگریم در افق‏هاى دوردست نشانه‏هاى ساحل نجات به چشم مى‏خورد.
از آن روز كه انسان خود را شناخته هیچ گاه زندگى یكنواخت نداشته، بلكه با الهام از انگیزه درونى، كوشش داشته كه خود وجامعه خویش را به پیش براند. این نهاد بزرگ آرام نخواهد نشست وهمچنان انسان را در مسیر تكامل‏ها به پیش مى‏راند، ونیروهایش را براى غلبه بر مشكلات ونابسامانى‏ها وناهنجارى‏هاى زندگى كنونى بسیج مى‏كند. به سوى جامعه‏اى پیش مى‏رود كه تكاملات اخلاقى در كنار تكاملات مادى قرار گیرد. به سوى جامعه‏اى كه در آن از جنگ وخونریزى‏هاى ویرانگر وضدّ تكامل اثرى نباشد. به سوى جامعه‏اى كه تنها صلح وعدل حاكم بر مقدرات انسان باشد، وروح تجاوزطلبى واستعمار كه مهم‏ترین سدّ راه تكامل مادى ومعنوى اوست در آن مرده باشد.

آیا نظام آفرینش، نویدبخش آینده‏اى درخشان براى جامعه بشرى است؟

پرسش : آیا نظام آفرینش، نویدبخش آینده‏اى درخشان براى جامعه بشرى است؟
پاسخ : جهان هستى مجموعه‏اى از نظام‏ها است. وجود قوانین منظّم وعمومى كه در سرتاسر این جهان حكم فرماست دلیل بر یكپارچگى وبه هم پیوستگى این نظام است. مسأله نظم وقانون وحساب در پهنه آفرینش یكى از اساسى‏ترین مسائل این عالم محسوب مى‏شود.
آیا انسانى كه جزئى از عالم است مى‏تواند یك وضع استثنایى به خود بگیرد وبه صورت وصله ناهمرنگى درآید؟
آیا جامعه انسانى مى‏تواند با انتخاب هرج ومرج، ظلم وستم، نابسامانى وناهنجارى، خود را از مسیر رودخانه عظیم جهان آفرینش كه همه در آن با برنامه ونظم پیش مى‏روند كنار بكشد.
آیا مشاهده وضع عمومى جهان، ما را به این فكر نمى‏اندازد كه بشریّت نیز خواه‏ناخواه باید در برابر نظام عالم هستى سر فرود آورد، وقوانین منظم وعادلانه‏اى را بپذیرد وبه مسیر اصلى بازگردد وهمرنگ این نظام شود؟!
نتیجه: نظام آفرینش دلیل دیگرى بر پذیرش یك نظام صحیح اجتماعى در آینده در جهان انسانیت خواهد بود.

آیا قانون عكس‏العمل، نوید جامعه‏اى بهتر ومتكامل را به ما مى‏دهد؟

پرسش : آیا قانون عكس‏العمل، نوید جامعه‏اى بهتر ومتكامل را به ما مى‏دهد؟
پاسخ : تنها در مباحث فیزیكى نیست كه ما با قانونى به نام «قانون عكس‏العمل» روبه‏رو هستیم كه اگر مثلاً جسمى با فشار معینى به دیوار برخورد كند با همان نیرووفشار به عقب رانده مى‏شود، بلكه در مسائل اجتماعى این قانون را محسوس‏تر مى‏یابیم. آزمون‏هاى تاریخى به ما نشان مى‏دهد كه همواره تحول‏ها وانقلاب‏هاى وسیع، عكس‏العمل مستقیم فشارهاى قبلى بوده است، وشاید هیچ انقلاب گسترده‏اى در جهان رخ نداده مگر آنكه پیش از آن فشار شدیدى در جهت مخالف وجود داشته است.
این قانون به ما مى‏گوید: وضع كنونى جهان، آبستن انقلاب است. فشار جنگ‏ها وبیدادگرى‏ها، تبعیض‏ها وبى‏عدالتى‏ها، توأم با ناكامى وسرخوردگى انسان‏ها از قوانین فعلى، سرانجام واكنش شدید خود را براى از بین بردن یا كاستن این فشارها آشكار خواهد ساخت.
سرانجام، این خواست‏هاى واپس زده انسانى در پرتو آگاهى روزافزون ملّت‏ها، چنان عقده اجتماعى تشكیل مى‏دهد كه از نهان‏گاه ضمیر باطن جامعه با یك جهش برق‏آسا خود را ظاهر خواهند ساخت، وسازمان نظام كنونى جوامع انسانى را بر هم مى‏ریزند وطرح نوینى را ایجاد مى‏كنند. طرحى كه در آن نه از مسابقه كمرشكن تسلیحاتى خبرى باشد ونه از این همه كشمكش‏هاى خسته كننده وپیكارهاى خونین واستعمار واستبداد وظلم وفساد وخفقان. واین بارقه دیگرى است از آینده روشنى كه جامعه جهانى در پیش رو دارد.

آیا الزام‏ها وضرورت‏هاى اجتماعى، جامعه را به زندگى آمیخته با صلح وعدالت سوق مى‏دهد؟

پرسش : آیا الزام‏ها وضرورت‏هاى اجتماعى، جامعه را به زندگى آمیخته با صلح وعدالت سوق مى‏دهد؟
پاسخ : مقصود از «الزام اجتماعى» آن است كه وضع زندگى اجتماعى بشر به چنان مرحله‏اى برسد كه احساس نیاز به مطلبى كند وآن را به عنوان یك ضرورت بپذیرد. ولى مهم آن است كه یك نیاز واقعى جامعه آن قدر آشكار گردد كه ضرورت بودنش را همه یا حدّاقل متفكّران ورهبران جامعه بپذیرند، واین در درجه اوّل، بستگى به بالإ؛بب)ع‏ع رفتن سطح آگاهى وشعور اجتماعى مردم دارد، وسپس با آشكار شدن نتایج نامطلوب وضع موجود جامعه وعدم امكان ادامه راه، ارتباط پیدا مى‏كند.
شاید بسیارى از مردم در قرون 17 و18 با مشاهده پیشرفت‏هاى چشمگیر صنعتى، ترسیمى كه از قرن بیستم داشتند، ترسیم یك بهشت برین بود، ولى باور نمى‏كردند كه انسان صنعتى وماشینى، زندگى مرفه‏ترى نخواهد داشت، بلكه پا به پاى پیشرفت تكنولوژى، نابسامانى‏هاى تازه ومشكلات جدیدترى پدید خواهد آمد. عفریت جنگ‏هاى جهانى سایه وحشتناك خود را بر كانون‏هاى ماشین وصنعت خواهند افكند. تازه مى‏فهمند كه چقدر زندگى آنها خطرناك شده است. كم‏كم مى‏فهمند براى حفظ وضع موجود وپیروزى‏هاى بزرگ صنعتى وتمدّن، مقررات گذشته هرگز كافى نیستند، وباید تن به مقررات تازه‏اى داد.
زمانى فرا مى‏رسد كه وجود حكومت واحد جهانى براى پایان دادن به مسابقه كمرشكن تسلیحاتى و پایان دادن به كشمكش‏هاى روز افزون قدرت‏هاى بزرگ و كنار زدن دنیا از لب پرتگاه جنگ، به عنوان یك ضرورت وواقعیت اجتناب‏ناپذیر احساس مى‏گردد كه باید سرانجام این مرزهاى ساختگى ودردسرساز برچیده شود وهمه مردم جهان زیر یك پرچم وبا یك قانون زندگى كنند.
بنابر قانون «الزام اجتماعى» عامل مؤثر دیگرى وجود دارد كه با كاربرد نیرومند خود، مردم جهان را خواه‏ناخواه به سوى یك زندگى آمیخته با صلح وعدالت پیش مى‏برد وپایه‏هاى یك حكومت جهانى را براساس طرح تازه‏اى مستحكم مى‏سازد.

آیا براى ایجاد تحوّل در جامعه احتیاج به اصلاحات تدریجى است یا انقلاب بنیادى؟

پرسش : آیا براى ایجاد تحوّل در جامعه احتیاج به اصلاحات تدریجى است یا انقلاب بنیادى؟
پاسخ : در مورد اینكه اصلاحات اجتماعى باید از چه راه انجام پذیرد عقیده واحدى وجود ندارد، بلكه جمعى طرفدار اصلاحات تدریجى هستند كه به آنها «رفورمیست» مى‏گویند. وگروهى دیگر «انقلابیون» هستند كه هیچ دگرگونى اساسى را در وضع جوامع انسانى بدون انقلاب ممكن نمى‏دانند و برخى دیگر مى‏گویند: درجه فساد در اجتماعات متفاوت است، آنجا كه فساد به صورت همه‏گیر وهمه جانبه در نیامده، اصلاحات تدریجى مى‏تواند اساس برنامه‏هاى اصلاحى را تشكیل دهد، امّا آنجا كه فساد همه جا را فرا گرفت ویا در بیشتر سازمان‏هاى اجتماعى نفوذ كرد، جز با یك انقلاب بنیادى نمى‏توان بر نابسامانى‏ها چیره گشت.
شواهد زیادى مؤیّد نظر سوم است:
1 - اصلاحات تدریجى همیشه بر شالوده‏ها وضوابط والگوهاى سالم بنا مى‏شود ودر غیر این صورت باید به سراغ الگوها وضوابط جدید رفت ومسائل زیربنایى را در مسیر دگرگونى قرار داد.
2 - اصلاحات تدریجى غالباً از طریق مسالمت‏آمیز صورت مى‏گیرد، واین در صورتى اثر دارد كه آمادگى فكرى وزمینه اجتماعى وجود داشته باشد. ولى آنجا كه این زمینه‏ها وجود ندارد باید از منطق انقلاب كه منطق قدرت است استفاده كرد.
3 - در جامعه‏اى كه فساد به ریشه‏ها نفوذ كرده، عناصر قدرتمند ضدّ اصلاح، تمام مراكز حسّاس اجتماع را در دست دارند وبه آسانى مى‏توانند هر طرح تدریجى را از كار بیندازند، مگر آنكه با یك حمله انقلابى غافلگیر شوند.
4 - نیروهاى عظیم اصلاحى وانقلابى را معمولاً نمى‏توان براى مدّت زیادى پرحرارت وپرجوش نگاه داشت واگر به موقع از آنها استفاده نشود ممكن است با گذشت زمان كارآیى خود را از دست بدهند.
5 - با مراجعه به تاریخ به دست مى‏آید كه اجتماعاتى كه فساد در آنها بنیادى شده، خردمندان آن جوامع خصوصاً انبیا واولیا ومردان اصلاح‏طلب همواره روش انقلابى را در پیش گرفته‏اند.
در مورد اصلاح وضع عمومى جهان وبرچیده شدن نظام كنونى كه بر اساس ظلم وتبعیض بنا شده و احتیاج به جانشین شدن یك نظام عادلانه است، به طور حتم پدید آمدن یك انقلاب ودگرگونى عظیم را مى‏طلبد، انقلابى وسیع ودر همه زمینه‏ها.

چه نوع آمادگى براى رسیدن به حكومت عدل جهانى لازم است؟

پرسش : چه نوع آمادگى براى رسیدن به حكومت عدل جهانى لازم است؟
پاسخ : ما هر قدر خوشبین وامیدوار باشیم، باید بدانیم رسیدن به مرحله‏اى از تاریخ كه در آن همه انسان‏ها زیر یك پرچم گرد آیند وكشمكش‏ها وبازى‏هاى خطرناك سیاسى واستعمارگرى از بین برود، احتیاج به آمادگى‏هاى عمومى دارد، گرچه به جهت تحول‏ها ودگرگونى‏هایى كه به سرعت در عصر اخیر پدید آمده نباید آن را دور بدانیم، ولى در هر حال براى اینكه دنیا چنان حكومتى را پذیرا گردد احتیاج به آمادگى‏هایى از قبیل موارد ذیل است:
1 - آمادگى فكرى وفرهنگى: یعنى سطح افكار مردم جهان آن چنان بالا رود كه بدانند مثلاً مسأله «نژاد» یا «مناطق مختلف جغرافیایى» مسأله قابل توجهى در زندگى بشر نیست، و... .
2 - آمادگى اجتماعى: زیرا مردم جهان باید از ظلم خسته شده وعدالت را از جان ودل طلب نمایند.
3 - آمادگى‏هاى تكنولوژى وارتباطى: زیرا وجود صنایع پیشرفته نه تنها مزاحم یك حكومت عادلانه جهانى نخواهد بود، بلكه شاید بدون آن، وصول چنین هدفى محال باشد.
آرى، اگر بنا بود همه كارها با «معجزه» صورت پذیرد، وجود چنین نظامى بدون وسایل پیشرفته صنعتى قابل تصور بود، ولى مگر اداره زندگى مردم جهان با معجزه ممكن است؟ معجزه استثنایى است منطقى در نظام جارى طبیعت براى اثبات حقانیت یك امر آسمانى، نه براى اداره همیشگى نظام جامعه، زیرا این كار تنها باید بر محور قوانین طبیعى صورت بگیرد.

انتظار فرج

حقیقت انتظار چیست؟

پرسش : حقیقت انتظار چیست؟
پاسخ : انتظار، كیفیتى روحى است كه موجب به وجود آمدن حالت آمادگى است براى آنچه انتظار دارند، وضدّ آن یأس وناامیدى است. هر چه انتظار بیشتر باشد آمادگى بیشتر است. اگر انسان، مسافرى داشته باشد كه چشم به راه آمدن او است، هر چه زمان رسیدن او نزدیك‏تر گردد آمادگى براى آمدنش فزونى مى‏یابد. حالت انتظار، گاهى به پایه‏اى مى‏رسد كه خواب را از چشم مى‏گیرد، چنان كه درجات انتظار از این نظر تفاوت مى‏كند، همچنین از نظر حبّ ودوستى نسبت به آنچه را انتظار دارد تفاوت دارد. هر چه عشق به «منتظر» افزون باشد آمادگى براى فرا رسیدن محبوب افزون مى‏گردد ودیر آمدن وفراق محبوب دردناك مى‏گردد، تا بدانجا كه انسان منتظر از خود بى‏خود مى‏شود ودردها وسختى‏هاى دردآور ومشكلات سخت خود را در راه محبوب حس نمى‏كند.

انتظار چه ویژگى‏هاى خاصى دارد؟

پرسش : انتظار چه ویژگى‏هاى خاصى دارد؟
پاسخ : انتظار، در درجه نخست ویژه حیات وزندگى است. ماهیّت زندگى انسان با انتظار وامید به آینده عجین شده است به گونه‏اى كه بدون انتظار، زندگى مفهومى ندارد وشور ونشاط لازم براى تداوم آن در كار نیست. حیات حاضر وكنونى ظرف پویایى، تلاش وحركت به سوى فردا وفرداهاست، واین چنین پویایى وحركتى بدون عنصر «انتظار» ممكن نیست؛ زیرا احتمال معقول بقا وپایدارى وامید به تداوم حیات است كه به زندگى كنونى معنا ومفهوم مى‏بخشد، وپویایى ونیروى لازم براى ادامه آن را تأمین مى‏كند. از این رو است كه ماهیّت زندگى با انتظار پیوستگى ناگسستنى دارد.
هر انسان زنده‏اى كه در انتظارهاى خویش، به تداوم حیات مى‏اندیشد وبقاى خویش را انتظار دارد، تمام حركت وسكون خود را در راستاى این انتظار ودر جهت متناسب با تداوم حیات قرار مى‏دهد.
ولذا در روایات اسلامى مى‏بینیم كه انتظار فرج از افضل اعمال امت پیامبر شمرده شده است. یعنى ویژگى انتظار در عمل در راه رسیدن به حیات است. شاید یكى از علل این گونه آموزش‏ها این بوده است كه پیروان امام مهدى (ع) بكوشند تا خود را به امامشان نزدیك كنند ومانند او بیندیشند وامت با امام در انتظار به سر برند، زیرا امام نیز در انتظار ظهور خود به سر مى‏برد.
در حالت انتظار، بهترین شیوه پیوند وهمسویى وهمدلى با امام نهفته است، وغفلت از انتظار ومعناى صحیح آن باعث بى‏خبرى وبى‏احساسى نسبت به سوزها وشورهاى امام موعود است. شاید در دوران غیبت، انتظار راستین براى فرج، یعنى حضور امام در جامعه انسانى، نخستین راه بیعت وهم‏پیمانى با امام موعود باشد؛ زیرا انتظار حضور در متن جریان‏ها وحوادث پیش از ظهور است ومایه یادآورى هدف‏ها وآرمان‏هاى امام موعود وزمینه آگاهى وهوشیارى همیشگى است. ودر حال انتظار نبودن به معناى غفلت وبى‏خبرى وبى‏احساسى وبى‏تفاوتى نسبت به حوادث پیش از ظهور واصل ظهور است.
جامعه منتظر، هر حادثه‏اى هر چند عظیم وویرانگر، وهر عاملى هر چند بازدارنده ویأس آفرین، او را از تحقق هدف‏هاى مورد انتظار مأیوس نمى‏كند ودر راه آن هدف‏ها از پویایى وتلاش باز نمى‏ایستد، وهمواره به امام خود اقتدا مى‏كند.
امامى كه در برابر مشكلات شكننده وحوادث كوبنده قرن‏ها وعصرها استوار ونستوه ایستاده است وذره‏اى در اصالت راه وكار خود تردید نكرده است.
حضرت مهدى (ع) فرمود: «...لأنّ اللَّه معنا ولا فاقة بنا إلى غیره، والحق معنا فلن یوحشنا من قعد عنّا»؛ «...چون خدا با ما است، نیازى به دیگرى نیست، حقّانیت با ما مى‏باشد و{پاورقی . الغیبة، طوسى، ص 285، ح 245 ؛ احتجاج، ج 2، ص 278 ؛ بحارالأنوار، ج 53، ص 178، ح 9. پاورقی}
كناره‏گیرى عده‏اى از ما هرگز سبب وحشت ما نخواهد شد.»
آرى! امام مهدى (ع) در چنین انتظارى به سر مى‏برد وبا چنین ایمانى در این شب یلداى زندگى، استوار وتزلزل‏ناپذیر ایستاده است وجامعه «منتظر» وامت چشم به راه نیز باید این ویژگى‏ها را در امام موعود و«منتظر» خویش، نیك بشناسد، وتا حدّ امكان مانند خود او در انتظار باشد.

عناصر تشكیل دهنده انتظار چیست؟

پرسش : عناصر تشكیل دهنده انتظار چیست؟
پاسخ : انتظار ظهور منجى هیچ گاه به حقیقت نمى‏پیوندد مگر در صورتى كه سه عنصر اساسى در آن محقّق گردد:
1 - عنصر عقیدتى: شخص منتظر باید ایمان راسخى به حتمى بودن ظهور منجى ونجات‏بخشى او داشته باشد.
2 - عنصر نفسانى: زیرا شخص منتظر باید در حالت آمادگى دائمى به سر ببرد.
3 - عنصر عملى وسلوكى: شخص منتظر باید به قدر استطاعت خود در سلوك ورفتارش زمینه‏هاى اجتماعى وفردى را براى ظهور منجى فراهم نماید.
با نبود هر یك از این سه عنصر اساسى، انتظار حقیقتاً معنا پیدا نمى‏كند.

چه نوع انتظارى راجح است؟

پرسش : چه نوع انتظارى راجح است؟
پاسخ : انتظار فرج بر دو گونه است:
1 - انتظارى كه سازنده است، تحّرك بخش است، تعهّدآور است، عبادت بلكه با فضیلت‏ترین عبادات است.
از مجموعه آیات وروایات اسلامى استفاده مى‏شود كه ظهور مهدى موعود (ع) حلقه‏اى است از حلقات مبارزه اهل حق واهل باطل كه به پیروزى نهایى اهل حق منتهى مى‏شود. سهیم بودن یك فرد در این سعادت موقوف به این است كه آن فرد عملاً در گروه اهل حقّ باشد. امامان ورهبران معصوم الهى به طور روشن وصریح با ارائه تصویرى مناسب از انتظار، روى برداشت درست وصحیح از مفهوم آن تكیه داشته‏اند وانتظار را از مقوله عمل به حساب آورده‏اند، ولذا پیامبر (ص) مى‏فرماید: «أفضل أعمال أُمّتى انتظار الفرج»؛ «افضل اعمال امت من انتظار فرج است.»
{پاورقی . كمال الدین، ص 644، ح 3. پاورقی}
ونیز در روایتى دیگر از امام صادق (ع) مى‏خوانیم: «أفضل الأعمال انتظار الفرج من اللَّه»؛ «بزرگ‏ترین اعمال انتظار فرج از خداست.»
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 75، ص 208، ح 77. پاورقی}
اهمیت آمادگى وزمینه‏سازى را مى‏توان در پیام امام صادق (ع) یافت كه فرمود: «لیعدنّ أحدكم لخروج القآئم ولو سهماً»؛ «باید هركدام از شما براى خروج قائم آمادگى پیدا{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 366، ح 146. پاورقی}
كند اگرچه با تهیه كردن یك تیر باشد.»
2 - انتظارى كه ویرانگر است، بازدارنده است، فلج كننده است ونوعى اباحى‏گرى است. برداشت قشرى مردم از مهدویت وقیام وانقلاب مهدى (ع) این است كه صرفاً ماهیت انفجارى دارد. فقط وفقط از گسترش واشاعه ورواج ظلم‏ها وتبعیض‏ها واختناق‏ها وحق‏كشى‏ها ناشى مى‏شود، آن گاه كه صلاح به نقطه صفر برسد و حقّ وحقیقت هیچ طرفدارى نداشته باشد.
این نوع برداشت، از آن جهت كه با اصلاحات مخالف است وفسادها وتباهى‏ها را به عنوان مقدمه یك انفجار مقدّس وموجّه مى‏شمارد، باید «شبه دیالكتیكى» خوانده شود، با این تفاوت كه در تفكر دیالكتیكى با اصلاحات از آن جهت مخالفت مى‏شود وتشدید نابسامانى‏ها از آن جهت داده مى‏شود كه شكاف وسیع‏تر شود و مبارزه پیگیرتر وداغ‏تر گردد. ولى این تفكّر عامیانه فاقد این مزیّت است، فقط به فساد وتباهى فتوا مى‏دهد كه خود به خود منجرّ به نتیجه مطلوب بشود.
این نوع برداشت از ظهور وقیام مهدى موعود، واین نوع انتظار فرج كه منجرّ به نوعى تعطیل در حدود ومقرّرات اسلامى مى‏شود ونوعى اباحى‏گرى باید شمرده شود به هیچ وجه با موازین اسلامى وقرآنى وفق نمى‏دهد.

انتظار، چه تأثیرى در بعد اجتماعى دارد؟

پرسش : انتظار، چه تأثیرى در بعد اجتماعى دارد؟
پاسخ : انتظار در ابعاد گوناگون حیات انسانى آثار ژرف مى‏گذارد، وبیشترین اثرگذارى آن در بعد تعهدها ومسئولیّت‏هاى اجتماعى واحساس دیگرخواهى واحسان دوستى عینیت مى‏یابد؛ زیرا كه در مفهوم انتظار، انسان‏گرایى نهفته است. انسان منتظر پیوندى ناگسستنى با هدف‏ها وآرمان‏هاى امام منتظَر وموعود خود دارد ودر آن راستا گام بر مى‏دارد وهمسان وهمسوى آن اهداف وآرمان‏ها حركت مى‏كند وهمه جهت‏گیرى‏ها وگرایش‏ها وگزینش‏هایش در آن چارچوب قرار مى‏گیرد. امام موعود، غمگسار راستین غمزدگان ویار ویاور واقعى مظلومان وحامى حقیقى مستضعفان است.
پس جامعه منتظر وانسان‏هاى داراى خصلت انتظار باید در زمینه خواست‏ها وهدف‏هاى امامشان عمل كنند وبه یارى انسان‏هاى مظلوم ومحروم بشتابند ودل آزردگان را مرهم نهند ودشوارى‏ها ومشكلات مردم را تا حدّ توان، طبق خواسته ورضاى امامشان برطرف سازند. واگر چنین شد در قلمروجامعه منتظر، محروم وتهیدست وبیمار بى درمان ودلتنگ وافسرده واندوهگین وگرفتار باقى نخواهد ماند.
شاید یكى از معانى برخى از احادیث درباره انتظار فرج كه گفته‏اند: «انتظار فرج خود فرج است» همین معنا باشد كه جامعه منتظر اگر انتظارى راستین وصادقانه داشته باشد دست‏كم در حوزه خود، مشكلات ونابسامانى‏هاى مردم را برطرف مى‏كند وخواسته‏ها وآرمان‏هاى امام موعود را در محیط خویش تحقق مى‏بخشد؛ لذا امام رضا (ع) فرمود: «... انتظار الفرج من الفرج»؛ «...انتظار فرج جزء فرج است.»
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 131، ح 29. پاورقی}

عنصر انتظار چگونه در آمادگى نظامى منتظران تأثیر دارد؟

پرسش : عنصر انتظار چگونه در آمادگى نظامى منتظران تأثیر دارد؟
پاسخ : انتظار، نخست یك آرمان وعقیده است وسپس در عمل وعینیت آشكار مى‏گردد وانسان منتظر به مرزبانى وپاسدارى از حوزه جغرافیایى وفرهنگى وایدئولوژى خود وهمكیشان وهم‏مسلكان خویش مى‏پردازد وهمواره در موضع دیده‏بانى است وهوشیارانه وتیزنگرانه به افق‏هاى دور ونزدیك مى‏نگرد وهر تحرّك وتحول ونقل وانتقالى را در اردوگاه‏هاى دشمن زیر نظر مى‏گیرد ودر سنگر دفاع ایدئولوژیكى وزمینى وجغرافیایى، دشمن را از پیشروى باز مى‏دارد، ودر صورت فراهم بودن زمینه به تهاجم نیز دست مى‏یازد.
این است كه جامعه منتظر همواره به آمادگى نظامى ودفاعى فرا خوانده شده است وتهیه ابزار جنگ وقدرت از هر مقوله وبا هر كیفیت، تكلیف گشته است. فقها در كتاب جهاد بحثى را تحت عنوان «مرابطه» و«رباط» ذكر كرده‏اند، به این معنا كه مؤمنان در مرزها اقامت گزینند وآمادگى كامل داشته باشند تا در هنگام حمله وتهاجم ناگهانى دشمن، دفاع كنند وكشور را نجات دهند.
معناى دیگر مرابطه ورباط، پیوند ورابطه با امام ودر خدمت امام زیستن ومرزبان دستورها وخواسته‏هاى امام بودن است. به این معنا كه جامعه مؤمنان با امام خویش ارتباط برقرار كنند وبه ریسمان ولایت امام چنگ زنند وبا او هم پیمان شوند وبه یارى امام متعهد گردند. این قسم از «مرابطه» بر هر فرد واجب عینى است، نیابت بردار نیست، وپایه‏اى از پایه‏هاى ایمان است وعملى بدون آن پذیرفته نمى‏شود.
{پاورقی . مكیال المكارم، ج 2، ص 425. پاورقی}
امام صادق (ع) در تفسیر آیه: {یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}، فرمود: «اصبروا على المصآئب وصابروا على الفرآئض ورابطوا على{پاورقی . سوره آل عمران، آیه 200. پاورقی}
الأئمّة:»؛ «در برابر مشكلات شكیبایى ورزید ودر انجام تكلیف‏ها ومسئولیت‏ها پایدار{پاورقی . تفسیر على بن ابراهیم، ج 1، ص 129. پاورقی}
باشید، وبا امامان رابطه برقرار كنید.»
ودر روایتى دیگر از امام صادق (ع) آمده است كه «رابطوا» به معناى حضور نزد امام است.
{پاورقی . الغیبة، نعمانى، ص 199. پاورقی}

عنصر صبر در تحقّق انتظار تا چه مقدار مؤثّر است؟

پرسش : عنصر صبر در تحقّق انتظار تا چه مقدار مؤثّر است؟
پاسخ : روح وجوهر اصلى انتظار، مقاومت وصبر است. كسى كه منتظر تحقق یافتن هدف آرمانى است باید تا فرا رسیدن زمان پیدایى هدف وشكل گرفتن آرمان، پایدارى وشكیبایى كند وتاب وتوان از دست ندهد، وهر ناملایمى را در آن با بردبارى بپذیرد، وچون صبر وپایدارى را از دست داد وبى‏شكیب گردید وتاب وتوان بر زمین نهاد، انتظار نیز از دست داده است؛ زیرا كه پایدارى وصبر، تحقق‏بخش جوهر انتظار است. لذا در احادیث از انتظار فرج همراه با صبر سخن گفته‏اند.
امام رضا (ع) فرمود: «ما أحسن الصبر وانتظار الفرج...»؛ «چه نیكو است شكیبایى{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 129، ح 23. پاورقی}
وانتظار فرج.»
براى ظهور، وقت تعیین نشده است وهمواره وقوع آن را «امرى ناگهانى» توصیف كرده‏اند ولذا باید انتظار لحظه به لحظه باشد.

حقیقت انتظار فرج چیست؟

پرسش : حقیقت انتظار فرج چیست؟
پاسخ : اندیشه پیروزى نهایى نیروى حقّ وصلح وعدالت، بر نیروى باطل وستیز وظلم، استقرار كامل وهمه جانبه ارزش‏هاى انسانى، تشكیل مدینه فاضله وجامعه ایده‏آل وبالاخره اجراى این ایده عمومى وانسانى به وسیله شخصى مقدس وعالى‏قدر كه در روایات اسلامى از او به عنوان «مهدى» نام برده شده است، اندیشه‏اى است كه كم وبیش همه فِرق ومذاهب اسلامى -با اختلافاتى- بدان مؤمن ومعتقدند.
این اندیشه بیش از هر چیز مشتمل بر عنصر خوشبینى نسبت به جریان كلّى نظام طبیعت وسیر تكامل تاریخ واطمینان به آینده وطرد عنصر بدبینى نسبت به پایان كار بشر است (كه طبق بسیارى از نظریه‏ها وفرضیه‏هاى غیر اسلامى، پایان نظام طبیعت، تاریك وابتر است).
امید وآرزوى تحقق این نوید كلّى جهانى انسانى، در زبان روایات اسلامى «انتظار فرج» خوانده شده است.

آیا مكاتب فلسفى نیز انتظار فرج را امرى ارزشى مى‏دانند؟

پرسش : آیا مكاتب فلسفى نیز انتظار فرج را امرى ارزشى مى‏دانند؟
پاسخ : انتظار ظهور منجى در آخرالزمان ونجات بشر از وضعیت موجود، اختصاص به اسلام وحتّى ادیان آسمانى ندارد، بلكه مكاتب فلسفى غیردینى ومادّى نیز معتقد به این نظریه مى‏باشند.
راسل مى‏گوید: «انتظار منجى واعتقاد به ظهور نجات‏بخش در آخرالزمان اختصاص به ادیان آسمانى ندارد، بلكه مكاتب غیردینى ومادّى نیز در انتظار ظهور منجى براى جامعه بشریّت وگسترش دهنده عدل وداد به سر مى‏برند».

آیا در كتاب مقدس یهود سخن از انتظار فرج به میان آمده است؟

پرسش : آیا در كتاب مقدس یهود سخن از انتظار فرج به میان آمده است؟
پاسخ : شور والتهاب انتظار موعود آخرالزمان در تاریخ پرفراز ونشیب یهودیت موج مى‏زند. در عهد قدیم از كتاب مقدس، سفر مزامیر داوود، مزمور 37 مى‏خوانیم: «به جهت وجود اشرار وظالمین مأیوس مشو؛ زیرا نسل ظالمین از روى زمین برچیده خواهد شد ومنتظرین عدل الهى وارثان زمین خواهند شد. وكسانى كه مورد لعن الهى واقع گردند بینشان تفرقه خواهد افتاد. وانسان‏هاى صالح كسانى هستند كه وارثان زمین شده وتا پایان تاریخ در روى زمین زندگى خواهند كرد».
{پاورقی . كتاب مقدس، سفر مزامیر داوود. پاورقی}
تب وتاب انتظار دخالت اعجازآمیز خداوند در دوران سیطره والیان رومى بر فلسطین به اوج خود رسید، وبه همین علّت هنگامى كه یحیاى تعمید دهنده ندا داد: «توبه كنید، زیرا ملكوت آسمان نزدیك است.» توده‏هاى مردم پیام او را با جان ودل{پاورقی . متّى، 2/3. پاورقی}
شنیدند، كلمات هیجان‏آور او دل‏هاى شنوندگان را تكان مى‏داد والهام‏بخش گروه‏هاى ستمدیده وبینوایى بود كه همواره آتش شوق انتظار براى قیام «مسح شده خدا» در قلوبشان زبانه مى‏كشید.

مقصود از انتظار مسیحا چیست؟

پرسش : مقصود از انتظار مسیحا چیست؟
پاسخ : یهودیان در سراسر تاریخ محنت‏بار خود هر گونه خوارى وشكنجه را به این امید بر خود هموار كرده‏اند كه روزى «مسیحا» بیاید وآنان را از گرداب ذلّت ودرد ورنج رهانده، فرمانرواى جهان گرداند. هم اكنون صهیونیست‏هاى اشغالگر فلسطین، علاوه بر دعاهاى مسیحایى مرسوم در پایان مراسم سالگرد بنیان‏گذارى رژیم اسرائیل غاصب (پنجم ماه آیار عبرى) پس از دمیدن در شیپور عبادت، این گونه دعا مى‏كنند: «اراده خداوند، خداى ما چنین باد كه به لطف او شاهد سپیده‏دم آزادى باشیم ونفخ صور مسیحا گوش ما را نوازش دهد».
{پاورقی . انتظار مسیحا در آیین یهود، ص 65. پاورقی}
بسیار طبیعى است كه قوم بنى‏اسرائیل با گذشته تیره وتار خود در انتظار آینده بهترى باشد. به همین علت كه حضرت موسى (ع) به عنوان یك منجى میان ایشان برخاست آنان در پذیرفتن او درنگ نكردند. این آرمان در دوران ابتلا پا گرفت وهرگز از ایشان جدا نشد، وتنها با انتخاب داوود به پادشاهى بود كه آرزوى قوم، براى قیام یك منجى كاملاً برآورده شد. داوود نمونه یك پادشاه یهودى والگوى جاودانى شخص مسیحا گردید. ودر واقع، برخى از انبیا وحكیمان هم او را مسیحا مى‏دانستند.
{پاورقی . هوشع، 5/3 ؛ إرمیا، 9/30 ؛ حزقیال، 25ù24/37. پاورقی}
عصر داوود وسلیمان را مى‏توان دوران شكوفا شدن آرمان مسیحایى در اذهان قوم یهود دانست. امید مسیحایى با دو نیم شدن حكومت بنى‏اسرائیل پس از حضرت سلیمان جدىّ‏تر شد.
انبیا نه تنها آتش شوق را در دل‏ها روشن نگه مى‏داشتند، بلكه به توسعه دادن مفهوم مسیحا ودوران مسیحایى مى‏پرداختند. آنان معتقد بودند كه شخص مسیحا كه خدا به وسیله او جهان را مبارك خواهد ساخت، در اذهان بیشتر انبیا حاضر بود.
اندیشه مسیحایى در پیشگویى‏هاى «إشَعیا» به طور وضوح آمده است. مسیحاى آرامش‏آفرین وتسلّى بخش قوم یهود در یكى از پیشگویى‏هاى او تصویر شده است. او حكومت آرمانى عادلانه‏اى را پى مى‏افكند كه در آن زمان «جهان از معرفت خداوند پر خواهد شد مثل آب‏هایى كه دریا را مى‏پوشاند» و آن، پس از گسترش دین بنى‏اسرائیل در سراسر گیتى است كه همچون پرچم قوم‏ها برپا خواهد شد وامت‏ها آن را خواهند طلبید.
{پاورقی . إشَعیا، 10/11 ؛ صَفَنیا، 9/3. پاورقی}
ونیز مى‏خوانیم: «ودر آیام آخر واقع خواهد شد كه كوه خانه خداوند بر قلّه كوه‏ها ثابت خواهد شد وفوق تلّ‏ها برافراشته خواهد گردید وجمیع امت‏ها به سوى آن روان خواهند شد...».
{پاورقی . صَفَنیا، 4-2/2. پاورقی}
برخى از پیشگویى‏هاى «صَفنیا» حتى از پیشگویى‏هاى اشعیا جهان شمول‏ترند. از دید او عصر مسیحایى زمان اصلاح كلّى جهان است؛ زیرا كه در آن زمان، زبان پاك به امت‏ها خواهد داد تا جمیع ایشان اسم یَهْوَه را بخوانند وبه یك دل او را عبادت كنند. تصور تَلمود پیرامون شخص مسیحا به قرار زیر است: «یك انسان كه نهالى از خاندان سلطنتى داوود است وقداست او تنها به سبب موهبت‏هاى طبیعى وى خواهد بود، امتّ‏هاى مشرك به دست او نابود خواهند گشت وبنى‏اسرائیل قوّت خواهد گرفت».
{پاورقی . انتظار مسیحا در آیین یهود، ص 65. پاورقی}

مقصود از روایات مطلق در باب انتظار فرج چیست؟

پرسش : مقصود از روایات مطلق در باب انتظار فرج چیست؟
پاسخ : در برخى از روایاتى كه از طرق شیعه واهل سنّت رسیده به صورت مطلق به انتظار فرج اشاره شده است بدون آنكه مقید به فرج حضرت مهدى (ع) در آن شده باشد. در حدیثى از رسول خدا (ص) مى‏خوانیم: «أفضل العبادة انتظار الفرج»؛ «برترین عبادت، انتظار{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 125، ح 11 ؛ كمال الدین، ص 287، ح 6. پاورقی}
فرج است.»
ونیز از آن حضرت مى‏خوانیم: «انتظار الفرج عبادة»؛ «انتظار فرج عبادت است.»
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 122، ح 3 ؛ جامع الصغیر، ج 1، ص 416، ح 2717 ؛ كنزالعمال، ح 6509. پاورقی}
وهمچنین در روایت دیگرى از آن حضرت مى‏خوانیم: «أفضل أعمال امّتى انتظار فرج اللَّه عزّوجلّ»؛ «افضل اعمال امّت من انتظار فرج خداوند عزّوجلّ است.»
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 122، ح 2. پاورقی}
شیخ صدوق به سندش از امام رضا (ع) نقل مى‏كند كه فرمود: «ما أحسن الصبر وانتظار الفرج، أما سمعت قول اللَّه عزّوجلّ: {وَارْتَقِبُوا إِنِّى مَعَكُمْ رَقِیبٌ}، {فَانْتَظِرُوا إِنِّى مَعَكُمْ{پاورقی . سوره هود، آیه 93. پاورقی}
مِنَ المُنْتَظِرِینَ} فعلیكم بالصبر فإنّه إنّما یجى‏ء الفرج على الیأس، فقد كان الذین من قبلكم{پاورقی . سوره اعراف، آیه 71. پاورقی}
أصبر منكم»؛ «چقدر نیكوست صبر وانتظار فرج، آیا نشنیده‏اى گفتار خداوند عزّوجلّ را كه{پاورقی . كمال الدین، ص 645، ح 5. پاورقی}
فرمود: (شما انتظار بكشید، من هم در انتظارم) و(پس شما منتظر باشید، من هم با شما انتظار مى‏كشم) پس بر شما باد به صبر؛ زیرا فرج بعد از یأس وناامیدى است. به راستى كسانى كه قبل از شما زندگى مى‏كردند از شما صبورتر بودند.»
مرحوم مجلسى از امام صادق (ع) نقل مى‏كند كه فرمود: «من دین الأئمّة الورع والعفّة والصلاح... وانتظار الفرج بالصبر»؛ «از دین ائمه پرهیزكارى، عفّت، رستگارى... وانتظار فرج{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 122، ح 1. پاورقی}
به صبر است.»
ترمذى نیز به سندش از رسول خدا (ص) نقل كرده كه فرمود: «...وأفضل العبادة انتظار الفرج»؛ «...وبرترین عبادت انتظار فرج است.»
{پاورقی . سنن ترمذى، ج 5، ص 225، ح 3642. پاورقی}
درظاهر مراد از انتظار فرج همان انتظار فرج حضرت مهدى (ع) است كه در این روایات متعلق آن یعنى حضرت مهدى (ع) به جهت وضوح، بیان نشده است؟ چون در احادیث فریقین آن حضرت به عنوان نجات دهنده مردم از ظلم وبى‏عدالتى معرّفى شده است.
شیخ صدوق؛ به سندش از امام صادق (ع) نقل مى‏كند كه فرمود: «طوبى لشیعة قآئمنا المنتظرین لظهوره فى غیبته»؛ «خوشا به حال شیعیان قائم ما، كسانى كه منتظر ظهور او در{پاورقی . كمال الدین، ص 357، ح 54. پاورقی}
عصر غیبت اویند.»
این معنا براى روایات مطلق با نظر اهل سنّت نیز موافقت دارد؛ زیرا آنان گرچه عموماً به ولادت مهدى‏موعود (ع) اعتقادى ندارند ولى او را منجى بشریّت از ظلم وبى‏عدالتى مى‏دانند كه باید مستضعفین انتظار او را بكشند.
ونیز از جمله قرائنى كه مى‏تواند مصداق احادیث مطلق را مشخّص كرده وبر حضرت مهدى (ع) وقیام او تطبیق دهد مسأله لزوم تناسب بین حكم وموضوع است؛ زیرا انتظار فرجى كه تا این حدّ مهم برشمرده شده وتا این حدّ مورد تأكید واقع شده است به طور حتم همان انتظار روز موعود است، از آن جهت كه در آن روز وعده الهى به نصرت مظلومین در سرتاسر عالم تحقق مى‏یابد وحكومت عدل توحیدى در روى كره زمین گسترش خواهد یافت. انتظار با آن آثار وبركاتى كه دارد تنها در انتظار چنین فرجى قابل پیاده شدن است. ونیز چنین انتظارى است كه مى‏تواند از اساس دین شمرده شود، نه انتظار رفع هر گرفتارى ولو جزئى وبا هر سبب باشد.

چه امتیازى در انتظار منجى موجود است؟

پرسش : چه امتیازى در انتظار منجى موجود است؟
پاسخ : اهل سنّت گرچه اصل انتظار فرج مهدى (ع) را قبول دارند، ولى اعتقاد به ولادت او ندارند، ولى شیعه امامیه وبرخى دیگر از مذاهب اسلامى وغیر اسلامى به انتظار ظهور شخصى به عنوان منجى نشسته‏اند كه او موجود است وناظر اعمال ورفتار وگرفتارى‏هاى مسلمانان است. این نوع انتظار به طور قطع وحتم، اثرات بیشترى در زنده نگه داشتن جامعه وایجاد روح وامید بیشتر دارد؛ زیرا كسى كه معتقد به اصل فرج است بدون آنكه نجات دهنده را در قید حیات ودر كنار خود ببیند واو را احساس كند وناظر اعمال خود بداند، چندان تأثیرى در وجود او ندارد، بر خلاف كسى كه معتقد است او زنده بوده وبر تمام احوالش ناظر است، وهنگام گرفتارى‏هاى شدید به فریاد او خواهد رسید. به طور حتم اعتقاد به چنین منجى وانتظار چنین شخصى تأثیر به سزایى در روحیه انسان منتظر دارد، تأثیرى كه قابل مقایسه با تأثیر نوع اوّل نیست.
لذا شیعه به جهت اعتقاد به این چنین انتظارى همیشه در طول تاریخ خود زنده بوده وهیچ گاه با این همه فشارها كه بر او وارد شده امید خود را از دست نداده است.
شیعه همیشه خویش را در كنار منجى ومصلح خود احساس مى‏كند واین نوع احساس آثار تربیتى وایمانى بیشترى دارد.

آیا تأخیر در فرج موجب قساوت قلب مى‏شود؟

پرسش : آیا تأخیر در فرج موجب قساوت قلب مى‏شود؟
پاسخ : آنچه كه بر هر مؤمنى بلكه بر هر انسانى لازم است، اینكه هیچ گاه از تأخیر فرج وظهور منجى ناامید نباشد، بلكه باید به ریسمان صبر چنگ زده تا به سر منزل مقصود رهنمون شود. واین تنها از راه ایمان قلبى به خداوند متعال واینكه او خُلف نمى‏كند، میسّر است ونیز با سیر وبررسى سرگذشت امت‏هاى پیشین كه چگونه بعد از هر عسر وگرفتارى شدید، خداوند آخرالأمر براى آنها یسر وفرجى حاصل نمود، به دست مى‏آید. وهمچنین با مراجعه به فطرت ومیل درونى خود كه چگونه به ظهور منجى بشریت متمایل است مى‏تواند خود را از یأس وناامیدى رهانیده وبه ظهور منجى امیدوار باشد.
در ذیل آیه شریفه {وَلایَكُونُوا كَالَّذِینَ أُوتُوا الكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ}؛ از امام صادق (ع) روایت شده كه فرمود: «تأویل هذه الآیة جاء فى أهل{پاورقی . سوره حدید، آیه 16. پاورقی}
زمان الغیبة وآیامها دون غیرهم من أهل الأزمنة وإنّ اللَّه تعالى نهى الشیعة عن الشك فى حجة اللَّه تعالى، أو أن یظنّوا أنّ اللَّه تعالى یخلى أرضه منها طرفة عین»؛ «تأویل این آیه براى مردم عصر{پاورقی . الغیبة، نعمانى، ص 24 ؛ المحجة، ص 220ù219. پاورقی}
غیبت است، و روزهاى زمان غیبت غیر از روزهاى اهل زمان‏هاى دیگر است. خداوند متعال شیعیان را از شك در حجّت خود نهى كرده است ونیز نهى كرده از اینكه گمان كنند كه خداوند زمین را یك چشم برهم زدن از حجت خالى مى‏گرداند.»

آیا انتظار طولانى فرج، خسته كننده وملالت‏آور است؟

پرسش : آیا انتظار طولانى فرج، خسته كننده وملالت‏آور است؟
پاسخ : انتظار اگر از قسم مثبت آن باشد كه همراه با آمادگى كامل منتظر براى ظهور حضرت مهدى (ع) است نه تنها ملالت‏آور نیست بلكه دائماً در انسان روحیه امید را شعله‏ور كرده واو را سرحال وزنده نگه مى‏دارد. شخص منتظر دائماً در فكر آمدن محبوب خود است واین بهترین حالتى است كه به او دست مى‏دهد، او دائماً به عشق رسیدن محبوب خود شب را به روز وروز را به شب مى‏رساند.
از طرفى دیگر، از آنجا كه انتظار منجى حقیقى یعنى امام زمان (ع) در حقیقت یك نوع توسل وارتباط باطن با او نیز هست لذا با این ارتباط هر لحظه فیوضاتى از ناحیه آن حضرت به انسان مى‏رسد كه او را از خستگى وملالت بیرون مى‏آورد.
بر انتظار موعود حقیقى آثار وبركاتى بسیار مترتّب است كه در جاى خود به آن اشاره مى‏نماییم.

چه آثارى بر انتظار منجى مترتّب است؟

پرسش : چه آثارى بر انتظار منجى مترتّب است؟
پاسخ : ضرورت واهمیّت انتظار را مى‏توان از زوایاى مختلف مورد بررسى قرار داد:
1 - انتظار، دوره آماده‏سازى وزمینه‏سازى براى یك نهضت به شمار مى‏آید وهر انقلاب وحركتى كه این دوره را پشت سر نگذاشته باشد ناقص وبى ثمر است.
2 - در اهمیّت انتظار همین بس كه دشمنان، آن را مانع تسلّط خود بر مسلمانان برشمرده‏اند. میشل فوكر، كلر بریر در بحث مبارزه با تفكّر مهدى باورى، ابتدا قیام امام حسین (ع) وبعد انتظار امام زمان (ع) را دو عامل پایدارى شیعه معرفى مى‏كنند. در كنفرانس تل‏آویو نیز افرادى مثل برنارد لوییس، مایكل ام‏جى، جنشر، برونبرگ ومارتین كرامر بر این نكته تكیه فراوان داشتند. آنان در توصیف شیعه گفته‏اند: «شیعیان به نام امام حسین قیام مى‏كنند وبه اسم امام زمان قیامشان را حفظ مى‏نمایند».
{پاورقی . مجله بازتاب اندیشه، خرداد80، ص 193. پاورقی}
ماربین، محقق آلمانى مى‏گوید: «از جمله مسائل اجتماعى بسیار مهمّى كه موجب امیدوارى ورستگارى شیعه مى‏باشد، اعتقاد به وجود حجت عصر وانتظار ظهور است».
{پاورقی . سیاست اسلام، اثر ماربین، ص 50ù49. پاورقی}
پتروشفسكى، تاریخدان وایران‏شناس علوم شوروى سابق در این زمینه مى‏نویسد: «چشم به راه مهدى بودن در عقاید عمومى مردمى كه نهضت‏هاى قرن سیزدهم را در ایران بر پا داشتند، مقام بلندى را داشته است».
{پاورقی . نهضت سربداران خراسان، اثر پتروشفسكى. پاورقی}
3 - دوران انتظار، دوران هجوم فتنه‏ها ومشكلات وگرفتارى‏ها است وآنچه مى‏تواند آرامش قلبى وقدرت روحى به شیعه منتظر بدهد، یاد منجى حىّ وحاضر است.
4 - پیراستن از خصایص ناپسند وآراستن خود به اخلاق نیكو از فواید دیگر انتظار است. امام صادق (ع) فرمود: «من سرّ أن یكون من أصحاب القآئم فلینتظر ولیعمل بالورع ومحاسن الأخلاق»؛ «...هر كس دوست دارد كه از یاران حضرت قائم (ع) گردد باید كه{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 140، ح 50. پاورقی}
منتظر باشد ودر عین حال به پرهیزكارى واخلاق نیكو مشغول گردد.»
5 - از نتایج انتظار، تلاش فكرى مؤمن منتظر وبصیرت وآگاهى اوست. فتنه‏ها علاوه بر آنكه غفلت مى‏آورد، شبهه وتردید وتزلزل را نیز در افكار جامعه ایجاد مى‏كند، واین منتظر واقعى است كه چون به هوشیارى فكرى رسیده، بیدار است وبه شبهات پاسخ مى‏گوید.
امام صادق (ع) فرمود: «طوبى لمن تمسّك بأمرنا فى غیبة قآئمنا فلم‏یزغ قلبه بعد الهدایة...»؛ «خوشا به حال كسى كه در زمان غیبت قائم ما به فرمان ما تمسك جوید كه در{پاورقی . همان، ص 123، ح6. پاورقی}
نتیجه قلب او هرگز به طرف باطل متمایل نخواهد شد.»
6 - انتظار از آنجا كه انسان را به عمل وا مى‏دارد ودر جامعه‏اى كه حالت انتظار منجى الهى حاكم است، تحّرك وپویایى حكم فرماست وبشر را به زمینه‏سازى واصلاح فردى واجتماعى وا مى‏دارد، عاملى ارزشمند براى حفظ وبقاى شریعت است.
7 - انتظار از آن جهت كه محّرك عمل است، زمینه‏ساز ظهور منجى عالم بشریّت خواهد بود.

ظهور منجى از دیدگاه ادیان

آیا ایمان به ظهور منجى نزد ادیان وملل دیگر نیز وجود دارد؟

پرسش : آیا ایمان به ظهور منجى نزد ادیان وملل دیگر نیز وجود دارد؟
پاسخ : ایمان به ظهور منجى بشریت از وضع موجود واقامه عدل وداد، فطرى بشر است ولذا این عقیده در هر ملت ودینى وجود دارد.
محمّد امین زین‏الدین مى‏گوید: «شكى نیست كه اعتقاد به اصلاح جامعه از وضعیّت موجود، از ابتداى تاریخ بشر در ذهن مردم وجود داشته است واز عقاید اختصاصى دین اسلام نیست، زیرا در بین ادیان آسمانى قبل از ظهور اسلام مشاهده مى‏كنیم كه همگى خبر از وقوع این حقیقت داده‏اند وحتى صفات مصلح وراه‏كارهاى اصلاحى او را نیز بیان كرده‏اند، گرچه نام او را مهدى ودعوت اصلاحى او را به نام مهدویت نگذاشته‏اند... این عقیده وفكر حتى به ادیان دیگر از قبیل زردشتى وبرهمنى و... نیز سرایت كرده است...».
{پاورقی . مع الدكتور احمد امین فى حدیث المهدى والمهدیّه، ص 11. پاورقی}
در بین ادیان آسمانى وآیین‏هاى شبه دینى وملت‏ها، مى‏توان از اینها نام برد:
1 - یهود به بازگشت عزیر یا منحاس بن عازر بن هارون اعتقاد دارد .
2 - مسیحیت با ایمان به بازگشت عیسى (ع).
3 - زردشت با ایمان به بازگشت بهرام شاه.
4 - هندوها با ایمان به بازگشت فیشنوا.
5 - مجوس با ایمان به بازگشت أوشیدر.
6 - بودایى‏ها در انتظار ظهور بودا.
و....
{پاورقی . الامامة وقیام القیامة، ص 271ù270 ؛ العقیده والشریعة فى الاسلام، ص 192. پاورقی}

از چه زمانى خطوط كلّى براى روز موعود جهانى ترسیم شده است؟

پرسش : از چه زمانى خطوط كلّى براى روز موعود جهانى ترسیم شده است؟
پاسخ : ترسیم خطوط كلّى براى روز موعود به شروع خلقت باز مى‏گردد؛ زیرا این روز هدف وغرض اساسى براى خلقت است. براى توضیح این مطلب به نكاتى چند اشاره مى‏كنیم:
1 - براى برپایى حكومت عدل جهانى دو شرط اساسى وجود دارد: یكى شناخت كامل عدل به معناى وسیعش ودیگرى آمادگى براى فداكارى در راه پیاده كردن عدالت در سطح جهان، بعد از علم وشناخت عدل. بشر این دو شرط اساسى را از ابتداى خلقت نداشته است، بلكه انبیا متكفّل این دو امر مهم شده ودرصدد تربیت بشر براى رسیدن به آن دو بوده‏اند. گرچه انبیا در شرط اوّل به موفقیّت رسیده وعدل را به معناى وسیع وهمه جانبه‏اش براى مردم تبیین نموده‏اند ولى در طول تاریخ خود نتوانستند شرط دوم را به طور كامل محقق سازند، واین نه به جهت قصور در انجام وظیفه آنان بوده، بلكه به خاطر قصور یا تقصیر از جانب مردم بوده است.
2 - انبیا در طول تاریخ بعثت خود مردم را به هدف وغرض اساسى از خلقت بشر كه همان رسیدن به حكومت عدل توحیدى است گوشزد مى‏كرده‏اند. خداوند متعال مى‏فرماید: {وَلَقَدْ كَتَبْنا فِى الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ یَرِثُها عِبادِىَ الصّالِحُونَ}؛{پاورقی . سوره انبیاء، آیه 105. پاورقی}
«در زبور بعد از ذكر [تورات] نوشتیم بندگان شایسته‏ام وراث [حكومت] زمین خواهند شد.»
ونیز مى‏فرماید: {وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِى الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الوارِثِینَ}؛ «ما مى‏خواهیم بر مستضعفان زمین منّت نهیم وآنان را پیشوایان{پاورقی . سوره قصص، آیه 5. پاورقی}
ووارثان روى زمین قرار دهیم.»
ونیز مى‏فرماید: {هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالهُدى وَدِینِ الحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ المُشْرِكُونَ}؛ «او كسى است كه رسول خود را با هدایت ودین حقّ فرستاد تا او را{پاورقی . سوره صف، آیه 9. پاورقی}
بر همه ادیان غالب سازد هر چند مشركان كراهت داشته باشند.»
3 - براى هیچ یك از انبیا، شرایط اساسى وعمومى براى هدایت كلّ بشر وتشكیل حكومت عدل توحیدى در سطح جهان فراهم نشد، زیرا دو شرط اساسى براى تشكیل چنین حكومتى فراهم نگشت:
الف) انبیا گرچه مفهوم عدل كامل وبه معناى وسیع آن را براى مردم تفهیم نمودند ولى بشر به آن درجه از فهم وشعور نرسیده است تا به حقیقت آن در سطح گسترده‏اش پى برده باشد. لذا هدف انبیاى سابق بر حضرت موسى (ع)، ترسیخ وتثبیت عقیده مردم بوده، وتكالیف شرعى فرعى زیادى نداشته‏اند، تا اینكه از زمان حضرت موسى (ع) تا عصر بعثت رسول اكرم (ص) خصوصاً در شریعت اسلام شرایع به صورت تفصیل تبیین شده است.
ب) تاكنون هیچ امّتى به حدّى نرسیده‏است كه بتواند در راه پیاده شدن حكومت عدل توحیدى جهانى فداكارى تام وتمام داشته باشد. حضرت نوح950 7 سال قوم خود را به حقّ وحقیقت دعوت كرد ولى به جز اندكى به او ایمان نیاوردند. قوم حضرت ابراهیم (ع) به جاى پذیرش دعوتش او را در آتش انداختند. قوم حضرت موسى (ع) درخواست او را براى مقابله با حاكمان ظالم فلسطین رد كرده وگفتند: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنّا ههُنا قاعِدُونَ}؛ «تو وخدایت بروید وبا آنان بجنگید ما{پاورقی . سوره مائده، آیه 24. پاورقی}
اینجا نشسته‏ایم.»
حواریون حضرت عیسى (ع) در قدرت خداوند شك نمودند وبه عیسى خطاب كرده، گفتند: {یا عِیسَى ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّكَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنا مآئِدَةً مِنَ السَّمآءِ}؛{پاورقی . همان، آیه 112. پاورقی}
«اى عیسى بن مریم! آیا پروردگارت قدرت دارد كه براى ما سفره‏اى غذا از آسمان نازل كند.»
نتیجه: گرچه خطوطى كلّى واساسى روز موعود از ابتداى خلقت ترسیم شده است ولى هنوز شرایط تحقق وپیاده شدن آن فراهم نگشته است.

منجى در آیین هندو كیست؟

پرسش : منجى در آیین هندو كیست؟
پاسخ : بشارت به ظهور منجى در كتاب‏هاى مقدس هندوها نیز به چشم مى‏خورد. در كتاب «ماللهند» از كتاب‏هاى مقدس هندوها آمده است: «در اواخر دوره چهارم اهل زمین به فساد كشیده شده واكثر آنها كافر مى‏شوند آنان معصیت‏هاى بزرگ را انجام داده وحاكم آنها افراد پست خواهد بود. مردم در آن روز به گرگ‏ها شبیه‏اند كه همدیگر را مى‏درند وغارت مى‏كنند. كاهنان ومردان دین فاسد مى‏شوند وحقّ با دزدان مى‏شود وافراد باتقوا وزاهد را تحقیر مى‏كنند... در آن زمان «برهمن‏كلا» یعنى مردى شجاع ودین‏دار ظهور مى‏كند وزمین را با شمشیر برنده‏اش از مفسدین وپلیدى‏ها پاك كرده وافراد پاك وطاهر را حفظ خواهد نمود».
{پاورقی . ماللهند، ص 321. پاورقی}
در كتاب «شاكمونى» آمده است: «حكومت ودولت جهانى به دست مردى از ذرّیه سیّد خلایق عالمیان «كشن» بزرگ ختم خواهد شد، او كسى است كه بر كوه‏هاى شرق وغرب عالم حكومت خواهد كرد... وتمام ادیان الهى، یك دین خواهد شد، او كه اسمش قائم وعارف باللَّه است، دین خدا را احیا خواهد نمود».
{پاورقی . بشارت العهدین، ص 242 ؛ بشارة الظهور، ص 17. پاورقی}
ودر كتاب «وشن جوك» از كتاب‏هاى هندوها آمده است: «ودر آخرالزمان زمین به دست مردى خواهد افتاد كه خداوند متعال را دوست دارد واو از خواص بندگان خداست. نام او «فرخنده وخجسته» است.
{پاورقی . همان، ص 272 ؛ بشارة الظهور، ص 18. پاورقی}
ودر كتاب «باسك» از كتاب‏هاى هندوها آمده است: «دوره آخرالزمان به حكومت حاكم عادلى ختم خواهد شد كه رهبر ملائكه وجنّ وانس است. حق با اوست . او بر دریا وخشكى وكوه‏ها سیطره پیدا مى‏كند واز آنچه در آسمان‏ها وزمین است خبر مى‏دهد وكسى بزرگ‏تر از او متولد نشده است».
{پاورقی . بشارة الظهور، ص 18. پاورقی}
در كتاب «أوپانیشاد» آمده است: «این مظهر (ویشنو) در آخرالزمان ظهور مى‏كند در حالى كه بر اسبى سفید سوار وبه دست او شمشیرى برهنه است، وبه ماننده ستاره دنباله‏دار مى‏درخشد وهمه افراد پست را به هلاكت مى‏رساند وزندگى نوینى را برپا كرده وطهارت وپاكى را بر مى‏گرداند».
{پاورقی . اوپانیشاد، ص 737. پاورقی}

منجى در آیین بودا كیست؟

پرسش : منجى در آیین بودا كیست؟
پاسخ : مؤسس آیین بودا شخصى است به نام «سدهارتا جوتوما» معروف به «بودا»، او كسى بود كه در نپال متولد شد وبودایى‏ها او را فرزند خدا مى‏دانند ومعتقدند كه در آخرالزمان ظهور كرده، بشریّت را از وضع موجود وگرفتارى‏ها نجات خواهد داد. آنان مى‏گویند: بودا با كامل كردن وظیفه خود با جسدش به آسمان رفته وبار دیگر به زمین باز مى‏گردد تا صلح وبركت را به مردم بازگرداند.
بودایى‏ها دو مذهب بزرگ دارند: یكى مذهب شمالى كه در حق بودا تا به حدّى غلو كرده او را خداى خود مى‏دانند. ودیگرى مذهب جنوبى كه غلوّشان در حقّ بودا كمتر است. وعمدتاً در منطقه آسیاى شرقى ساكنند.

موعود از دیدگاه زردشتیان كیست؟

پرسش : موعود از دیدگاه زردشتیان كیست؟
پاسخ : در كتاب معروف زردشتیان به نام «زند» بعد از آنكه سخن از مقابله ومبارزه ابدى بین ایزدان واهریمنان به میان مى‏آورد، مى‏گوید: «در این هنگام فتح وپیروزى ونصرت از ناحیه ایزدان واقع مى‏شود وبعد از نصرت ویارى ایزدان ونابودى نسل اهریمنان عالم به سعادت اصلى خود مى‏رسد وفرزندان آدم بر كرسى سعادت وبركت خواهند نشست».
{پاورقی . بشارات العهدین، ص 238ù237 ؛ بشارة الظهور، ص 34. پاورقی}
جاماسب در كتاب «جاماسبنامه» از زردشت نقل كرده كه فرمود: «مردى از سرزمین تازیان از ذریه هاشم خروج خواهد كرد،او مردى بزرگ‏سر، با جسمى عظیم، ساقى طولانى، بر دین جدّش وبا لشكرى فراوان رو به ایران خواهد نمود، زمین را آباد كرده وآن را پر از عدل وداد خواهد نمود».
{پاورقی . بشارت العهدین، ص 244ù243. پاورقی}
در همان كتاب بعد از بشارت به نبوّت رسول اكرم (ص) مى‏گوید: «واز ذریه دختر آن پیامبر كه به (خورشید عالم وشاه زمان) معروف است، مردى به خلافت خواهد رسید كه در دنیا به حكم یزدان حكم خواهد نمود، او آخرین خلیفه آن پیامبر در وسط عالم یعنى مكه است، ودولتش تا روز قیامت دوام خواهد داشت...».
{پاورقی . بشارت العهدین، ص 273 ؛ بشارة الظهور، ص 20. پاورقی}
در كتاب «زند بهمن یسن» شرح كتاب «اوستا» كلام جاماسب را از قول استادش زردشت این چنین نقل مى‏كند: «قبل از ظهور سوشیانس خلف وعده، دروغ، بى‏دینى وبى‏بند و بارى در عالم گسترش مى‏یابد، مردم از خداوند دور شده وظلم وفساد عالم را فرا مى‏گیرد. این امور، احوال عالم را دگرگون كرده وزمینه را براى ظهور منجى جهانى فراهم مى‏آورد وعلائمى كه هنگام ظهور اتفاق مى‏افتد عبارت است از حادثه عجیب وغریبى در آسمان ظاهر مى‏شود كه دلالت بر آمدن «خردشهر ایزد» دارد. ملائكه از طرف مشرق ومغرب به اذن او فرستاده مى‏شوند تا خبرها واعلان‏ها را به عالم برسانند...».
{پاورقی . جاماسب‏نامه، ص 25. پاورقی}
ونیز در كتاب «زند بهمن یسن» مى‏خوانیم: «...وبعد از آن، سوشیانس عالم را پاك خواهد نمود، آن گاه قیامت برپا خواهد شد».
{پاورقی . زند بهمن یسن، ص 19. پاورقی}
در همان كتاب در تفسیر كلمه سوشیانس آمده است: «سوشیانس آخرین كسى است كه مى‏آید وزردشت را در عالم نجات خواهد داد».
{پاورقی . همان، ص 150. پاورقی}

منجى نزد یهود چه كسى است؟

پرسش : منجى نزد یهود چه كسى است؟
پاسخ : با مراجعه به كتاب‏هاى مقدس یهود پى مى‏بریم كه اشارات وتصریحات فراوانى به مسأله موعود جهانى شده است. واز جمله كتاب‏هایى كه در آنها به این موضوع اشاره شده: كتاب دانیال نبى، حجّى نبى، صفیناى نبى، اشعیاى نبى وزبور داوود است.
لذا در قرآن كریم مى‏خوانیم: {وَلَقَدْ كَتَبْنا فِى الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ یَرِثُها عِبادِىَ الصّالِحُونَ}؛ «وبه تحقیق در زبور بعد از ذكر نوشتیم كه همانا زمین را بندگان{پاورقی . سوره انبیاء، آیه 105. پاورقی}
صالح من به ارث خواهند برد.»
در زبور داوود مى‏خوانیم: «بار خدایا! حكومت خود را به ملك ببخش وعدالتت را به فرزند مَلِك عطا فرما تا به نیكى بین مردم حكم كرده وبر افتادگان انصاف دهد... تمام پادشاهان بر او خضوع كرده وهمه ملت‏ها خدمت‏گذار او گردند...».
{پاورقی . كتاب مقدس، عهد قدیم، مزامیر، مزمور 72، ص 1212-1210، رقم 17-1. پاورقی}

چرا حضرت مسیح‏علیه‏السلام تاكنون زنده مانده است؟

پرسش : چرا حضرت مسیح‏علیه‏السلام تاكنون زنده مانده است؟
پاسخ : حكمت بقا وزنده ماندن حضرت مسیح (ع) تاكنون بر حسب آنچه كه عقول ما درك مى‏كند امورى است:
1 - در حضرت عیسى (ع) خصوصیاتى یافت مى‏شود كه در سایر انبیا نبوده است، از قبیل ولادت بدون پدر، زنده كردن مردگان، به آسمان‏ها رفتن ودیگر خصوصیات.
2 - زنده بودن وبقاى او برهان ودلیل وشاهدى بر غیبت امام مهدى (ع) خواهد بود، زیرا بقاى مسیح با عمرى بیش از دو هزار سال، دلیلى بر امكان وجود وحیات حضرت مهدى (ع) در كمتر از این مقدار سال است، همان حكمتى كه در روایات براى طول عمر حضرت خضر بیان شده است.
شیخ صدوق؛ در «كمال الدین» به سند خود از امام صادق (ع) نقل مى‏كند كه فرمود: «...بلى، إنّ اللَّه تبارك وتعالى لمّا كان فى سابق علمه أن یقدّر من عمر القائم (ع) فى آیام غیبته ما یقدّر، وعلم ما یكون من إنكار عباده بمقدار ذلك العمر فى الطول، طوّل عمر العبد الصالح فى غیر سبب یوجب ذلك إلاّ لعلّة الاستدلال به على عمر القائم (ع) ولیقطع بذلك حجة المعاندین لئلاّ یكون للناس على اللَّه حجة»؛ «...آرى، از آنجا كه در علم سابق خداوند مقدّر شده بود كه{پاورقی . كمال‏الدین، ص 357، ح 53 ؛ الغیبة، طوسى، ص 172، ح 129 ؛ بحارالأنوار، ج 51، ص 222. پاورقی}
عمر قائم (ع) را در ایام غیبتش طولانى مى‏گرداند ومى‏دانست كه این مقدار طول عمر را بندگانش انكار مى‏كنند، لذا عمر بنده صالحش را تنها به جهت استدلال وشاهد آوردن عمر قائم (ع) طولانى كرد، وتا اینكه حجت ودلیل معاندین قطع گردد وبراى مردم حجت واستدلالى بر خدا نباشد.»

حكمت مشاركت حضرت مسیح(ع) در تشكیل حكومت جهانى چیست؟

پرسش : حكمت مشاركت حضرت مسیح(ع) در تشكیل حكومت جهانى چیست؟
پاسخ : شركت حضرت مسیح (ع) در تشكیل حكومت عدل توحیدى جهانى ومساعدت حضرت مهدى (ع) در این امر مهم جهاتى دارد كه به برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - از آنجا كه مسیحیان جماعت زیادى را از مردم عالم تشكیل مى‏دهند، لذا با نزول او از آسمان ومشاهده معجزه از او، ایمان آورده ودر حقیقت به جهت پیروى واقتداى او به حضرت مهدى (ع)، مسیحیان نیز تسلیم حضرت مهدى مى‏شوند.
2 - در نتیجه جهت اوّل، فتح وپیروزى حضرت بر عالم سریع‏تر وآسان‏تر خواهد شد، ولذا به جهت ایمان مسیحیان به امام مهدى (ع) بدون جنگ وخونریزى بخش عظیمى از عالم تحت اختیار حضرت قرار خواهد گرفت.

آیا حضرت عیسى‏(ع) به زمین باز مى‏گردد؟

پرسش : آیا حضرت عیسى‏(ع) به زمین باز مى‏گردد؟
پاسخ : مطابق نصّ آیات قرآن واناجیل، حضرت عیسى (ع) به آسمان‏ها رفت ودر پایان تاریخ به زمین باز مى‏گردد.
در انجیل یوحنّا مى‏خوانیم: «از من شنیدید كه به شما گفتم: من مى‏روم ودوباره به سوى شما باز مى‏گردم».
{پاورقی . كتاب مقدس، عهد جدید، انجیل یوحنّا، ص 339، رقم 30-28. پاورقی}
در قرآن نیز به نزول حضرت عیسى (ع) اشاره شده است:
1 - خداوند متعال مى‏فرماید: {وَیُكَلِّمُ النّاسَ فِى المَهْدِ وَكَهْلاً}؛ «واو [عیسى] در{پاورقی . سوره آل عمران، آیه 46. پاورقی}
گهواره وهنگام پیرى با مردم سخن مى‏گوید.»
مى‏دانیم كه حضرت عیسى (ع) هنگام سى سالگى به آسمان‏ها رفت، پس مقصود به پیرى همان زمان نزول او از آسمان در آخرالزمان است.
2 - ونیز خداوند مى‏فرماید: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الكِتابِ إِلّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَیَوْمَ القِیامَةِ یَكُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً}؛ «وهیچ یك از اهل كتاب نیست مگر اینكه پیش از مرگش{پاورقی . سوره نساء، آیه 159. پاورقی}
به او [مسیح] ایمان مى‏آورد وروز قیامت بر آنها گواه خواهد بود.»
ضمیر در «به» و«موته» به حضرت عیسى (ع) باز مى‏گردد. از این آیه به خوبى استفاده مى‏شود كه حضرت عیسى در آخرالزمان از آسمان نزول كرده ومردم به او ایمان خواهند آورد.
{پاورقی . ر.ك: صحیح بخارى، ج 4، ص 143 ؛ درالمنثور، ج 2، ص 241 ؛ و... . پاورقی}
3. ونیز مى‏فرماید: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ فَلاتَمْتَرُنَّ بِها}؛ «وهمانا عیسى نشانه روشنى{پاورقی . سوره زخرف، آیه 61. پاورقی}
براى قیامت است پس در آن شك نداشته باشید.»
{پاورقی . جامع البیان، ج 25، ص 115 ؛ البحر المحیط، ج 9، ص 386. پاورقی}
ونیز روایات شیعه وسنّى به نزول حضرت عیسى اشاره كرده است:
بخارى به سند خود از رسول خدا (ص) نقل كرده كه فرمود: «كیف انتم إذا نزل ابن مریم فیكم وامامكم منكم»؛ «شما را چه مى‏شود هنگامى كه فرزند مریم در میان شما فرود آمده{پاورقی . صحیح بخارى، ج 4، ص 143. پاورقی}
در حالى كه امام شما از بین شماست.»
شیخ صدوق؛ به سندش از محمّد بن مسلم ثقفى نقل كرده كه از امام باقر (ع) شنیدم كه مى‏فرمود: «القآئم منّا منصور بالرعب... وینزل روح اللَّه عیسى بن مریم، فیصلّى خلفه»؛ «قائم از ماست كه با رعب ووحشت [كه در قلوب مردم مى‏افتد] یارى خواهد{پاورقی . كمال الدین، ص 331، ح 16. پاورقی}
شد... وروح اللَّه عیسى بن مریم فرود آمده وپشت سر او به نماز خواهد ایستاد.»

حضرت عیسى (ع) در كجا فرود خواهد آمد؟

پرسش : حضرت عیسى (ع) در كجا فرود خواهد آمد؟
پاسخ : از روایات استفاده مى‏شود كه مكان نزول حضرت مسیح در آخرالزمان سرزمین دمشق است.
طبرانى به سند خود از رسول خدا (ص) نقل كرده كه فرمود: «ینزل عیسى بن مریم (ع) عند المنارة البیضاء شرقى دمشق»؛ «عیسى بن مریم كنار مناره سفید قسمت شرق در{پاورقی . المعجم الكبیر، ج 1، ص 217. پاورقی}
سرزمین دمشق فرود خواهد آمد.»
ابن كثیر مى‏گوید: «مسیح دجال خروج مى‏كند، آن گاه مسیح از آسمان بر زمین فرود مى‏آید ومحلّ فرود او كنار مناره سفید شرقى در دمشق هنگام نماز صبح است».
{پاورقی . الفتن والملاحم، ص 172. پاورقی}

منجى نزد مسیحیان كیست؟

پرسش : منجى نزد مسیحیان كیست؟
پاسخ : حضرت مسیح (ع) مبعوث شد تا مردم را بشارت دهد. كلمه «انجیل» از لغت یونانى گرفته شده وبه معناى «خبر خوش» وبشارت به رهایى آمده است. این بشارت همان قیام ملكوت خداوند ویا به تعبیر دیگرى مى‏توان از آن به حكومت توحیدى در سطح كره زمین یاد نمود.
در كتاب مقّدس مى‏خوانیم: «بر من واجب است تا تمام شهرها را به ملكوت خدا بشارت دهم وبراى این امر فرستاده شده‏ام».
{پاورقی . كتاب مقدس، عهد جدید، ص 205، رقم 43. پاورقی}
در انجیل متّى آمده است: «حضرت عیسى در جمیع شهرها ودهات سیر مى‏كرد ودر مجامع آنها مردم را تعلیم وبه ملكوت بشارت مى‏داد».
{پاورقی . انجیل متّى، 35/62/9. پاورقی}
در كلمات حضرت مسیح كلمه «فرزند انسان» زیاد به چشم مى‏خورد، در انجیل متّى آمده است: «به حقّ مى‏گویم كه از میان حاضرین در این مكان كسانى هستند كه مرگ را نمى‏چشند تا اینكه فرزند انسان را مشاهده نموده كه در ملكوتش مى‏آید».
{پاورقی . كتاب مقدس، عهد جدید، انجیل متّى، ص 84-82، رقم 28-13. پاورقی}
ونیز مى‏خوانیم: «همان گونه كه برق از مشرق طلوع كرده وهمه را روشن مى‏كند آمدن فرزند انسان نیز این چنین است».
{پاورقی . همان، ص 104، رقم 27. پاورقی}
ونیز مى‏خوانیم: «به همین جهت آماده باشید، در ساعتى كه انتظار آن را نمى‏كشید فرزند انسان خواهد آمد».
{پاورقی . همان، 44/105/24. پاورقی}
مقصود از «فرزند انسان» كیست؟ مسیحیان درصدد آن هستند كه بر حضرت مسیح منطبق سازند، ولى از قرائن وشواهد موجود استفاده مى‏شود كه مقصود از «فرزند انسان» شخصى غیر از مسیح است كه همان حضرت مهدى (ع) باشد:
الف) در انجیل یوحنا از حضرت مسیح مى‏خوانیم: «من طالب مجد وعظمت خود نیستم در آنجا كسى است كه آن را مى‏طلبد وحكم مى‏كند».
{پاورقی . همان، انجیل یوحنّا، ص 317، رقم 50. پاورقی}
ب) از عباراتى كه در انجیل متّى آمده به خوبى استفاده مى‏شود كه «فرزند انسان» در آن عبارات غیر از حضرت مسیح است كه در آخرالزمان به جهت پیاده كردن ملكوت خداوند ظهور كرده وعیسى بن مریم او را متابعت ومشایعت خواهد نمود.

ظهور منجى در اناجیل در چه وقتى معین شده است؟

پرسش : ظهور منجى در اناجیل در چه وقتى معین شده است؟
پاسخ : از برخى عبارات اناجیل به دست مى‏آید كه وقت ملكوت آسمان‏ها كه همان حكومت عدل جهانى توحیدى در روى زمین است، آخرالزمان معین شده است.
حضرت عیسى (ع) در مورد مقدمات برپایى ملكوت خداوند مى‏گوید: «وزود است كه خبر از جنگ‏ها وشایعات بشنوید، مبادا كه فزع كنید؛ زیرا حدوث آنها حتمى است، ولى نهایت عالم نخواهد بود».
{پاورقی . كتاب مقدس، عهد جدید، انجیل متّى، ص 102، رقم 6. پاورقی}
ونیز مى‏فرماید: «...آنكه تا نهایت باقى مى‏ماند اوست كسى كه خلاصى مى‏یابد».
{پاورقی . همان، 13/103/24. پاورقی}
واین مطلب موافق روایاتى است كه از رسول اكرم (ص) رسیده واشاره دارد به اینكه: «المهدىّ یخرج فى آخر الزمان»؛ «مهدى در آخرالزمان خروج خواهد نمود.»
{پاورقی . الغیبة، طوسى؛، ص 178. پاورقی}

وسعت حكومت حضرت مهدى‏علیه‏السلام چقدر است؟

پرسش : وسعت حكومت حضرت مهدى‏علیه‏السلام چقدر است؟
پاسخ : از عهد جدید استفاده مى‏شود كه حكومت حضرت مهدى (ع) كه از آن به ملكوت آسمان‏ها یا ملكوت خداوند براى فرزند انسان تعبیر شده تمام روى زمین را فرا خواهد گرفت، در انجیل لوقا آمده است: «در آینده مردمى از شرق وغرب وشمال وجنوب زمین آمده وبر سر سفره، در ملكوت خداوند خواهند نشست».
{پاورقی . انجیل لوقا، 29/242/13. پاورقی}
ودر انجیل مرقس مى‏خوانیم: «وواجب است كه قبل از آن به جمیع عالم بشارت داده شود».
{پاورقی . انجیل مرقس، 10/166/13. پاورقی}
در احادیث اسلامى نیز به این موضوع اشاره شده است، امام باقر (ع) مى‏فرماید: «القائم منّا... یبلغ سلطانه المشرق والمغرب»؛ «قائم از ما... حكومت او مشرق ومغرب عالم را{پاورقی . كمال الدین، ص 330، ح 16. پاورقی}
فرا خواهد گرفت.»
ابوداوود به سندش از رسول خدا (ص) نقل كرده كه فرمود: «ویهلك اللَّه فى زمانه الملل كلّها إلاّ الإسلام»؛ «خداوند در زمان او [مهدى (ع)] اهل همه ملت‏ها به جز اسلام را هلاك{پاورقی . سنن ابى‏داوود، ج 2، ص 319، ح 4324. پاورقی}
خواهد نمود.»

اوصاف یاران منجى در اناجیل چیست؟

پرسش : اوصاف یاران منجى در اناجیل چیست؟
پاسخ : در اناجیل مسیحیان اوصافى براى یاران منجى بشریت ذكر شده كه به برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - اطاعت: در انجیل مرقس آمده است: «به حقّ به شما مى‏گویم: هركس كه همانند طفل، ملكوت خدا را نپذیرد در آن داخل نخواهد شد». مثال به طفل اشاره به اطاعت{پاورقی . كتاب مقدس، عهد جدید، انجیل مرقس، ص 157، رقم 15. پاورقی}
مطلق است.
2. عمل به احكام: در انجیل متّى آمده است: «این گونه نیست كه هر كسى یاربّ یاربّ بگوید داخل در ملكوت آسمان‏ها شود، بلكه هر كس به خواست پروردگار عمل كند در آسمان‏هاست».
{پاورقی . همان، انجیل متّى، 21/56/7. پاورقی}
3. استضعاف: در انجیل لوقا آمده است: «خوشا به حال شما اى فقرا، زیرا براى شماست ملكوت خداوند. خوشا به حال شما اى گرسنگان در امروز، زیرا در آینده سیر خواهید شد. خوشا به حال شما اى گریه كنندگان، زیرا در آینده خندان خواهید شد. این در حالى است كه در جاى خود «ملكوت آسمان» به عصر ظهور تطبیق شده است».
{پاورقی . همان، انجیل لوقا، ص 210، رقم 21ù20. پاورقی}

آیا در اناجیل به علائم ظهور منجى اشاره شده است؟

پرسش : آیا در اناجیل به علائم ظهور منجى اشاره شده است؟
پاسخ : در انجیل متّى آمده است: «...ودر آن هنگام كه عیسى در باغ زیتون نشسته بود شاگردانش به نزد او آمده وبا او خلوت كردند واز او سؤال نمودند: به ما بگو: در چه زمانى این امور تحقّق خواهد یافت وعلامت ونشانه آمدن تو وپایان عالم چیست؟»{پاورقی . كتاب مقدس، عهد جدید، انجیل متّى، اصحاح 24، ص 102، رقم 3. پاورقی}
ونیز مى‏خوانیم: «وزود است كه خبر از جنگ‏هایى مى‏شنوید... مبادا كه فزع كنید زیرا وقوع آنها حتمى است».
{پاورقی . انجیل متّى، 6/102/24. پاورقی}
ونیز آمده است: «وهنگامى كه فرزند انسان در مجد وعظمتش مى‏آید ودر حالى كه ملائكه او را همراهى مى‏كنند بر روى عرش عظمتش مى‏نشیند وجمیع امتّ‏ها نزد او محشور خواهند شد...».
{پاورقی . كتاب مقدس، عهد جدید، انجیل متّى، اصحاح 25، ص 107، رقم 34-31. پاورقی}
در انجیل لوقا آمده است: «فریسیّون از او سؤال نمودند: چه زمانى ملكوت خداوند مى‏آید؟ او در جواب فرمود: ملكوت خدا غیرمترقّبه مى‏آید».
{پاورقی . انجیل لوقا، 20/252/17. پاورقی}
ونیز مى‏خوانیم: «وهنگامى كه خبر از جنگ‏ها وفتنه‏ها شنیدید فزع نكنید زیرا این امور باید در ابتدا تحقق یابد ولى این پایان عالم نیست. آن گاه به آنان فرمود: زود باشد كه امتى بر امتى ومملكتى بر مملكتى قیام كند وزلزله‏هاى شدید وگرسنگى‏ها وقحطى‏ها در مكان‏هاى زیادى به وقوع پیوندد وزود است كه امور خوفناك ونشانه‏هاى بزرگى حادث گردد».
{پاورقی . انجیل لوقا، 11-9/265/21. پاورقی}

هر یك از صاحبان ادیان، منجى را از دین خود مى‏داند راه حلّ این اختلاف چیست؟

پرسش : هر یك از صاحبان ادیان، منجى را از دین خود مى‏داند راه حلّ این اختلاف چیست؟
پاسخ : در تشخیص هویّت منجى عالم در پایان تاریخ نزد صاحبان ادیان اختلاف است، هر كسى بزرگى از دین خود را رهبر این نهضت مى‏پندارد واو را احیاگر دین خود مى‏داند.
اهمّ اسباب اختلاف عبارتند از:
1 - نصوص وبشارت‏هاى آسمانى از آن جهت كه خبر غیبى است لذا هر كسى به جهت تعصب دینى كه دارد آن را به رهبر وبزرگ دینى خود حمل مى‏كند.
2 - علماى ادیان ودانشمندان مكاتب مختلف از آن جهت كه به هوّیت وشخصیّت مهدى موعود آخرالزمان جاهلند، لذا منجى را بر رهبران خود حمل نمودند.
براى حلّ مشكل وتحدید هویّت منجى بشریّت مراحلى را باید طى نمود:
1 - تمییز بشارات ونصوص خاصه‏اى كه در رابطه با منجى در كتاب‏هاى مقدس آسمانى اهل كتاب وارد شده است.
2 - بررسى صفات وخصوصیات منجى در كتاب‏هاى مقدس بدون تأثیرپذیرى از پیش‏فرض‏ها.
3 - بررسى حقایق تاریخ ومقایسه آن با صفات وخصوصیاتى كه در كتاب‏هاى مقدس درباره منجى آمده است تا مصداق واقعى وهویّت شخصى منجى، معین شود.
4 - معرفى حضرت مهدى (ع) به دیگران تا قدرت تطبیق براى آنان نیز فراهم گردد.
لذا مشاهده مى‏كنیم كه گروهى از مسیحیان با بررسى صفات وخصوصیات مصلح ومنجى جهانى در كتاب‏هاى مقدس خود وتطبیق آنها بر منجى ترسیم شده در اسلام، به اسلام وتشیع گرویدند ومهدویت اسلامى را پذیرفتند، اینك به برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - قاضى ساباطى مسیحى
او بعد از بررسى بشارت اشعیاى نبى در شأن مصلح جهانى ومناقشه در تفسیر یهود ونصارا براى آن مى‏گوید: «در نتیجه مقصود از این كلام همان مهدى موعود اسلامى است؛ زیرا در آنجا درباره منجى مى‏گوید: او به مجرّد شنیدن، جزا نمى‏دهد. واین با اجماع مسلمین سازگارى دارد كه مى‏گویند: این صفت از خصوصیات مهدى موعود است».
ونیز مى‏گوید: «عقیده امامیه در اینكه منجى، فرزند حسن عسكرى است كه در سال 255 از مادرى به نام نرجس متولد شد وسپس غایب گشت وبه اذن خداوند ظهور خواهد نمود، به واقع نزدیك‏تر است».
{پاورقی . البراهین الساباطیة، ص 208ù207. پاورقی}
2 - علامه محمد صادق فخر الاسلام
او كه شخصى مسیحى بوده وپس از تحقیقات فراوان مسلمان شیعى شده است در كتابى به نام «انیس الاسلام» كه در ردّ یهود ونصارا نوشته، در آنجا تمام بشارت‏ها به ظهور منجى را بر حضرت مهدى موعود اسلامى منطبق كرده است.
3 - علامه محمّد رضا رضایى
او نیز كه شخصى یهودى بوده واسلام را انتخاب كرده است در كتاب خود به نام «منقول رضایى» بشارات بر منجى را بر مهدى موعود منطبق كرده است.

چگونه با وجود تحریف در تورات وانجیل به آن دو استشهاد مى‏شود؟

پرسش : چگونه با وجود تحریف در تورات وانجیل به آن دو استشهاد مى‏شود؟
پاسخ : گاهى سؤال مى‏شود كه شما قائل به وجود تحریف در تورات وانجیل ودیگر كتب غیر از قرآن هستید چگونه در قضیه مهدویت وسایر موضوعات به آن استدلال مى‏كنید؟
1 - در موضوع مهدویت چنان آیات و روایات فراوانى وجود دارد كه براى اثبات آن احتیاج به منابعى دیگر غیر قرآن نباشد.
2 - استناد واستشهاد به بشارات كتاب‏هاى آسمانى وغیر آسمانى دیگران از باب تأیید است نه اثبات.
3 - نقل بشارات از كتاب‏هاى مقدس دیگران به جهت تقارن بین ادیان وهدایت اهل ادیان به دین حق یعنى اسلام است.
4 - كسى ادعا نكرده كه تمام آنچه كه در كتاب‏هاى مقدس ادیان دیگر آمده تحریف شده است، بلكه آنچه مسلّم است اینكه بخشى از آنها مورد تحریف قرار گرفته است.
5 - در اثبات عدم تحریف در مواردى كه به آنها استشهاد مى‏شود همین بس كه در مصادر اسلامى نیز به آن اشاره بلكه تصریح شده است.
6 - برخى از بشارات كتاب‏هاى مقدس ادیان دیگر با واقعیات تاریخى مطابقت داشته است، از قبیل اینكه: مصلح جهانى همان امام دوازدهم از ذریه اسماعیل واز نسل بهترین زنان است كه ولادت او در وضع شدید واختناق سیاسى به وقوع خواهد پیوست، وبه همین جهت خداوند او را از ظالمان تا هنگام ظهور محفوظ خواهد داشت.

چرا قوانین ادیان آسمانى پیشین به نحو اكمل پیاده نشد؟

پرسش : چرا قوانین ادیان آسمانى پیشین به نحو اكمل پیاده نشد؟
پاسخ : پیاده شدن عدل وداد وقوانین الهى در جامعه احتیاج به گذران دو مرحله دارد:
1 - مرحله تنظیم قوانین اجتماعى از ناحیه قانون‏گذارى كه عالم وعادل است. این مرحله با ارسال رسل وانزال كتب انجام پذیرفت.
2 - مرحله تطبیق قوانین الهى، كه با گذر از دو شرط قابل پیاده شدن در جامعه بشرى است:
الف. رسیدن جامعه بشرى به رشد وتكامل فكرى، تا استطاعت درك آن قوانین را داشته باشد ونیز به آن ایمان آورد.
ب. تنفیذ كننده وپیاده كننده آن قوانین، عالم، مقتدر ومعصوم باشد تا بتواند آن قوانین را در سطح عالم پیاده نماید.

چرا در عصر پیامبر اكرم‏(ص) حكومت جهانى توحیدى تحقق نیافت؟

پرسش : چرا در عصر پیامبر اكرم‏(ص) حكومت جهانى توحیدى تحقق نیافت؟
پاسخ : بشر به مانند طفلى است كه در ابتداى زندگى خود احتیاج به طىّ مدارس ومدارج علمى وعملى در سطوح مختلف دارد تا بتواند به رشد وتكامل نهایى خود برسد.
به همین جهت است كه رهبران الهى بدون ایجاد شرایط وزمینه كافى براى رسیدن به آن هدف، آمادگى براى اجراى حكومت عدل جهانى را ندارند، واین به جهت نقص آنها نیست، بلكه مشكل از ناحیه نبودِ قابلیت محل است.

بعد از ظهور اسلام خطوط كلّى براى روز موعود چگونه ترسیم شد؟

پرسش : بعد از ظهور اسلام خطوط كلّى براى روز موعود چگونه ترسیم شد؟
پاسخ : پاسخ این سؤال را با ذكر مقدماتى خواهیم داد:
1 - اسلام كامل‏ترین طرح را براى تطبیق حكومت عدل جهانى توحیدى در پایان تاریخ داده است؛ زیرا اسلام آخرین شریعت آسمانى است. واز طرفى دیگر دعوت اسلام جهانى است. بشر قبل از اسلام از آنجا كه فهم ودركش به این حدّ نرسیده بود كه این طرح كامل را بفهمد ودرك نماید لذا به دوره ظهور اسلام واگذار شد. موقعى پیامبر اسلام (ص) طرح حكومت عدل جهانى را داده است كه بشر به این سطح عقلى وفرهنگى رسیده بود تا این طرح جامع را احساس كرده ودرك كند.
2 - پیامبر اسلام (ص) وامامان معصوم: بعد از او وبسیارى از صحابه در اخبار، از این طرح وبشارت آن به مردم سهم بسزایى داشته‏اند؛ زیرا آنها حاملان اصلى این طرح هستند. این بزرگواران تمام سعى وتلاش خود را به كار گرفته وبراى آمادگى ذهنى مردم از راه‏هاى مختلف این موضوع مهم را تثبیت نمودند، از قبیل:
الف. خبر دادن از تحقق هدف بزرگ خلقت هنگام تحقق حكومت عدل جهانى.
ب. تأكید بر اینكه رهبر این حكومت امامى معصوم از ذریه رسول خدا (ص) است.
ج. خبر از وقوع ظلم وبیدادى كه قبل از ظهور در عالم گسترش خواهد یافت.
3 - خود امام مهدى (ع) نیز در آماده سازى مردم براى پذیرش این امر مهم سهم بسزایى داشته وبا پیامبر وامامان قبل از خود تشریك مساعى كرده است، از قبیل:
الف. اقامه دلیل بر ولادت ووجودش با تكرار ملاقات‏ها با مردم.
ب. بیان طرح كامل براى غیبت وظهورش.

دفاع از مهدویت

اول كسى كه از مسلمانان در عقیده مهدویت تشكیك كرد چه كسى بود؟

پرسش : اول كسى كه از مسلمانان در عقیده مهدویت تشكیك كرد چه كسى بود؟
پاسخ : در تاریخ آمده است، معاویه به جماعتى از بنى‏هاشم خطاب كرده گفت: «اینكه شما گمان مى‏كنید پادشاهى هاشمى ومهدى قائم از آن شما است عقیده‏اى باطل است، بلكه مهدى همان عیسى بن مریم است. امر خلافت به دست ما است تا آن را به او تسلیم كنیم».
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 33، ص 256. پاورقی}
ابن عباس از جمله كسانى بود كه در آن جلسه حضور داشت، او در مقابل این تحریف تاریخى وبازى كردن با عقیده اسلامى سخت ایستاده، به معاویه گفت: «...امّا اینكه گفتى ما گمان داریم كه براى ما حكومتى است كه مهدى حاكم آن است، جواب آن این است كه گمان، شرك است همان گونه كه خداوند متعال مى‏فرماید: {زَعَمَ الَّذِینَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا}، در حالى كه همه شهادت مى‏دهند كه براى ما ملك وحكومتى{پاورقی . سوره تغابن، آیه 7، «كافران پنداشته‏اند كه هرگز برانگیخته نمى‏شوند». پاورقی}
است. اگر از عمر دنیا یك روز باقى باشد خداوند متعال كسى را از ما مى‏فرستد تا زمین را پر از عدل وداد كند همان گونه كه پر از ظلم وجور شده باشد.
وامّا اینكه مى‏گویى: مهدى همان عیسى بن مریم است، عیسى كسى است كه براى مقابله با دجّال فرستاده مى‏شود، وهر گاه دجال او را ببیند نابود مى‏شود، ولى امام از ما كسى است كه عیسى بن مریم به او اقتدا كرده ونماز مى‏خواند...».
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 33، ص 257. پاورقی}

آیا كسى از علماى اهل سنّت، منكر احادیث مهدویت شده است؟

پرسش : آیا كسى از علماى اهل سنّت، منكر احادیث مهدویت شده است؟
پاسخ : برخى از علماى اهل سنّت درصدد انكار وتوجیه روایات مهدویت برآمده تا این موضوع مهم را در جامعه لوث كنند كه از آن جمله مى‏توان از افراد زیر نام برد:
1 - ابن خلدون؛ او گرچه موضوع مهدویت را مشهور بین كافه اهل اسلام در گذر زمان‏ها مى‏داند ولى با تمسك به قاعده «جرح، مقدم بر تعدیل است» درصدد ابطال{پاورقی . مقصود از این قاعده این است كه تضعیف یك راوى مقدم بر توثیق آن است. پاورقی}
روایات مهدویت برآمده است.
{پاورقی . تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 322-311. پاورقی}
2 - محمّد ابوزهره؛ او نیز خطّ ابن خلدون را ادامه داده ومى‏گوید: علماى اهل سنّت در سندهاى این احادیث خدشه كرده‏اند، ولذا این عقیده را نزد اهل سنّت ثابت نمى‏داند.
{پاورقی . الامام الصادق (ع)، ص 239. پاورقی}
3 - سعد محمّد حسن از شیوخ ازهر؛ او نیز به دنبال نقّادین احادیث مهدویت رفته وحرف‏هاى آنها را تكرار مى‏كند.
{پاورقی . المهدیة فى الاسلام، ص 69. پاورقی}
4 - محمّد فرید وجدى؛ او مى‏گوید: «بسیارى از امامان حدیث، احادیث مهدویت را تضعیف نموده‏اند...».
{پاورقی . دائرة المعارف قرن عشرین، ج 10، ص 481. پاورقی}
5 - احمد امین مصرى؛ او نیز به كلام ابن خلدون رضایت داده است.
{پاورقی . المهدى والمهدویة، ص 108. پاورقی}
6 - شیخ جبهان؛ او نیز از جمله كسانى است كه گمان كرده احادیث مهدویت همگى باطل است.
{پاورقی . تبدید الظلام، ص 480ù479. پاورقی}
7 - شیخ سائح لیبیایى؛ او نیز از جمله كسانى است كه احادیث مهدویت را نقد كرده است.
{پاورقی . تراثنا وموازین النقد، ص 187. پاورقی}
پاسخ اجمالى: از آنجا كه تكیه‏گاه كلام عموم مخالفین احادیث مهدویت، ابن خلدون است، لذا در نقد كلمات آنها به ردّ كلام ابن خلدون به صورت اجمالى بسنده مى‏كنیم:
1 - ابن خلدون هنگام نقد احادیث مهدویت تنها به برخى از روایات مى‏پردازد، در حالى كه روایات دیگرى وجود دارد كه از صحت سند برخوردار است. لذا دكتر بستوى 46 روایت را با سند صحیح یا حسن در زمینه مهدویت در كتاب خود آورده است.
{پاورقی . المهدى المنتظر فى الاحادیث الصحیحة. پاورقی}
2 - او تنها اسامى برخى از صحابه را نقل كرده كه احادیث مهدویت را نقل كرده‏اند، در حالى كه بیش از اینهاست، ولذا شیخ عبدالمحسن بن حمد العباد اسامى 26 نفر از صحابه را كه ناقل احادیث مهدویتند نقل كرده است.
{پاورقی . عقیدة اهل السنة والأثر فى المهدى المنتظر، ص 128. پاورقی}
3 - همو مى‏گوید: «ابن خلدون شخصى موّرخ است نه رجالى ولذا به تضعیفات او توجهى نمى‏شود...».
{پاورقی . همان. پاورقی}
4 - اینكه ابن خلدون جرح را مقدم بر تعدیل مى‏داند نزد اهل سنّت عمومیت ندارد؛ زیرا عوامل جرح نزد آنان مختلف است. برخى با كوچك‏ترین جهت راوى را جرح مى‏كنند؛ لذا متخصصان فن شرط كرده‏اند كه علت جرح باید تفسیر شود كه به چه جهتى بوده است. از جمله كسانى كه این قاعده را قبول ندارند ابن حجر عسقلانى، قاضى سبكى، خطیب بغدادى، نووى، سخاوى، سیوطى وسندى است.
دكتر عبدالحكیم بستوى مى‏گوید: «حتى در صورتى كه جرح در راوى به اثبات برسد، هر جرحى روایت را از اعتبار ساقط نمى‏كند، بلكه برخى از جرح‏ها است كه شدید بوده ومستلزم ترك روایت است. وبرخى تا این حدّ نیست، بلكه راوى متّصف به جرح با غیر خود از كسانى كه داراى اعتبارند تقویت شده وروایتش قابل احتجاج است».
{پاورقی . المهدى المنتظر فى الاحادیث الصحیحة، ص 365ù364. پاورقی}
5 - ابن خلدون احادیث را احصا نكرده ونمى‏داند كه از حدّ تواتر گذشته است ولذا احتیاج به بررسى سندى ندارد.

چرا بخارى ومسلم احادیث مهدویت‏را در صحاح خود ذكر نكرده‏اند؟

پرسش : چرا بخارى ومسلم احادیث مهدویت‏را در صحاح خود ذكر نكرده‏اند؟
پاسخ : از جمله اشكالات برخى بر قضیه مهدویت از سوى اهل سنّت آن است كه بخارى ومسلم اشاره‏اى به احادیث مهدویت نكرده وآنها را در صحیح خود نقل نكرده‏اند، واین به نوبه خود مى‏تواند سبب وهن وضعف این احادیث باشد.
احمد امین مصرى مى‏گوید: «از افتخارات صحیح بخارى ومسلم آن است كه این گونه احادیث در آن دو وارد نشده است، گرچه در غیر این دو كتاب از كتاب‏هاى حدیث وارد شده است».
{پاورقی . المهدى والمهدویة، ص 41 ؛ ضحى الاسلام، ج 3، ص 277. پاورقی}
همین اشكال از ناحیه اشخاصى دیگر از متفكرین غرب‏زده اهل سنّت از قبیل شیخ محمد ابوزهره، سعد محمّد حسن، حسین سائح لیبیایى مغربى، سید محمد{پاورقی . الامام الصادق (ع)، ص 239ù238. پاورقی}
{پاورقی . المهدیة فى الاسلام، ص 69. پاورقی}
{پاورقی . تراثنا وموازین النقد، ص 187-185. پاورقی}
رشید رضا وشیخ بن محمود وارد شده است.
{پاورقی . تفسیر المنار، ج 9، ص 499. پاورقی}
{پاورقی . لا مهدىّ ینتظر بعد الرسول، ص 6. پاورقی}
پاسخ: این اشكال مورد توجه اهل سنّت واقع شده وشدیداً با آن به مقابله پرداخته‏اند.
«دكتر بستوى» مى‏گوید: «اینان گمان مى‏كنند كه بخارى ومسلم احادیث مهدویت را به جهت ضعف در اسنادشان نقل نكرده‏اند. این گمانى باطل است، زیرا این دو به تمام احادیث صحیح احاطه نداشته وهرگز چنین ادعایى نكرده‏اند».
{پاورقی . المهدى المنتظر فى الاحادیث الصحیحة. پاورقی}
بخارى مى‏گوید: «آنچه را كه در كتاب خود «الجامع الصحیح» آورده‏ام صحیح است ولى چه بسیار احادیث صحیح‏السندى كه به جهت طولانى شدن كتابم نقل نكردم».
{پاورقی . مقدمه ابن الصلاح، ص 22ù21. پاورقی}
مسلم بن حجاج قشیرى مى‏گوید: «من تمام احادیث صحیح نزد خود را در این كتاب «صحیح» نیاورده‏ام، بلكه درصدد آن بوده‏ام كه تنها احادیثى را ذكر كنم كه اجماعى است».
{پاورقی . همان. پاورقی}
حاكم نیشابورى مى‏گوید: «بخارى ومسلم حكم به عدم صحت احادیثى كه در دو كتابشان نیامده نكرده‏اند».
{پاورقی . مستدرك حاكم، ج 1، ص 2. پاورقی}
ابن قیم جوزیه مى‏گوید: « آیا بخارى گفته است كه هر حدیثى را من در كتابم نیاورده‏ام باطل وغیر حجت وضعیف است؟ چه بسیار احادیثى كه بخارى به آنها در غیر كتاب «الجامع الصحیح» احتجاج نموده ولى در این كتاب نیاورده است. وچه بسیار احادیثى كه در غیر این كتاب تصحیح نموده ولى در این كتاب نیاورده است».
{پاورقی . زاد المعاد. پاورقی}
عبدالمحسن بن حمد العباد مى‏گوید: «حدیث صحیح همان گونه كه در صحیحین موجود است در غیر این دو از كتاب‏هاى حدیثى نیز وجود دارد، مثل: موطأ، صحیح ابن‏خزیمه، صحیح ابن‏حبّان، مستدرك حاكم، جامع ترمذى، سنن ابى‏داوود، سنن نسائى، سنن ابن‏ماجه، سنن دارقطنى، سنن بیهقى ودیگر كتب، واین امرى در نهایت وضوح وآشكار است».
{پاورقی . الامام المهدى عند اهل السنة، ج 2، ص 445، به نقل از او. پاورقی}
دیگر اینكه چه كسى ادّعا كرده كه بخارى ومسلم توجهى به احادیث مهدویت به طور عموم نداشته‏اند؟ این حرف باطل است، زیرا این دو به برخى از احادیث مربوط به خروج مهدى (ع) اشاره كرده‏اند. از قبیل:
الف) احادیث خروج دجال
بخارى وخصوصاً مسلم احادیث زیادى را در باب خروج دجال از طرق مختلف نقل كرده‏اند.
{پاورقی . صحیح بخارى، ج 4، ص 143، كتاب الانبیاء، باب ما ذكر عن بنى‏اسرائیل ؛ صحیح مسلم با شرح نووى، ج 18، ص85ù58. پاورقی}
ابن حجر عسقلانى با نقل كلامى از آبرّى در تواتر احادیث مهدى (ع) قصه دجال را به خروج حضرت مهدى (ع) ربط مى‏دهد.
{پاورقی . تهذیب التهذیب، ج 9، ص 125. پاورقی}
ب) احادیث نزول عیسى بن مریم
بخارى به سند خود از ابوهریره نقل كرده كه پیامبر (ص) فرمود: «كیف انتم إذا نزل ابن مریم فیكم وامامكم منكم»؛ «شما را چه خواهد شد زمانى كه فرزند مریم در میان شما{پاورقی . صحیح بخارى، ج 4، ص 143. پاورقی}
فرود خواهد آمد در حالى كه امام شما از میان شماست.»
مسلم نیز همین مضمون را نقل كرده است.
{پاورقی . صحیح مسلم، ج 1، ص 94. پاورقی}
مقصود از امام در این روایات كسى جز مهدى (ع) نخواهد بود، ولذا شارحین صحیح بخارى همگى متفق القول «امام» در این روایت را حضرت مهدى (ع) معرفى كرده‏اند.
ج) احادیث بخشش مال
مسلم به سند خود از جابر بن عبداللَّه انصارى نقل كرده كه رسول خدا (ص) فرمود: «یكون فى آخر امّتى خلیفة یحثى المال حثیاً لا یعدّه عدداً»؛ «در پایان امتم خلیفه‏اى خواهد{پاورقی . صحیح مسلم، ج 8، ص 185. پاورقی}
بود كه مال فراوان مى‏دهد بدون آنكه شماره كند.»
با رجوع به روایات دیگر پى خواهیم برد كه مقصود از این خلیفه همان حضرت مهدى (ع) است.
ابن‏ابى‏شیبه به سندش از رسول خدا (ص) نقل كرده كه فرمود: «یخرج رجل من أهل بیتى عند انقطاع من الزمان وظهور من الفتن یكون عطاؤه حثیاً»؛ «مردى از اهل بیتم بعد از{پاورقی . المصنّف، ابن ابى‏شیبه، ج 8، ص 678. پاورقی}
وقفه‏اى از زمان وظهور فتنه‏ها خروج خواهد كرد كه عطاى او ریزان است.»
د) احادیث خسف بیداء
مسلم در «صحیح» به سند خود از رسول خدا (ص) نقل كرده كه فرمود: «یعوذ عائذ بالبیت فیبعث إلیه بعث فإذا كانوا ببیداء من الأرض خسف بهم»؛ «شخصى به خانه پناه مى‏برد،{پاورقی . صحیح مسلم، ج 8، ص 167. پاورقی}
لشكرى به سوى او فرستاده مى‏شود، آن لشكر به سرزمین بیداء كه مى‏رسد در آنجا به زمین فرومى‏رود.»
با مراجعه به سایر روایات پى مى‏بریم كه فرورفتن زمین بیداء از علائم ظهور حضرت مهدى (ع) است.
{پاورقی . مستدرك حاكم، ج 4، ص 520. پاورقی}

آیا احادیث مهدویت متعارض است؟

پرسش : آیا احادیث مهدویت متعارض است؟
پاسخ : سید رشید رضا واستاد سائح مغربى به جهت تشكیك وتضعیف احادیث مهدویت ادعاى تعارض آن احادیث را نموده‏اند.
سید رشید رضا مى‏گوید: «تعارض در احادیث مهدى اقوى واظهر وجمع بین آنهإ؛ططت‏ذ» دشوارتر است. آن گاه از باب مثال به اختلاف در اسم او واینكه حسنى است یا حسینى، عباسى است یا علوى ودیگر جهات اشاره مى‏كند».
{پاورقی . تفسیر المنار، ج 9، ص 501-499 ؛ تراثنا وموازین النقد، ص 187. پاورقی}
پاسخ: اوّلاً: اختلاف، مقتضاى طبیعت تفصیل قضایاى ثابت است، لذا استدلال به اختلاف تفاصیل یك قضیه بر عدم ثبوت آن، مغالطه‏اى بیش نیست، ودر غیر این صورت نمى‏توان هیچ مسأله اعتقادى را اثبات نمود، زیرا تمام مسائل، مورد اختلاف واقع شده‏اند.
ثانیاً: در هر یك از مسائل مورد اختلاف، قول حق به اثبات رسیده است، ولذا در هیچ مسأله‏اى تردید وجود ندارد.

آیا احادیث مهدویت تنها از طرق شیعه بوده ودر سند همه آنها شیعه وجود دارد؟

پرسش : آیا احادیث مهدویت تنها از طرق شیعه بوده ودر سند همه آنها شیعه وجود دارد؟
پاسخ : برخى از اهل سنّت گمان كرده‏اند كه احادیث مهدویت تماماً از جعل شیعه بوده یا لااقل در سندهاى آن، كسانى وجود دارند كه متهم به تشیّعند، ولذا مورد قبول آنها واقع نشده است.
دكتر بستوى بعد از نقل این اشكال در پاسخ به آن مى‏گوید: «معیار در قبول روایت راوى عدالت وضابط بودن اوست با قطع نظر از اینكه عقیده او چیست، مگر آنكه از اسلام خارج شده باشد. این روش بسیارى از علماى قدیم وجدید است. آن گاه از على بن مدینى نقل مى‏كند كه اگر روایات اهل كوفه به جهت تشیع ترك شود كتاب‏ها ضایع شده ومذهب از هم خواهد پاشید».
{پاورقی . المهدى المنتظر فى الاحادیث الصحیحة، ص 380. پاورقی}
او همچنین مى‏گوید: «در عین حال مدار در روایات مهدى بر كسانى كه منسوب به تشیعند نیست. یعنى چه بسیار از كسانى كه هیچ نسبت به تشیع ندارند ولى در عین حال این احادیث را نقل كرده‏اند. او در آخر بحث خود مى‏گوید: «تا به اینجا به دست آمد كه بیشتر روایات ثابت در امر مهدى در سندهایش فرد شیعى وجود ندارد، وروایاتى كه این چنین است غالباً شواهدى از طرق دیگر دارد، لذا شبهه از این جهت زایل مى‏گردد».
{پاورقی . همان. پاورقی}

آیا پدید آمدن مدعیان مهدویت از آثار سوء اعتقاد به مهدویت است؟

پرسش : آیا پدید آمدن مدعیان مهدویت از آثار سوء اعتقاد به مهدویت است؟
پاسخ : احمد امین مى‏گوید: «از آثار سوء اعتقاد به مهدویت، انقلاب‏هاى پیاپى در طول تاریخ مسلمانان است. در هر عصرى شخص یا اشخاصى پیدا شده وبا یدك كشیدن نام مهدى منتظر، مردم را به سوى خود دعوت نموده وگروهى نیز دعوت آنها را پذیرفته‏اند، واز این جهت باعث مشكلات در جامعه اسلامى شده‏اند...».
{پاورقی . ضحى الاسلام، ج 3، ص 244. پاورقی}
پاسخ: اوّلاً: شكى نیست كه مشكلاتى از ناحیه مدعیان دروغین مهدویت در جامعه اسلامى پدید آمده است، ولى گناه آن به عهده علما بوده كه درست حضرت را تعریف نكرده وعلائم وشرایط ظهور را معین نكرده‏اند. ونیز گناه از مردم است كه بدون تفحص از اصل قضیه، فریب این گونه افراد را خورده‏اند. وگرنه اصل قضیه مهدویت از بركات شایانى برخوردار است.
ثانیاً: راه مقابله با این گونه انحراف‏ها، انكار عقیده‏اى مسلّم نیست، وگرنه به جهت مقابله با مدعیان نبوت نیز باید با اصل نبوت انبیا مقابله كرد.
ثالثاً: گرچه مدعیان مهدویت چند روزى جولان داده ومردم را فریب داده‏اند، ولى به لطف خداوند وعنایات حضرت مهدى (ع) وكوشش فراوان علما، مكر وحیله آنها برملا شده واز جامعه طرد شده‏اند.

آیا اعتقاد به مهدویت انسان را از عمل باز مى‏دارد؟

پرسش : آیا اعتقاد به مهدویت انسان را از عمل باز مى‏دارد؟
پاسخ : برخى مى‏گویند: «از آثار سوء اعتقاد به مهدویت وانتظار ظهور مهدى (ع) در جامعه اسلامى آن است كه مردم را مایل به توكل به خدا نموده واز عمل ومبارزه باز مى‏دارد...».
پاسخ: معناى صحیح انتظار مهدى موعود (ع) این نیست كه مسلمانان دست بر روى دست گذاشته وبه انتظار مهدى (ع) به سر برند، بدون آنكه به وظایف دینى خود عمل كرده وزمینه‏ساز ظهور او باشند.
ولذا در روایات اسلامى «انتظار فرج» از بهترین اعمال برشمرده شده است. معلوم مى‏شود كه انتظار جنبه عملى دارد وشخص منتظر خودش را از حیث عمل نیز آماده ظهور منجى مى‏گرداند.

آیا اعتقاد به مهدویت در جامعه اسلامى نتیجه فشارهاى سیاسى بوده است؟

پرسش : آیا اعتقاد به مهدویت در جامعه اسلامى نتیجه فشارهاى سیاسى بوده است؟
پاسخ : برخى از مستشرقین وبه تبع آنها برخى از روشنفكران غرب‏زده اسلامى معتقدند كه اعتقاد به مهدویت در نتیجه فشارهاى سیاسى بوده كه بر مستضعفین جامعه اسلامى وارد شده است.
فان فلوتن مى‏گوید: «جور وستم دولت عباسیان از هنگام به حكومت رسیدن، كمتر از دولت امویان نبوده است. این جور وستم‏ها به حدّى بود كه مستضعفین ومظلومین را بر این وا داشت كه خود را امیدوار كنند، لذا چاره‏اى جز این ندیدند كه به عقیده به مهدى وانتظار ظهورش دل ببندند، تا بتوانند از شدّت تألّمات روحى خود بكاهند...».
{پاورقی . السیادة العربیه، ص 132. پاورقی}
«دونالد سن» مى‏گوید: «احتمال جدّى است كه اختناق وفشارهاى سیاسى كه در مملكت اسلامى از طرف حاكمان بنى‏امیّه پدید آمده از اسباب ظهور نظریه مهدویت در آخرالزمان بوده است».
{پاورقی . عقیدة الشیعه، ص 231. پاورقی}
احمد امین مصرى مى‏گوید: «عامل اساسى در پیدایش عقیده مهدویت نزد شیعه واصرار بر آن، فشارهاى سیاسى ومصائبى بود كه بعد از شهادت امام على[7] وبه حكومت رسیدن معاویه با آن روبه‏رو شدند. این مصائب با بیعت با حسن بن على[8] وپس از آن شهادت حسین بن على[8] واز هم پاشیدن حركت‏هاى ضدّ اموى وقوت گرفتن حكومت امویان شدت گرفت. لذا درصدد برآمدند تا تاكتیك خود را تغییر داده از دعوت آشكار صرف نظر كرده، به دعوت سرّى براى ریشه‏كن كردن ظلم روى آورند...».
{پاورقی . ضحى الاسلام، ج 3، ص 241. پاورقی}
محمّد عبدالكریم عتوم مى‏گوید: «واقع آن است كه عقیده به مهدى قبل از وقوع غیبت امام پدید آمده وپرورش پیدا كرد. واین به صورت دقیق بعد از واقعه كربلا وبعد از تفرّق شیعه توسط دولت اموى بوده است. این وضعیّت نابهنجار براى شیعه زمینه را براى پذیرش عقیده مهدویت فراهم ساخت تا آنان را از وضعیّت موجود نجات دهد. در نتیجه مهدویت آرزویى شیعى بود كه اثرى منفى در زندگى شیعیان داشت اگرچه آنان را از وضعیّت موجود نجات داد».
{پاورقی . النظریة السیاسیة المعاصرة للشیعة الامامیه، ص 86. پاورقی}
پاسخ:
1 - گرچه در طول تاریخ، مستضعفین ومظلومان اعم از مسلمان وغیرمسلمان، شیعه وغیر شیعه تحت فشارهاى سیاسى بوده‏اند، ولى این به آن معنا نیست كه این فشارها باعث شد تا مستضعفان اعتقاد به منجى ومهدى را از خود جعل كنند، بلكه خداوند متعال مطابق مصلحت وحكمتى كه ملاحظه كرده موضوع منجى وظهور حضرت مهدى (ع) را به جهت اقامه عدل وعدالت در سطح گسترده مطرح كرده است.
2 - همان گونه كه در جاى خود بحث كرده‏ایم موضوع مهدویت مقتضاى خواست فطرى بشر بوده وعقل، قرآن وروایات نیز به طور صریح بر آن اتفاق كرده‏اند ونیز اجماع مسلمین به جز برخى اندك از روشنفكران غرب‏زده معتقد به مهدویت شده‏اند.
3 - مهدویت وانتظار ظهور مهدى موعود (ع) در صورتى كه معنا ومفهوم صحیح آن در نظر گرفته شود نه تنها آثار منفى به بار نخواهد آورد بلكه آثار مثبتى داشته، در ایجاد روحیه امید در جامعه وفراهم كردن زمینه مناسب براى ظهور حضرت مهدى (ع) تأثیر بسزایى داشته ودارد.

آیا عقیده به منجى ومهدویت عقیده‏اى شرقى است؟

پرسش : آیا عقیده به منجى ومهدویت عقیده‏اى شرقى است؟
پاسخ : فان فلوتن مى‏گوید: «روحیه شرقى به طور عموم، دنبال كردن اخبار غیبى است. آنان علاقه فراوانى به كشف پرده‏هاى غیبى از آینده مجهول دارند، لذا اعتقاد به خلاصى‏بخش یا به تعبیر آنها منقذ یا... با طبیعت شرقى انس دارد، واین در نتیجه تاریكى‏هاى جهل واستبداد است كه پدید آمده است».
{پاورقی . السیادة العربیه، ص 107. پاورقی}
پاسخ:
1 - این عقیده تنها از انسان‏هاى شرقى نیست، بلكه در بین همه ادیان ومكاتب وآیین‏هاى شبه دینى یافت مى‏شود.
2 - این عقیده با فطرت انسان عجین است كه در همه یكسان است.
3 - همان گونه كه اشاره شد، این عقیده مطابق آیات قرآن وروایات متواتر واجماع مسلمین، بلكه همه ادیان ومكاتب فلسفى وغیر فلسفى است.
فیلسوف انگلیسى «برتراند راسل» مى‏گوید: «عالم در انتظار مصلحى است كه تمام عالم را یكپارچه كرده وآنان را تحت یك پرچم ویك شعار درآورد».
{پاورقی . تأثیر علم بر اجتماع، ص 56. پاورقی}
«پرفسور انشتاین» -صاحب نظریه نسبیّت- مى‏گوید: «روزى كه صلح وصفا تمام عالم را فراگیرد ومردم با دوستى وبرادرى با یكدیگر زندگى كنند چندان دور نیست».
{پاورقی . مفهوم نسبیت، ص 35. پاورقی}

آیا عقیده به مهدویت از جوامع دیگر واز اصول غیر اسلامى وارد شده است؟

پرسش : آیا عقیده به مهدویت از جوامع دیگر واز اصول غیر اسلامى وارد شده است؟
پاسخ : برخى عقیده مهدویت را عقیده‏اى غیر اسلامى مى‏دانند كه وارد جامعه اسلامى شده است.
جولد زیهر مى‏گوید: «بازگشت عقیده به مهدى، از اصول ومبانى غیراسلامى است ودر حقیقت این عقیده اسطوره واز امور غیرواقعى است».
{پاورقی . العقیده والشریعه، ص 218. پاورقی}
سائح على حسین، نویسنده لیبیایى مى‏گوید: «عقیده ونظریه غیبت وبازگشت، عقیده‏اى است مشترك بین یهود ونصارا، وتأثرپذیرى فكر شیعى از این دو مصدر بعید نیست...».
{پاورقی . تراثنا وموازین النقد، ص 184. پاورقی}
دكتر عبدالرحمن بدوى مى‏گوید: «كعب الاحبار كسى بود كه عقیده به مهدى را در بین مسلمین منتشر ساخت».
{پاورقی . مذاهب الاسلامیین، ج 2، ص 77ù76. پاورقی}
پاسخ:
1 - مطابق آنچه در قرآن وروایات متواتر اسلامى وارد شده، عقیده به ظهور مهدى موعود عقیده‏اى اصیل واسلامى است كه در ادیان دیگر نیز به آن اشاره شده است ولذا هرگز نمى‏توان آن را اسطوره واز عقاید ساختگى قرار داد.
2 - این عقیده اختصاص به شیعه ندارد بلكه صحابه به تبع آیات قرآن وروایات نبوى معتقد به این عقیده بوده ودر طول تاریخ اسلام عموم علماى اسلامى اعم از شیعى وسنّى به این عقیده معتقد بوده‏اند.
3 - اشتراك این عقیده بین یهود ونصارا ومسلمین دلیل بر آن نیست كه مسلمانان از ادیان دیگر گرفته‏اند، بلكه دلالت بر آن دارد كه موضوع انتظار منجى حقیقى مقتضاى فطرت بشر بوده ولذا در هر دین وآیینى به آن اشاره شده است.
4 - این كعب الاحبار نبوده كه عقیده به مهدویت را در بین جامعه اسلامى منتشر ساخته است بلكه خدا ورسولان او خصوصاً پیامبر اسلام (ص) واهل بیت معصومش این عقیده را در جامعه منتشر ساخته‏اند.

آیا عقیده به مهدویت ناشى از پیاده نشدن حكومت جهانى اسلام بوده است؟

پرسش : آیا عقیده به مهدویت ناشى از پیاده نشدن حكومت جهانى اسلام بوده است؟
پاسخ : دكتر «سلمان بدور» -رئیس بخش فلسفه در دانشگاه اردن- درباره منشأ رواج پیدا كردن عقیده مهدویت در تاریخ مسلمین مى‏گوید: «حكومت پیامبر اسلام (ص) صورت مجسم مدینه فاضله‏اى بود كه اسلام وادیان ومكاتب نوید آن را داده بودند. آرزوى بسیارى از مسلمانان این بود كه در همان عصر، این مدینه فاضله در سرتاسر عالم گسترش پیدا كند، ولى این آرزو تحقق نیافت، امّا هرگز از ذهن متفكّرین اسلامى خصوصاً جامعه شیعه امامى بیرون نرفت».
{پاورقی . دراسة عن الفرق فى تاریخ المسلمین، احمد محمّد جلّى، ص 222. پاورقی}
پاسخ: گرچه اسلام در عصر رسول اكرم (ص) بر تمام عالم گسترش پیدا نكرد، ولى؛ اولاً: خبر اسلام ودعوت آن به گوش غالب بلاد اسلامى رسید وشخص رسول اكرم (ص) مردم عالم را به اسلام دعوت نمود.
ثانیاً: خود قرآن وشخص پیامبر اكرم (ص) خبر از تحقق اسلام در سطح گسترده ودر تمام روى زمین داده است، نه اینكه مسلمانان بعد از یأس از فراگیرى اسلام به این عقیده روى آورده باشند.
دكتر عبدالجبار شراره مى‏گوید: «آنچه جاى تعجب است اینكه برخى از مدعیان علم ومعرفت از قدیم الایام ودر این زمان درصدد ایجاد تشكیك در جامعه اسلامى برآمده وموجبات تشویش افكار جامعه را فراهم كرده‏اند، واین تنها به جهت قصور فهم آنان از درك اسرار این عقیده (مهدویت) ومقاصد عالى آن است، ویا اینكه اسباب واغراض دیگرى دارند كه ما از آن آگاهى نداریم. از جمله این افراد، مستشرقین وشاگردان آنانند از قبیل: «جولد زیهر»، «فلهاوزن»، «فان فلوتن»، «مك‏دونالد»، «برنارد لویس»، «مونتگرى»، «وات وماسینیون» ودیگران از كسانى كه از افكار مستشرقین پیروى كرده‏اند، با وجود آنكه ادعاى مسلمان بودن دارند. وخوشبختانه هیچ گونه دلیل بر مدعاى خود ندارند، بلكه دلیل بر خلاف مدعاى آنان دلالت دارد. ونیز برهان آشكار وقطعى بر صحت عقیده مهدویت قائم است، زیرا به طور متواتر ثابت شده كه در آخرالزمان، مهدى (ع) ظهور خواهد كرد، همان گونه كه جماعتى از اهل سنّت از قبیل برزنجى وشوكانى ودیگران بر تواتر آن تأكید دارند...».
{پاورقی . بحث حول المهدى، ص 17ù16. پاورقی}

آیا عقیده مهدویت مورد اجماع مسلمین است؟

پرسش : آیا عقیده مهدویت مورد اجماع مسلمین است؟
پاسخ : عقیده به مهدویت از عقایدى است كه مسلمانان با اختلافات مذهبى كه دارند بر آن اتفاق دارند، وهرگز به مذهب خاصى اختصاص ندارد، زیرا جمیع شیعه امامیه، زیدیه، مالكى‏ها، حنفى‏ها، شافعى‏ها، حنبلى‏ها ووهابیان بر این مسأله اتفاق نظر دارند كه شخصى از عترت پیامبر اكرم (ص) قیام كرده وزمین را پر از عدل وداد خواهد كرد، آن گونه كه پر از ظلم وجور شده باشد.
جماعتى از علماى اهل سنّت تصریح كرده‏اند كه این عقیده مورد اتفاق مسلمین است وحتى برخى از فقهاى اهل سنّت به وجوب قتل منكر آن فتوا داده‏اند.
احمد امین مصرى با آنكه منكر اصل مهدویت است، ولى این عقیده را از عقاید مسلّم اهل سنّت مى‏شمارد كه به آن ایمان دارند.
{پاورقی . المهدى و المهدویة، ص 110. پاورقی}

آیا كسى از علماى اهل سنّت ادعاى تواتر در احادیث مهدویت كرده است؟

پرسش : آیا كسى از علماى اهل سنّت ادعاى تواتر در احادیث مهدویت كرده است؟
پاسخ : گروهى از علماى اهل سنّت كه در علم حدیث تخصّص دارند تصریح به تواتر احادیث در موضوع مهدویت نموده‏اند كه از آن جمله مى‏توان به افراد زیر اشاره نمود:
1 - ابن قیّم جوزیه.
{پاورقی . المنار المنیف فى الصحیح والضعیف، ص 141-135. پاورقی}
2 - جلال الدین سیوطى.
{پاورقی . الحاوى للفتاوى، ج 2، ص 128. پاورقی}
3 - ابوالحسن محمّد بن حسین بن عاصم سحرى.
{پاورقی . همان. پاورقی}
4 - علامه مناوى.
{پاورقی . فیض القدیر، ج 6، ص 362، ح 9245. پاورقی}
5 - حافظ ابن حجر عسقلانى.
{پاورقی . فتح البارى، ج 5، ص 362. پاورقی}
6 - قاضى شوكانى.
{پاورقی . ابراز الوهم المكنون، ص 4، به نقل از رساله التوضیح شوكانى. پاورقی}
7 - ابن حجر هیتمى.
{پاورقی . الصواعق المحرقة، ج 2، ص 211. پاورقی}
8 - تفتازانى.
{پاورقی . شرح مقاصد، ج 2، ص 62. پاورقی}
9 - قرمانى دمشقى.
{پاورقی . اخبار الدول وآثار الأول، ج 1، ص 463. پاورقی}
10 - مبار كفورى.
{پاورقی . تحفة الاحوذى، ذیل حدیث 2331. پاورقی}
11 - احمد بن محمّد بن صدیق.
{پاورقی . ابراز الوهم المكنون من كلام ابن‏خلدون، ص 433. پاورقی}
12 - سفارینى حنبلى.
{پاورقی . الاذاعة، ص 146. پاورقی}
13 - سید محمّد صدیق حسن.
{پاورقی . همان، ص 125. پاورقی}
14 - ابوالخطیب محمّد شمس الحق عظیم آبادى.
{پاورقی . عون المعبود، ج 11، ص 243. پاورقی}
15 - شیخ ابوالحسین آبرى.
{پاورقی . نظم المتناثر من الحدیث المتواتر، ص 225. پاورقی}
16 - برزنجى.
{پاورقی . الإشاعة لأشراط الساعة، ص 139. پاورقی}
17 - شیخ محمّد خضر حسین.
{پاورقی . مجله التمدن الاسلامى، ج 16، شماره 36ù35. پاورقی}
18 - ابو الاعلى مودودى.
{پاورقی . البیّنات، ص 116. پاورقی}
19 - احمد زینى دحلان.
{پاورقی . الفتوحات الاسلامیة، ص 300ù299. پاورقی}
20 - شیخ منصور على ناصف.
{پاورقی . التاج الجامع للاصول، ج 5، ص 341. پاورقی}
21 - شیخ ناصرالدین البانى.
{پاورقی . مجله التمدن الاسلامى، شماره 22، ص 643. پاورقی}

آیا مى‏توان به مضمون حدیث غیر متواتر اعتقاد پیدا نمود؟

پرسش : آیا مى‏توان به مضمون حدیث غیر متواتر اعتقاد پیدا نمود؟
پاسخ : اهل سنّت، از آنجا كه موضوع ظهور حضرت مهدى (ع) را از جمله خبرهایى مى‏دانند كه پیامبر اكرم (ص) به آن بشارت داده است، لذا به جهت وجود روایات صحیح‏السند در این موضوع، اعتقاد وایمان به آن را واجب مى‏دانند، گر چه -بر فرض- روآیات در حدّ تواتر نباشد.
حمود بن عبداللَّه تویجرى مى‏گوید: «هر چه به طریق صحیح از پیامبر اكرم (ص) به آن خبر داده شده، ایمان به آن بر هر مسلمانى واجب است، زیرا در راستاى اعتراف وشهادت به رسالت اوست...». آن گاه تویجرى از احمد بن حنبل وموفق ابومحمّد مقدسى نیز همین ادعا را نقل مى‏كند.
{پاورقی . اتحاف الجماعة، ج 1، ص 6. پاورقی}
او در جاى دیگر مى‏گوید: «در ایمان به خبرهاى غیبى تواتر شرط نیست... بلكه هر خبر غیبى كه به سند صحیح از رسول‏خدا (ص) ثابت شده ایمان به آن واجب است، خواه آن خبر متواتر باشد یا واحد، واین قول اهل سنّت وجماعت است...». آن گاه براى مدعاى خود به آیه نبأ تمسك كرده است.
{پاورقی . همان، ص 7. پاورقی}
دكتر محمد احمد اسماعیل مقدّم مى‏گوید: «هر حدیثى كه به طور صحیح از رسول خدا (ص) رسیده ایمان به آن بر هر مسلمانى واجب است، واین از لوازم شهادت به نبوت ورسالت پیامبر اسلام است...».
{پاورقی . المهدى و فقه اشراط الساعة، ص 24ù23. پاورقی}

چه كسانى قائل به صحّت احادیث مهدویت شده‏اند؟

پرسش : چه كسانى قائل به صحّت احادیث مهدویت شده‏اند؟
پاسخ : گروهى از علماى اهل سنّت به صحت یا حسن احادیث مهدى (ع) تصریح نموده وبرخى نیز به تواتر آن اعتراف دارند. اینك به اسامى برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - ترمذى.
{پاورقی . سنن ترمذى، ج 3، ص 343. پاورقی}
2 - ابوجعفر عقیلى.
{پاورقی . الضعفاء الكبیر، ج 4، ص 380. پاورقی}
3 - بربهارى.
{پاورقی . شرح السنه. پاورقی}
4 - محمد بن حسین آبرى.
{پاورقی . مناقب الشافعى. پاورقی}
5 - حاكم نیشابورى.
{پاورقی . المستدرك، ج 4، ص 465. پاورقی}
6 - بیهقى.
{پاورقی . به نقل المنار المنیف، ص 130. پاورقی}
7 - بغوى.
{پاورقی . مصابیح السنة، ج 3، ص 493. پاورقی}
8 - ابن اثیر.
{پاورقی . النهایة، ج 5، ص 220. پاورقی}
9 - قرطبى.
{پاورقی . التذكرة، ج 2، ص 299. پاورقی}
10 - ابن منظور.
{پاورقی . لسان العرب، ج 25، ص 354. پاورقی}
11 - ابن تیمیه.
{پاورقی . المنهاج السنة، ج 4، ص 211. پاورقی}
12 - جمال الدین مزّى.
{پاورقی . تهذیب الكمال، ج 25، ص 150. پاورقی}
13 - ذهبى.
{پاورقی . تلخیص المستدرك، ج 4، ص 463. پاورقی}
14 - ابن قیم جوزیه.
{پاورقی . المنار المنیف، ص 135-130. پاورقی}
15 - ابن كثیر.
{پاورقی . النهایة فى الفتن والملاحم، ص 53-45. پاورقی}
16 - تفتازانى.
{پاورقی . شرح مقاصد، ج 5، ص 312. پاورقی}
17 - نورالدین هیثمى.
{پاورقی . مجمع الزوائد، ج 7، ص 314. پاورقی}
18 - شیخ محمد جزرى شافعى.
{پاورقی . اسنى المطالب، ص 129. پاورقی}
19 - احمد بن ابى‏بكر بویصرى.
{پاورقی . مصباح الزجاجه، ج 3، ص 263. پاورقی}
20 - ابن حجر عسقلانى.
{پاورقی . تهذیب التهذیب، ج 9، ص 125. پاورقی}
21 - سیوطى.
{پاورقی . الجامع الصغیر، ج 2، ص 553ù522. پاورقی}
22 - شیخ عبدالوهاب شعرانى.
{پاورقی . الیواقیت والجواهر، ج 2، ص 561. پاورقی}
23 - ابن حجر هیتمى.
{پاورقی . الصواع المحرقة، ص 163 ؛ القول المختصر، ص 26. پاورقی}
24 - متقى هندى.
{پاورقی . البرهان فى علامات مهدى آخرالزمان. پاورقی}
25 - شیخ مرعى بن یوسف مقدسى حنبلى.
{پاورقی . فرائد فوائد الفكر، ص 68-60. پاورقی}
26 - محمّد بن عبدالرسول برزنجى.
{پاورقی . الاشاعة لأشراط الساعة، ص 139. پاورقی}
27 - محمّد عبدالباقى زرقانى.
{پاورقی . شرح المواهب اللدنیة. پاورقی}
28 - ابوالعلاء عراقى.
{پاورقی . شرح احیاء المیت فى فضائل آل‏البیت. پاورقی}
29 - شیخ محمّد بن احمد سفارینى حنبلى.
{پاورقی . اللوامع. پاورقی}
30 - سید محمد مرتضى زبیدى.
{پاورقی . تاج العروس، ج 2، ص 332. پاورقی}
31 - شیخ محمّد بن على صبّان.
{پاورقی . اسعاف الراغبین، ص 161-145. پاورقی}
32 - محمّد امین سویدى.
{پاورقی . سبائك الذهب، ص 78. پاورقی}
33 - شوكانى.
{پاورقی . به نقل از قنوجى در الاذاعة، ص 126. پاورقی}
34 - محمّد بن حسن بن مؤمن شبلنجى.
{پاورقی . نور الابصار، ص 185. پاورقی}
35 - احمد بن زینى دحلان.
{پاورقی . الفتوحات الاسلامیة، ج 2، ص 290. پاورقی}
36 - شهاب‏الدین احمد بن اسماعیل حلوانى شافعى.
{پاورقی . القطر الشهدى، ص 68. پاورقی}
37 - ابوالبركات آلوسى حنفى.
{پاورقی . علامات الساعه. پاورقی}
38 - محمد بلبسى شافعى.
{پاورقی . العطر الوردى، ص 45. پاورقی}
39 - ابوالطیب عظیم‏آبادى.
{پاورقی . نظم المتناثر، ص 225. پاورقی}
40 - مباركفورى.
{پاورقی . تحفة الاحوذى، ج 6، ص 393. پاورقی}
41 - شیخ منصور على ناصف.
{پاورقی . التاج الجامع للاصول، ج 5، ص 341. پاورقی}
42 - شیخ خضر حسین مصرى.
{پاورقی . مجله التمدن الاسلامى. پاورقی}
43 - ابو الاعلى مودودى.
{پاورقی . البینات، ص 116. پاورقی}
44 - ناصرالدین البانى.
{پاورقی . مجله التمدن الاسلامى. پاورقی}
45 - شیخ عبدالمحسن بن حمد العباد.
{پاورقی . عقیدة اهل السنة والاثر فى المهدى المنتظر. پاورقی}
46 - شیخ حمود بن عبداللَّه تویجرى.
{پاورقی . الاحتجاج بالاثر على من انكر المهدى، ص 70. پاورقی}
47 - شیخ عبدالعزیز بن عبداللَّه بن باز.
{پاورقی . الامام المهدى عند اهل‏السنة، ج 2، ص 432، به نقل از او. پاورقی}

چه كسانى از صحابه احادیث مهدویت را نقل كرده‏اند؟

پرسش : چه كسانى از صحابه احادیث مهدویت را نقل كرده‏اند؟
پاسخ : راویان احادیث مهدویت از صحابه بسیارند كه از آن جمله مى‏توان به این افراد اشاره كرد:
امام امیرالمؤمنین (ع)، ابوامامه باهلى، صدىّ بن عجلان، ابوایوب انصارى، ابوسعید خدرى، ابوسلمى، ابوالطفیل عامر بن واثله، ابولیلى، ابووائل، ابوهریره، انس بن مالك، ثوبان مولى رسول اللَّه (ص)، جابر بن سمره، جابر بن عبداللَّه انصارى، جابر بن عبداللَّه صدفى، امام حسن بن على (ع)، امام حسین (ع)، سلمان فارسى، طلحة بن عبیداللَّه، عباس بن عبدالمطلب، عبدالرحمن بن عوف، عبدالرحمن بن حرث، عبداللَّه بن عباس، عبداللَّه بن عمر بن خطاب، عبداللَّه بن عمروبن عاص، عبداللَّه بن مسعود، عثمان بن عفان، عثمان بن ابى‏العاص، علقمة بن عبداللَّه، على الهلالى، عمار بن یاسر، عمر بن خطاب، عمران بن حصین، عمروبن عاص، عمروبن مرّه جهنى، عوف بن مالك، قتادة بن نعمان، قرّة بن آیاس مزنى، كعب بن علقمه، معاذ بن جبل، فاطمه زهرا (ع)، امّ سلمه، عایشه، ام حبیبه ودیگران.

حكم منكر حضرت مهدى(ع) وظهور او، در نزد اهل سنّت چیست؟

پرسش : حكم منكر حضرت مهدى(ع) وظهور او، در نزد اهل سنّت چیست؟
پاسخ : برخى از علماى اهل سنّت ایمان به خروج حضرت مهدى (ع) را واجب دانسته وبرخى دیگر منكر آن را كافر به حساب آورده‏اند:
احمد بن محمّد بن صدیق مى‏گوید: «ایمان به خروج مهدى واجب، واعتقاد به ظهور او به جهت تصدیق پیامبر (ص) حتمى وثابت است...».
{پاورقی . ابراز الوهم المكنون، ص 433. پاورقی}
همین تعبیر از سفارینى حنبلى، ناصرالدین البانى، عبدالمحسن بن حمد{پاورقی . الاذاعة، ص 146. پاورقی}
{پاورقی . مجله التمدن الاسلامى، شماره 22، ص 643. پاورقی}
العبّاد، نیز رسیده است.
{پاورقی . مجله الجماعة الاسلامیة، شماره 3. پاورقی}
فقیه شافعى ابن حجر تصریح كرده كه انكار مهدى اگر موجب انكار سنت از اصل واساس گردد، سبب كفر مى‏شود، وهر كس چنین كند قتلش واجب است. واگر انكار، تنها به جهت عناد ودشمنى با ائمه اسلام است نه سنت، لازم است كه او را تعزیر آشكار واهانت نمود تا دست از این كار بردارد...».
{پاورقی . البرهان، ص 178. پاورقی}
احمد بن محمد بن صدیق غمارى ازهرى در رابطه با احادیث مهدویت مى‏گوید: «این احادیث متواترند ومنكرین آنها بدعت‏گزار وگمراه به حساب مى‏آیند».
{پاورقی . المهدى المنتظر، ص 5. پاورقی}

چه كسانى در طول تاریخ اسلام مهدویت را به شعر درآورده‏اند؟

پرسش : چه كسانى در طول تاریخ اسلام مهدویت را به شعر درآورده‏اند؟
پاسخ : یكى از علائم وقرائن قطعى بودن یك موضوع آن است كه كار به جایى رسد كه شعرا آن موضوع را به شعر در آورند. قضیه مهدویت از این قبیل است. شعراى اسلامى در طول تاریخ این قضیه را به شعر در آورده‏اند. اینك به اسامى برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - امام على (ع).
{پاورقی . ینابیع المودة، ج 3، ص 275. پاورقی}
2 - زید بن على بن الحسین:.
{پاورقی .بحارالأنوار، ج 46، ص 202، ح 77. پاورقی}
3 - امام صادق (ع).
{پاورقی . همان، ج 51، ص 143، ح 3. پاورقی}
4 - امام رضا (ع).
{پاورقی . فرائد السمطین، ج 2، ص 337، ح 591 ؛ بحارالأنوار، ج 49، ص 239، ح 9. پاورقی}
5 - امام حسن عسكرى (ع).
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 50، ص 275. پاورقی}
6 - ابن ابى الحدید معتزلى.
{پاورقی . شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 535. پاورقی}
7 - محیى الدین بن عربى.
{پاورقی . ینابیع المودة، ص 416. پاورقی}
8 - محمّد بن طلحه شافعى.
{پاورقی . مطالب السؤول، ص 152. پاورقی}
9 - صدرالدین قونوى.
{پاورقی . ینابیع المودة، ج 3، ص 340 ؛ الزام الناصب، ص 95. پاورقی}
10 - شیخ عبدالرحمن بسطامى.
{پاورقی . ینابیع المودة، ج 3، ص 337. پاورقی}
11 - فضل بن روز بهان.
{پاورقی . اللآلى المنتظمة والدرر الثمینة، ص 80ù79. پاورقی}
12 - محمّد بن طولون (م 953 ه’ . ق).
{پاورقی . الائمة الاثنى عشر، ص 118. پاورقی}
13 - كمیت بن زید اسدى.
{پاورقی . تاریخ الادب العربى، ج 1، ص 697. پاورقی}

تألیف در قضیه مهدویت از چه زمانى بوده است؟

پرسش : تألیف در قضیه مهدویت از چه زمانى بوده است؟
پاسخ : با مراجعه به كتب تراجم ورجال پى مى‏بریم كه تألیف درباره مهدویت حركتى بنیادین بوده كه نه تنها قبل از ولادت حضرت مهدى (ع) در بین شیعه رواج داشته، بلكه حركتى مقدّس نزد شیعه وسنّى بعد از وفات رسول خدا (ص) بوده است، واین به نوبه خود دلیل بر آن است كه اصل قضیه از مسلّمات مسائل اسلامى است كه مورد اتفاق بین مسلمین قرار گرفته است، واز مسائلى نبوده است كه بعد از عصر حیرت پدید آمده باشد كه جامعه شیعى بعد از شهادت امام حسن عسكرى (ع) به آن مبتلا شده باشد.
به طور جزم مى‏توان گفت كه شروع حركت تألیف در قضیه مهدویت به ظهور حركت تدوین حدیث در تاریخ اسلامى یعنى اوایل قرن دوّم هجرى باز مى‏گردد؛ زیرا از كتب رجال استفاده مى‏شود كه شروع تألیف در این زمینه در جامعه شیعى در عصر امام صادق (ع) بوده است.
شیخ طوسى در كتاب «الفهرست» نقل مى‏كند كه على بن یقطین بن موسى بغدادى اسدى كوفى الاصل، كتابى در ملاحم تألیف نموده است.

تألیفات درباره مهدویت با چه روش‏هایى بوده است؟

پرسش : تألیفات درباره مهدویت با چه روش‏هایى بوده است؟
پاسخ : در موضوع مهدویت به روش‏هاى گوناگون ومتنوعى علماى فریقین دست به تألیف وتصنیف زده‏اند از قبیل:
1 - روش روایى
زیرا جزئیات قضیه مهدویت از مصادیق بارز ایمان به غیب به حساب مى‏آید. این روش به نوبه خود از خصوصیاتى برخوردار است: برخى تنها احادیثى را درباره مهدویت نقل كرده‏اند كه تفسیرآیات قرآن به حساب مى‏آمده وروایات تفسیرى بوده‏اند. برخى نیز عموم احادیث مهدویت را در كتاب خود جمع‏آورى كرده‏اند. روش دوم نزد شیعه واهل سنّت هر كدام به نوبه خود به شیوه‏اى خاص تدوین شده است.
نزد علماى شیعه امامیه تألیف موضوعى درباره مهدویت سه گونه بوده است:
الف. استناد به احادیثى كه از طرق شیعه نقل شده است. همانند كتاب «كفایة المهتدى فى معرفة المهدى (ع)» و«بحارالأنوار».
ب. تقویت وتأیید روایات شیعه به روایاتى كه از طرق اهل سنّت نقل شده‏است. همانند تألیف على بن عیسى اربلى در «كشف الغمه» وسید بن طاووس در «الطرائف» وشیخ حرّ عاملى در «اثبات الهداة».
ج. استناد به روایات اهل سنّت براى قبولاندن موضوع مهدویت به آنان بدون توجه به روایات شیعى، همانند كتاب «المهدى» از سید صدرالدین صدر، وكتاب «المهدى الموعود المنتظر» از نجم‏الدین عسكرى.
اهل سنّت نیز در این زمینه روش‏هاى مختلف حدیثى داشته‏اند از قبیل:
الف. اكتفا به احادیث از طرق خود، همانند كتاب «اخبار المهدى» از عباد بن یعقوب رواجنى (م 250 ه’) وكتاب «جمع الاحادیث الوارده فى المهدى» از حافظ ابى‏بكر بن ابى خیثمه احمد بن زهیر نسائى (م 279 ه’).
ب. نقل از مصادر شیعه واهل بیت:، همانند كتاب «الملاحم» از نعیم بن حماد (م 228 ه’) وكتاب «عقد الدرر فى اخبار المنتظر» از یوسف بن یحیى شافعى وكتاب «البرهان فى علامات مهدى آخرالزمان» از متقى هندى.
ج. اثبات عقیده امامیه در مسأله مهدویت با استناد به روایات اهل بیت:، همانند كتاب «ینابیع الموده» از قندوزى، وكتاب «فرائد السمطین» از جوینى شافعى.
2 - روش برهانى وكلامى
در این روش مؤلّف درصدد عرضه كردن مباحث مهدویت به صورت استدلالى وبرهانى است. این روش درصدد تثبیت ایمان به مهدویت ودفع شبهات در این موضوع است. كتاب‏هاى متعددى كه شیخ مفید در این زمینه تألیف كرده همگى از این قبیل است. ونیز كتاب «المقنع فى الغیبة» از سید مرتضى و«بحث حول المهدى» از شهید سید محمّد باقر صدر را مى‏توان از این قبیل به حساب آورد.
3 - روش مقارنى
از جمله تألیفاتى كه در مورد موضوع مهدویت شاهد آن بوده وهستیم روش بحث مقارنى بین عقیده شیعه امامى ودیگر طوایف مسلمین است. این گونه بحث را در لابلاى كتاب‏هاى شیخ مفید وسید مرتضى وشیخ طوسى به خوبى مشاهده مى‏كنیم. واز جمله كتاب‏هاى مستقل در این زمینه كتاب «بیان الاشكال فیما حكى من امر المهدى من الأقوال» از ابو عبداللَّه حمیدان بن یحیى قاسمى حسنى از علماى قرن هفتم است. ونیز از كتاب «مع المهدى المنتظر فى دراسة منهجیة مقارنة بین الفكر الشیعى والسنى» از شیخ مهدى فتلاوى وكتاب «المهدى الموعود المنتظر عند علماء اهل السنة والامامیة» از نجم الدین عسكرى مى‏توان نام برد.
4 - روش تحلیلى تاریخى
در این روش مؤلفان درصدد ترسیم قضیه مهدویت از ابعاد گوناگون تاریخى آن مى‏باشند كه مى‏توان از بارزترین این نوع تألیف به كتاب‏هاى شهید سید محمّد صدر، «تاریخ الغیبة الصغرى، تاریخ الغیبة الكبرى وتاریخ ما بعد الظهور» اشاره كرد.
5 - روش مقارنى بین ادیان
برخى دیگر درصدد عرضه موضوع مهدویت در سطحى وسیع‏تر برآمده واین موضوع مهم را در محدوده ادیان الهى دینى وشبه دینى مورد بحث وبررسى قرار داده‏اند، كه از آن جمله مى‏توان به كتاب «بشارات العهدین» از دكتر صادقى، وكتاب «المسیح الدجال» از سعید ایوب اشاره كرد.
6 - روش تحلیل فلسفه تاریخ
برخى دیگر از مؤلّفان مهدویت در این زمینه از زاویه فلسفه تاریخ ویا به تعبیر دیگر از دیدگاه تكامل تاریخ به موضوع مهدویت نگریسته‏اند، كه از آن جمله به كتاب «قیام وانقلاب مهدى از دیدگاه فلسفه تاریخ» اثر شهید مطهّرى؛ مى‏توان اشاره كرد.

آیا پدید آمدن مدّعیان مهدویت بر حتمى بودن ظهورمهدى(ع) دلالت دارد؟

پرسش : آیا پدید آمدن مدّعیان مهدویت بر حتمى بودن ظهورمهدى(ع) دلالت دارد؟
پاسخ : عقیده مهدویت به حدّى در جامعه اسلامى رسوخ كرده بود كه حتّى برخى افراد از این عقیده مسلّم سوءاستفاده كرده وادعاى مهدویت نمودند، ولى خوشبختانه با گذشت زمان مفتضح شدند.
احمد امین مصرى در كتاب «المهدیة فى الاسلام» درصدد برآمده كه مدعیان مهدویت را از عوامل واسباب طعن بر عقیده مهدویت واصالت آن به حساب آورد، ولى صحیح عكس آن است؛ زیرا ادعاى مهدویت در طول تاریخ از افراد، دلیل بر حقانیّت اصل این عقیده ورسوخ آن در میان جامعه است.
اگر این نظریه صحیح باشد كه ادعا سبب بطلان یك حقیقت است، باید نبوّت انبیا را نیز انكار كنیم؛ زیرا در طول تاریخ انبیا افرادى پیدا شدند كه به دروغ ادعاى نبوت كردند.

چه كسانى ادعاى مهدویت كرده یا در حقّ آنها ادّعاى مهدویت شده است؟

پرسش : چه كسانى ادعاى مهدویت كرده یا در حقّ آنها ادّعاى مهدویت شده است؟
پاسخ : این گونه افراد در طول تاریخ اسلام بسیار بوده‏اند كه برخى از آنها عبارتند از:
1 - محمّد بن حنفیّه؛ كه مختار در حق او ادعاى مهدویت كرد.
{پاورقی . وفیات الاعیان، ج 4، ص 172. پاورقی}
2 - موسى بن طلحه؛ كه مردم در حق او ادعاى مهدویت كردند.
{پاورقی . طبقات ابن سعد، ج 5، ص 162. پاورقی}
3 - ابوهاشم بن محمّد بن حنفیه؛ كه گروهى معتقد به مهدویت او بودند.
{پاورقی . فرق الشیعه، ص 31. پاورقی}
4 - عمر بن عبدالعزیز.
{پاورقی . البدایة والنهایة، ج 9، ص 225. پاورقی}
5 - عبداللَّه بن معاویة بن عبداللَّه بن جعفر.
{پاورقی . الفِصَل، ج 4، ص 36. پاورقی}
6 - اسماعیل فرزند امام صادق (ع)؛ گروهى مرگ او را انكار كرده وقائل به مهدویت او شدند.
{پاورقی . همان. پاورقی}
7 - محمّد بن عبداللَّه بن حسن؛ او در سال صد هجرى ادعاى مهدویت نمود. بزرگان خط اعتزال مردم را به بیعت با او دعوت مى‏نمودند. ابوالفرج اصفهانى{پاورقی . كافى، ج 5، ص 23، ح 1. پاورقی}
مى‏گوید: «كسى شك نداشت كه او مهدى است، وحتّى گروهى از بنى‏هاشم نیز با او بیعت كردند».
{پاورقی . مقاتل الطالبیین، ص 158. پاورقی}
8 - مهدى عباسى؛ منصور عباسى لقب فرزندش را مهدى گذاشت تا مردم را از این طریق اغفال كرده وبه اعتقاد مهدویت با او بیعت كنند.
{پاورقی . همان، ص 162. پاورقی}

آیا زیدیّه منكر مهدى‏(ع) هستند؟

پرسش : آیا زیدیّه منكر مهدى‏(ع) هستند؟
پاسخ : احمد امین مصرى در كتاب «ضحى الاسلام» ادّعا مى‏كند كه زیدیه به طور شدید مهدى (ع) را انكار مى‏كنند.
{پاورقی . ضحى الاسلام ج 3 ص 243 پاورقی}
ادعاى احمد امین به طور حتم باطل است، زیرا با مراجعه به كتاب‏هاى زیدیّه پى مى‏بریم كه آنها هم مانند سایر فِرَق اسلامى به ظهور وقیام حضرت مهدى (ع) اعتقاد كامل دارند.
مجد الدین بن محمّد بن منصور حسنى مؤیّدى از بزرگان علماى زیدیّه است كه در كتاب «لوامع الانوار» بابى را تحت عنوان «اخبار المهدى» بیان كرده و احادیث بسیارى درباره آن حضرت (ع) آورده است.
{پاورقی . لوامع الانوار، ج 1، ص 64-58. پاورقی}
او در بخشى از كلمات خود مى‏گوید: «امامان از آل‏محمّد كه درودهاى خداوند متعال بر آنها باد به حضرت مهدى بشارت مى‏دادند وفرج او را از خداوند انتظار مى‏كشیدند. اول امامان آخر امامان را به این موضوع وصیت مى‏نمودند، وسابق آنان به كسانى كه بعد از آنها مى‏آمدند موضوع حضرت مهدى (ع) را ابلاغ مى‏نمودند».
{پاورقی . همان، ص 58. پاورقی}
او نیز بعد از نقل اخبار ورایات بسیار درباره حضرت مهدى (ع) مى‏گوید: «روایات درباره مهدى واینكه او از اهل بیت است به حدّ تواتر مى‏باشد».
{پاورقی . همان. پاورقی}
ونیز مى‏گوید: «خبرهاى نبوى وبشارت‏هاى علوى به امام امّت وخاتمه امامان (مهدى)... بیش از آن است كه شماره شود. وامر درباره او همان چیزى است كه شارح نهج البلاغه (ابن ابى الحدید) در شرح كلام وصىّ (امام على) صلوات‏اللَّه علیه «قد لبس للحكمة جنتها» گفته است. كلامى كه نصّ آن این است. وبه تحقیق اتّفاق تمام فرقه‏هاى مسلمانان بر این است كه دنیا وتكلیف تمام نمى‏شود مگر بر او (ظهور او)».
{پاورقی . همان. پاورقی}
همین مضامین را امام زیدیّه، ابن حمزه، در كتاب «الشافى» نقل كرده است.
{پاورقی . كتاب الشافى، ج 1، ص 78. پاورقی}
از عبارات ابن‏حمزه استفاده مى‏شود كه او حتّى به ولادت حضرت مهدى (ع) اعتقاد دارد، نه اینكه در آخرالزمان متولد مى‏شود.
{پاورقی . همان، ص 79. پاورقی}
ونیز قاضى حسین بن ناصر مهلا از علماى زیدیه در كتاب «مطمح الآمال» به اصل قضیه مهدویت تصریح كرده است. او مى‏گوید: «درباره مهدى احادیثى است كه به حد تواتر رسیده است».
{پاورقی . مطمح الآمال، ص 185 پاورقی}

آیا اعتقاد به مهدویت مردم را از عمل خیر باز مى‏دارد؟

پرسش : آیا اعتقاد به مهدویت مردم را از عمل خیر باز مى‏دارد؟
پاسخ : قبل از هر چیز باید عقیده به مهدویت وانتظار مهدى موعود (ع) را معنا كرد.
اگر مقصود از عقیده مهدویت آن باشد كه انسان به انتظار ظهور كسى بنشیند كه به سبب فراگیر شدن ظلم با ظهورش به تنهایى همه امور را اصلاح مى‏كند وما هیچ نقشى در ظهور او نداریم بلكه مى‏توانیم با گسترش ظلم در ظهور او تعجیل كنیم، با این دیدگاه مى‏توان گفت كه اعتقاد به مهدویت انسان را از عمل خیر باز مى‏دارد.
ولى اگر برداشت ما از اعتقاد به مهدویت عقیده به ظهور كسى است كه ما مى‏توانیم با زمینه سازى براى او در ظهورش تعجیل كنیم واگر تأخیر در آن شده به جهت كوتاهى ما است، نه تنها این عقیده انسان را از عمل باز نمى‏دارد بلكه در عمل كردن به خیر نیز تشویق خواهد نمود، زیرا منتظران مصلح، خود افرادى صالح هستند. لذا در روایات اسلامى، انتظار فرج از مقوله عمل واز افضل اعمال امّت اسلامى به حساب آمده است.

موارد اتفاقى در قضیه مهدویت

آیا مذاهب اسلامى بر اصل ظهور امام زمان‏علیه‏السلام اتفاق نظر دارند؟

پرسش : آیا مذاهب اسلامى بر اصل ظهور امام زمان‏علیه‏السلام اتفاق نظر دارند؟
پاسخ : تمام مذاهب اسلامى بر اصل مسئله ظهور حضرت مهدى (ع) از ذریّه پیامبر اكرم (ص) اتفاق نظر دارند. همه معتقدند كه در آخرالزمان شخصى به نام مهدى (ع) ظهور كرده، زمین را پر از عدل وداد خواهد كرد، همان گونه كه از ظلم وجور پر شده است.
الف. از علماى شیعه
شهید صدر؛ مى‏فرماید: «به راستى اعتقاد به حضرت مهدى (ع) به عنوان پیشواى منتظر براى تغییر جهان به جهانى بهتر، در احادیث پیامبر (ص) به طور عموم و در روایات اهل بیت: به طور خصوص آمده است وبه حدى به این مسئله تأكید شده كه جاى هیچ شكى را براى انسان باقى نمى‏گذارد...».
{پاورقی . بحث حول المهدى، ص 104ù103. پاورقی}
شیخ محمد رضا مظفر مى‏فرماید: « مسئله بشارت به ظهور مهدى (ع) از اولاد فاطمه (س) در آخرالزمان واینكه زمین را از عدل وداد پر مى‏كند بعد از آنكه از ظلم وجور پر شده باشد، از مسائلى است كه به طور متواتر از پیامبر (ص) رسیده است ومسلمانان در كتاب‏هاى روایى خود آنها را نقل كرده اند».
{پاورقی . عقائد الامامیه، ص 77. پاورقی}
ب. از علماى اهل سنّت
ناصر الدین البانى مى‏گوید: «اما مسئله مهدى، باید دانسته شود كه درباره خروج او احادیث صحیح بسیارى وارد شده است...».
{پاورقی . حول المهدى (ع)، البانى، مجله التمدن الاسلامى، سال 1371ه. پاورقی}
شیخ عبدالمحسن بن حمد العباد مى‏گوید: «همانا كثرت احادیث مهدى (ع) وتعدد طرق آنها واثبات آنها در كتاب‏هاى اهل سنّت به حدى است كه بسیار دشوار به نظر مى‏رسد كه بتوانیم بگوییم حقیقتى ندارند، مگر اینكه كسى جاهل بوده یا اهل جدل باشد، یا دقت در سندهاى آنها نكرده باشد وبر كلام بزرگان اهل علم واقف نباشد...».
{پاورقی . عقیدة اهل السنة والأثر فى المهدى المنتظر، مجله جامعة اسلامیة، شماره 3. پاورقی}
شیخ عبدالعزیز بن عبداللَّه بن باز مى‏گوید: «پس امر مهدى (ع) معلوم واحادیث در آن مستفیض بلكه متواتر وتقویت كننده یكدیگرند، وجماعتى از اهل علم ادعاى تواتر آنها را نموده‏اند...».
{پاورقی . همان. پاورقی}

آیا مذاهب اسلامى بر وجوب اعتقاد به ظهور مهدى(ع)اتفاق نظر دارند؟

پرسش : آیا مذاهب اسلامى بر وجوب اعتقاد به ظهور مهدى(ع)اتفاق نظر دارند؟
پاسخ : همه مذاهب اسلامى بر این امر اتفاق نظر دارند كه خروج مهدى(ع) در آخرالزمان از امور غیبى است كه باید به آن اعتقاد پیدا كرد.
الف. از علماى شیعه
شیخ صدوق مى‏فرماید: «ایمان شخص مؤمن به امام زمان (ع) بدون علم به احوال آن حضرت صحیح نخواهد بود. زیرا ایمان كسى كه به قضیه مهدویت اعتقاد دارد به او نفعى نمى‏رساند مگر در صورتى كه عارف به شأن آن حضرت در زمان غیبت باشد».
{پاورقی . كمال الدین، ج 1، ص 19. پاورقی}
ب. از علماى اهل سنّت
ناصرالدین البانى مى‏نویسد: «همانا عقیده به خروج حضرت مهدى (ع) عقیده‏اى است ثابت ومتواتر از پیامبر اكرم (ص) كه ایمان به آن واجب است، زیرا این عقیده از امور غیب است كه ایمان به آن در قرآن كریم از صفات پرهیزكاران شمرده شده است...».
{پاورقی . مجله تمدن اسلامى، چاپ دمشق. پاورقی}
عبدالمحسن بن حمد العباد مى‏نویسد: «تصدیق واعتقاد به قضیه مهدویت، داخل در ایمان به رسالت پیامبر اكرم (ص) است، زیرا از آثار ایمان به پیامبر (ص) تصدیق او است در امورى كه به آنها خبر داده ونیز داخل در ایمان به غیبى است كه خداوند متعال مؤمنین را به جهت ایمان به آن مدح كرده است...».
{پاورقی . مجله الجماعة الاسلامیه، چاپ حجاز. پاورقی}

دیدگاه مذاهب اسلامى راجع به توسعه حكومت حضرت مهدى‏ چیست؟

پرسش : دیدگاه مذاهب اسلامى راجع به توسعه حكومت حضرت مهدى‏ چیست؟
پاسخ : یكى دیگر از موارد اعتقاد در قضیه مهدویت، موضوع فراگیر بودن دعوت وحكومت حضرت مهدى (ع) است.
خداوند متعال مى‏فرماید: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الأَرْضِ...}؛ «خداوند به كسانى كه از شما بندگان ایمان آورده ونیكوكار{پاورقی . سوره نور، آیه 55. پاورقی}
گردند وعده داده است كه بر روى زمین خلافت دهد.»
احمد بن حنبل به سندش از رسول خدا (ص) نقل كرده كه فرمود: «تملأ الأرض ظلماً وجوراً ثمّ یخرج رجل من عترتى یملك سبعا أو تسعا فیملأ الأرض قسطا وعدلاً»؛ «زمین پر از{پاورقی . مسند احمد، ج 3، ص 28. پاورقی}
ستم وظلم مى‏شود، در این هنگام شخصى از عترتم خروج مى‏كند ودر مدت هفت یا نه روز مالك كلّ زمین خواهد شد، ودر این هنگام زمین را پر از عدل وداد خواهد كرد.»
امام باقر (ع) فرمود: «یملك القائم ثلاثمائة سنة ویزداد تسعاً كما لبث أهل الكهف فى كهفهم، یملأ الأرض عدلاً وقسطاً كما ملئت ظلماً وجوراً فیفتح اللَّه له شرق الأرض وغربها»؛ «امام{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 390، ح 212. پاورقی}
قائم309 7 سال مالك زمین مى‏شود ودر آن حكومت مى‏كند، همان مقدار كه اهل كهف در غارشان درنگ كردند. زمین را پر از عدل وداد خواهد كرد، آن گونه كه پر از ظلم وجور شده باشد. خداوند براى او شرق وغرب عالم را فتح خواهد نمود...».

دیدگاه مذاهب اسلامى درباره لقب منجى چیست؟

پرسش : دیدگاه مذاهب اسلامى درباره لقب منجى چیست؟
پاسخ : با ملاحظه روایاتى كه از شیعه وسنى به دست ما رسیده، پى مى‏بریم كه همگى بر این اتفاق دارند كه لقب منجى جهانى «مهدى» است.
حاكم نیشابورى به سند خود از ابن سعید خدرى نقل كرده كه رسول خدا (ص) فرمود: «المهدىّ منّا أهل البیت»؛ «مهدى از ما اهل بیت است.»
{پاورقی . مستدرك حاكم، ج 4، ص 557. پاورقی}
پیامبر اكرم (ص) فرمودند: «یخرج المهدى وعلى رأسه غمامة فیها مناد ینادى هذا المهدى خلیفة اللَّه فاتّبعوه»؛ «مهدى خروج مى‏كند در حالى كه بالاى سر او ابرى است، در میان آن{پاورقی . بحارالأنوار، ج 51، ص 81. پاورقی}
ابر كسى است كه ندا مى‏كند: این مهدى خلیفه خدا است، او را پیروى كنید.»

مهدى موعودعلیه‏السلام از ذریّه چه كسى است؟

پرسش : مهدى موعودعلیه‏السلام از ذریّه چه كسى است؟
پاسخ : همه مسلمانان اتفاق نظر دارند كه مهدى موعود (ع) از ذریه پیامبر اكرم (ص) است.
سعید بن مسیّب مى‏گوید: نزد ام‏سلمه بودم كه سخن از مهدى (ع) به میان آمد ام‏سلمه فرمود: از رسول خدا (ص) شنیدم كه مى‏فرمود: «المهدى من ولد فاطمة»؛ «مهدى از{پاورقی . سنن ابن ماجه، ج 2، ص 1368، ح 4086. پاورقی}
اولاد فاطمه است.»
ابوسعید خدرى مى‏گوید: رسول خدا (ص) فرمود: «لاتقوم الساعة حتى تمتلئ الأرض ظلماً وعدواناً. قال: ثمّ یخرج رجل من عترتى (أو من أهل بیتى) یملأها قسطاً وعدلاً كما ملئت ظلماً وعدواناً»؛ «قیامت برپا نمى‏شود تا اینكه زمین پر از ظلم وجور شده باشد. فرمود:{پاورقی . مسند احمد، ج 3، ص 36. پاورقی}
سپس مردى از عترتم یا از اهل بیتم [تردید از راوى است] قیام مى‏كند وزمین را پر از عدل وداد خواهد كرد همان گونه كه پر از ظلم وجور شده است.»
امام باقر (ع) فرمود: «المهدىّ رجل من ولد فاطمه»؛ «مهدى مردى از اولاد فاطمه است.»
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 51، ص 43، ح 32. پاورقی}

دیدگاه مذاهب اسلامى درباره نزول حضرت عیسى‏علیه‏السلام چیست؟

پرسش : دیدگاه مذاهب اسلامى درباره نزول حضرت عیسى‏علیه‏السلام چیست؟
پاسخ : از روایات فریقین استفاده مى‏شود كه هنگام خروج حضرت مهدى (ع) حضرت عیسى (ع) از آسمان فرود آمده، در نماز به امام زمان (ع) اقتدا خواهد كرد.
بخارى به سند خود از ابوهریره نقل مى‏كند كه رسول خدا (ص) فرمود: «كیف أنتم إذا نزل ابن مریم فیكم وإمامكم منكم»؛ «چگونه‏اید زمانى كه فرزند مریم فرود آید در حالى كه{پاورقی . صحیح بخارى، ج 4، ص 143. پاورقی}
امام بر شما فردى از خودتان است.»
امام باقر (ع) فرمود: «القائم منصور بالرعب مؤیّد بالنصر، تطوى له الأرض وتظهر له الكنوز، ویبلغ سلطانه المشرق والمغرب، ویظهر اللَّه عزّوجلّ به دینه ولو كره المشركون. فلا یبقى فى الأرض خراب إلاّ عمر، وینزل روح اللَّه عیسى بن مریم فیصلّى خلفه»؛ «قائم توسط ترس{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 191، ح 24. پاورقی}
یارى وبه نصرت تأیید مى‏شود. زمین براى او خواهد چرخید و گنج‏ها براى او ظاهر خواهد شد وسلطنتش مشرق ومغرب عالم را فرا خواهد گرفت. خداوند عزّوجلّ به واسطه او دینش را ظاهر مى‏كند، هر چند كه مشركان بر آن كراهت داشته باشند. در آن هنگام در زمین جاى خرابى نیست جز آنكه آباد شود وروح‏اللَّه عیسى بن مریم فرود مى‏آید وپشت سر او اقامه نماز خواهد كرد.»

در چه مدّتى مقدمات ظهور حضرت مهدى‏علیه‏السلام فراهم مى‏گردد؟

پرسش : در چه مدّتى مقدمات ظهور حضرت مهدى‏علیه‏السلام فراهم مى‏گردد؟
پاسخ : اتفاق امت اسلامى است بر اینكه امر حضرت مهدى (ع) یك شبه از جانب خداوند اصلاح شده وظهورش امضا خواهد شد.
احمد بن حنبل به سند خود از رسول خدا (ص) نقل مى‏كند كه فرمود: «المهدىّ منّا أهل البیت، یصلحه اللَّه فى لیلة»؛ «مهدى از ما اهل بیت است. خداوند امر فرج او را در یك شب{پاورقی . مسند احمد، ج 1، ص 84. پاورقی}
اصلاح خواهد كرد.»
شیخ صدوق به سند خود از امام حسین (ع) نقل مى‏كند كه فرمود: «فى التاسع من ولدى سنّة من یوسف وسنّة من موسى بن عمران وهو قآئمنا أهل البیت، یصلح اللَّه تبارك وتعالى أمره فى لیلة واحدة»؛ «در نهمین فرزند از اولاد من سنتى از یوسف وسنتى از موسى بن{پاورقی . كمال الدین، ج 1، ص 317، ح 1. پاورقی}
عمران (ع) است واو قائم ما اهل بیت است. خداوند تبارك وتعالى امر او را در یك شب اصلاح خواهد كرد.»

دیدگاه مذاهب اسلامى درباره حكومت عدل‏گستر حضرت مهدى‏(ع) چیست؟

پرسش : دیدگاه مذاهب اسلامى درباره حكومت عدل‏گستر حضرت مهدى‏(ع) چیست؟
پاسخ : احادیث بسیار زیادى در متون اسلامى اعم از شیعه وسنى بر این امر اتفاق دارند كه امام زمان (ع) بعد از ظهور خود زمین را پر از عدل وداد خواهد كرد، همان گونه كه از ظلم وجور پر شده باشد.
ابوسعید خدرى از رسول خدا (ص) روایت كرده كه فرمود: «لاتقوم الساعة حتى تمتلئ الأرض ظلماً وعدواناً. قال: ثمّ یخرج رجل من عترتى (أومن أهل بیتى) یملأها قسطاً وعدلاً كما ملئت ظلماً وعدواناً»؛ «قیامت برپا نمى‏شود تا اینكه زمین پر از ظلم وستم گردد. سپس{پاورقی . مسند احمد، ج 3، ص 36. پاورقی}
فرمود: آن گاه شخصى از عترتم یا از اهل بیتم [تردید از راوى است] خروج كرده، زمین را از عدل پر خواهد كرد، همان گونه كه از ظلم وستم پر شده باشد.»
شیخ طوسى به سند خود از امام صادق (ع) نقل كرده كه فرمود: «یظهر صاحبنا وهو من صلب هذا -وأومأ بیده إلى موسى بن جعفر- ویملأها عدلاً كما ملئت جوراً وظلماً»؛{پاورقی . الغیبة، طوسى، ص 42. پاورقی}
«صاحب ما ظهور مى‏كند، در حالى كه از نسل این شخص است (حضرت با دست مبارك خود به موسى بن جعفر (ع) اشاره كرد) آن گاه زمین را پر از عدل وداد مى‏كند، همان گونه كه از ظلم وجور پر شده باشد.»

ولادت امام مهدى علیه السلام

آیا كسى از علماى اهل سنّت به ولادت مهدى‏علیه‏السلام اعتراف كرده است؟

پرسش : آیا كسى از علماى اهل سنّت به ولادت مهدى‏علیه‏السلام اعتراف كرده است؟
پاسخ : گروهى از علماى اهل سنّت به ولادت فرزندى براى امام حسن عسكرى (ع) به نام مهدى (ع) اعتراف نموده‏اند. اینك اسامى برخى از آنها را ذكر مى‏نماییم:
1 - علامه شمس‏الدین قاضى ابن خلكان شافعى.
{پاورقی . وفیات الاعیان، ج 4، ص 176. پاورقی}
2 - علامه صلاح الدین خلیل بن أیبك صفدى.
{پاورقی . الوافى بالوفیات، ج 3، ص 336. پاورقی}
3 - ابن اثیر جزرى.
{پاورقی . الكامل فى التاریخ، ج 4، ص 454. پاورقی}
4 - علامه میرخواند.
{پاورقی . روضة الصفا، ج 3، ص 59. پاورقی}
5 - على بن حسین مسعودى.
{پاورقی . مروج الذهب، ج 4، ص 112. پاورقی}
6 - محمّد فرید وجدى.
{پاورقی . دائرة المعارف، ج 6، ص 439. پاورقی}
7 - ابوالفداء اسماعیل بن على شافعى.
{پاورقی . المختصر فى اخبار البشر، ج 1، ص 361. پاورقی}
8 - سبط بن جوزى.
{پاورقی . تلبیس ابلیس، ص 118. پاورقی}
9 - محمد بن طلحه شافعى.
{پاورقی . مطالب السؤول فى مناقب آل الرسول، ج 2، ص 152. پاورقی}
10 - شمس‏الدین محمّد بن طولون حنفى.
{پاورقی . الشذرات الذهبیه، ص 117. پاورقی}
11 - میرزا محمّد بن رستم بدخشى شافعى.
{پاورقی . مفتاح النجا، ص 104. پاورقی}
12 - احمد بن حجر هیتمى شافعى.
{پاورقی . صواعق المحرقه، ص 208. پاورقی}
13 - محمّد بن یوسف گنجى شافعى.
{پاورقی . كفایة الطالب، ص 312. پاورقی}
14 - عارف عبدالوهاب شعرانى حنفى.
{پاورقی . الیواقیت والجواهر، ج 2، ص 127. پاورقی}
15 - محیى الدین عربى.
{پاورقی . فتوحات مكیه، باب 366. پاورقی}
16 - مؤمن بن حسن شبلنجى شافعى.
{پاورقی . نورالابصار، ص 341. پاورقی}
17 - شیخ سلیمان قندوزى حنفى.
{پاورقی . ینابیع المودة، ج 3، ص 306. پاورقی}
18 - شیخ محمّد بن على صبان شافعى.
{پاورقی . اسعاف الراغبین در حاشیه نور الابصار، ص 154. پاورقی}
19 - صفى‏الدین عبدالمؤمن بغدادى.
{پاورقی . مراصد الاطلاع، ج 2، ص 685. پاورقی}
20 - زین‏الدین عمر بن وردى.
{پاورقی . تتمة المختصر فى اخبار البشر، ج 1، ص 319. پاورقی}
21 - ابوالعباس احمدبن على قلقشندى شافعى.
{پاورقی . نهایة الارب، ص 118. پاورقی}
22 - ابوعبداللَّه یاقوت حموى.
{پاورقی . معجم البلدان، ج 3، ص 173. پاورقی}
23 - محمّد امین بغدادى معروف به سویدى.
{پاورقی . سبائك الذهب، ص 78. پاورقی}
24 - ابن خلدون.
{پاورقی . تاریخ ابن خلدون، ج 3، ص 361. پاورقی}
25 - ابوالفتح محمّد بن عبدالكریم شهرستانى.
{پاورقی . ملل ونحل، ج 1، ص 198. پاورقی}
26 - نورالدین ابن صبّاغ مالكى.
{پاورقی . الفصول المهمة، ص 273. پاورقی}
27 - نورالدین عبدالرحمن جامى حنفى.
{پاورقی . شواهد النبوة، ص 404. پاورقی}
28 - ملاّ على قارى حنفى مكّى.
{پاورقی . المرقاة فى شرح المشكاة، ج 10، ص 336. پاورقی}
29 - فضل بن روزبهان.
{پاورقی . دلائل الصدق، ج 2، ص 370. پاورقی}
30 - جمال الدین محمّد بن یوسف زرندى حنفى.
{پاورقی . معارج الوصول. پاورقی}
31 - احمدامین مصرى.
{پاورقی . ضحى الاسلام، ج 3، ص 210. پاورقی}
32 - صدرالدین حموینى.
{پاورقی . فرائد السمطین، ج 2، ص 132. پاورقی}
33 - عطار نیشابورى.
{پاورقی . به نقل از ینابیع المودة، ج 3، ص 350. پاورقی}
34 - جلال الدین بلخى رومى.
{پاورقی . همان. پاورقی}
35 - صدرالدین قونوى.
{پاورقی . همان. پاورقی}
36 - حسین بن محمّد دیاربكرى مالكى.
{پاورقی . تاریخ الخمیس، ج 2، ص 288. پاورقی}
37 - احمد بن یوسف ابوالعباس قرمانى حنفى.
{پاورقی . اخبار الدول وآثار الأول، ج 1، ص 353. پاورقی}
38 - شمس الدین ذهبى شافعى.
{پاورقی . العبر فى خبر من غبر، ج 1، ص 381. پاورقی}
39 - فخر رازى شافعى.
{پاورقی . الشجرة المباركة فى انساب الطالبیه، ص 79ù78. پاورقی}
40 - شیخ عبداللَّه بن محمّد شبراوى مصرى شافعى.
{پاورقی . الاتحاف بحبّ الاشراف، ص 179. پاورقی}
41 - ابن عماد دمشقى حنبلى.
{پاورقی . شذرات الذهب فى اخبار من ذهب، ج 3، ص 265. پاورقی}
42 - محمّد بن عبدالرسول برزنجى شافعى.
{پاورقی . الإشاعة لأشراط الساعة، ص 149. پاورقی}
43 - ابوالبركات نعمان بن محمود آلوسى حنفى.
{پاورقی . غالیة الواعظ، ج 1، ص 78. پاورقی}
ودیگران.

آیا كسى از اهل سنّت فرزند امام عسكرى‏علیه‏السلام (مهدى) را همان منجى منتظر مى‏داند؟

پرسش : آیا كسى از اهل سنّت فرزند امام عسكرى‏علیه‏السلام (مهدى) را
همان منجى منتظر مى‏داند؟
پاسخ : گر چه برخى از علماى اهل سنّت تنها به ولادت فرزندى به نام مهدى از امام حسن عسكرى (ع) اشاره كرده‏اند وحیات او تا این زمان ومنجى وموعود بودن او را به شیعه نسبت مى‏دهند، ولى برخى از آنان تصریح به زنده بودن او تاكنون ونیز موعود ومنجى بودن او دارند كه مى‏توان از میان آنها به افراد ذیل اشاره نمود:
1 - محمّد بن یوسف گنجى شافعى (متوفاى 658ه’ ق) مى‏گوید: «ابو محمّد حسن عسكرى (ع) ازخود فرزندى به جاى‏گذاشت كه همان امام منتظراست. صلوات‏اللَّه علیه».
{پاورقی . كفایة الطالب، ص 312. پاورقی}
2 - عبدالوهاب شعرانى حنفى مى‏گوید: «در آخرالزمان امید به خروج مهدى است. او از اولاد امام حسن عسكرى (ع) است. ولادت او نیمه شعبان سال 255 هجرى اتفاق افتاد. تا به حال زنده است تا با حضرت عیسى (ع) اجتماع كند. عمرش تا این زمان 706 سال است. این چنین شیخ حسن عراقى به من خبر داد».
{پاورقی . الیواقیت والجواهر، ج 2، ص 127. پاورقی}
3 - نورالدین عبدالرحمن جامى حنفى؛ بعد از بیان تاریخ ولادت حضرت مهدى (ع) مى‏گوید: «او كسى است كه زمین را پر از عدل وداد خواهد كرد».
{پاورقی . شواهد النبوه، ص 404. پاورقی}
4 - قاضى بهلول بهجت افندى مى‏گوید: «ولادت امام دوازدهم در پانزدهم ماه شعبان سال 255 هجرى بود واسم مادرش نرجس است. براى او دو غیبت است: یكى صغرا ودیگرى كبرا. هر گاه خداوند به او اذن دهد ظهور كرده، آن گاه زمین را پر از عدل وداد خواهد كرد».
{پاورقی . المحاكمة فى تاریخ آل محمد (ص)، ص 246. پاورقی}
5 - صدر الدین حموینى؛ در ذیل حدیثى كه او از پیامبر (ص) نقل كرده آمده است: «...همانا دوازدهمین از فرزندانم غیبت مى‏كند... تا اینكه خداوند متعال به او اذن خروج مى‏دهد».
{پاورقی . فرائد السطمین، ج 2، ص 132. پاورقی}
6 - شیخ فریدالدین عطار نیشابورى؛ او در قصیده‏اى مى‏گوید:
صد هزاران اولیا روى زمین
از خدا خواهند مهدى را یقین
یا الهى مهدى‏ام از غیب آر
تا جهان عدل گردد آشكار
{پاورقی . ینابیع الموده، ج 3، ص 351ù350. پاورقی}
7 - جلال الدین رومى: او نیز در قصیده‏اى مى‏گوید:
اى سرور مردان على! مستان سلامت مى‏كنند
وى صفدر مردان على! مردان سلامت مى‏كنند
تا اینكه بدین جا مى‏رسد:
با میر دین هادى بگو با عسكرى مهدى بگو
با آن ولى مهدى بگو: مستان سلامت مى‏كنند
{پاورقی . همان، ج 3، ص 351. پاورقی}
8 - صدرالدین قونوى؛ او هنگام وفات در وصیّت خود به شاگردانش مى‏گوید: «...هفتاد هزار بار ذكر «لااله‏الااللَّه» را در شب اوّل مرگم با حضور قلب بگویید وسلام مرا نیز به حضرت مهدى (ع) برسانید».
{پاورقی . همان، ص 341ù340. پاورقی}
9 - احمد بن یوسف ابوالعباس قرمانى حنفى؛ او مى‏گوید: «محمّد حجّت، خلف صالح، عمرش هنگام وفات پدرش پنج سال بود. خداوند در آن سنّ به او حكمت آموخت، همان گونه كه در كودكى به حضرت یحیى (ع) آموخت... علما اتفاق دارند بر اینكه مهدى همان قائم در آخرالزمان است...».
{پاورقی . اخبار الدول وآثار الأول، ج 1، ص 353. پاورقی}

مبناى مؤلّفان حدیثى مصادر مهدویت چه بوده است؟

پرسش : مبناى مؤلّفان حدیثى مصادر مهدویت چه بوده است؟
پاسخ : برخى مى‏گویند: معروف نزد قدما چنین بوده كه هر روایتى در مسائل تاریخى واز آن جمله موضوع مهدویت را بدون بررسى سند آن نقل مى‏كردند. ولى بعد از آن عصر، حركت جدیدى پدید آمد وبین روایات تمییز داده شد، تا زمانى كه حركت اصولیین پدید آمد واخبار را به دسته‏هاى مختلف از قبیل: صحیح، حسن، قوى وضعیف تقسیم نمودند، ولى این پیشرفت وحركت شامل روایت‏هاى تاریخى كه از آن جمله روایات مهدویت است، نگردید...».
{پاورقی . تطور الفكر السیاسى، ص 209. پاورقی}
پاسخ:
1 - آنچه از قدماى محدثین امامیه مى‏دانیم آن است كه آنان نهایت سعى وكوشش واحتیاط خود را در جمع ونقل احادیث در كتب خود داشته‏اند، كه از آن جمله كلینى؛ است. او نزد اهل فن حدیث، معروف به دقت نظر واحتیاط در نقل اخبار است. ونیز مى‏دانیم كه بزرگانى امثال شیخ طوسى؛ چه اهتمام وافرى به شناخت شیوخ روایى خود داشته‏اند. شخصى مثل شیخ صدوق؛ عادتاً شیوخ خود را مى‏شناخته ونیز از حالات آنان از ایمان وعدالت آگاهى داشته است، واز كسى كه او را نمى‏شناخته روایت نقل نمى‏كرده است.
2 - ما اطمینان داریم كه این بزرگان به صحت این گونه روایات كه در باب امامت ومهدویت وارد شده اطمینان كامل داشته‏اند، ویا لااقلّ به جهت برخى قرائن معتبر كه همراه آنها بوده وموجب جبران ضعف برخى از آنها مى‏شده، آنها را با اطمینان كامل نقل مى‏كردند. وگرنه جاى این سؤال باقى است كه امثال شیخ صدوق وطوسى ودیگران چه اهدافى غیر از احتجاج واستدلال به آنها، داشته‏اند. مگر این نیست كه شیخ صدوق كتابش را براى رفع حیرت در امر حضرت مهدى (ع) نوشته است؟
3 - تمام یا بیشتر اصول ومنابع اصلى احادیث مهدویت كه در سه قرن اوّل نوشته شده به دست شیخ صدوق، طوسى ونعمانى رسیده واز خود به آن كتاب‏ها استناد داشته‏اند، ولذا به آن روایات استدلال مى‏نمودند.
4 - گرچه تقسیم حدیث به چهار قسم از اصطلاحات متأخرین است ولى قدماى محدثین از آن جمله شیخ طوسى؛ روش خاصى در قبول خبر داشته‏اند.
شیخ بهایى بعد از تقسیم حدیث به چهار قسم معروف، مى‏گوید: «این اصطلاح نزد قدما معروف نبوده بلكه آنان حدیث صحیح را به حدیثى اطلاق مى‏كردند كه مقرون به قرائن مورد وثوق واطمینان باشد. واین قرائن انواعى دارد:
الف . وجود حدیث در اصول 400 گانه حدیثى كه نزد راویان مشهور بوده است.
ب . تكرار حدیث در یك یا دو اصل یا بیشتر از این اصول با سندهاى متعدد ومعتبر.
ج . وجود حدیث در اصلى كه انتسابش به یكى از اصحاب ائمه ثابت واجماع اصحاب بر صدق او بوده است.
د . وجود حدیث در یكى از كتبى كه بر ائمه عرضه شده وآن حضرات، مصنّف آن كتب را تمجید نمودند، از قبیل كتاب: عبیداللَّه بن على حلبى كه بر امام صادق (ع) عرضه شد.
{پاورقی . رجال نجاشى، ص 230. پاورقی}
ه’ . وجود حدیث در كتبى كه نزد قدما مورد وثوق واطمینان بوده است.
{پاورقی . وسائل الشیعه، ج 30، ص 198ù197. پاورقی}
5 - علماى رجال، مجهول را بر دو نوع تقسیم كرده‏اند:
الف . مجهول اصصلاحى: وآن به كسى اطلاق مى‏شود كه تصریح به جهالت او از سوى رجالیون شده باشد.
ب . مجهول لغوى: وآن به كسى اطلاق مى‏شود كه وضعیت او معلوم نیست ولذا در كتب رجال از او یادى به میان نیامده است. تنها قسم اول از جهالت است كه موجب ضعف راوى است، ودر مورد دوم احتیاج به بررسى دقیق دارد كه سبب مطرح نشدن او در كتب رجال چیست؟ گاه ممكن است به جهت معروف بودنش درباره او سكوت كرده‏اند.
{پاورقی . الرواشح، میرداماد، ص 61ù60. پاورقی}
6 - احتمالى نیز وجود دارد كه بناى قدما بر تمسك به «اصالة الصدق والعدالة» باشد. یعنى اصل اولى بر صدق وعدالت راوى است مگر آنكه خلاف آن ثابت شود. ومقصود به آن، همان اصل عدم ویا استصحاب عدم فسق است. به همین جهت است كه ما احتیاجى به اثبات عدالت -خواه به معناى ملكه یا حسن ظاهر- نداریم؛ زیرا احراز آن مستلزم تعطیل امور وتضییع بسیارى از مصالح است. كمتر كسى است كه بتوان عدالت او را به اثبات رسانید. این مطلب مورد تأیید عقلا نیز هست.
7 - براى اثبات اعتبار روایات نباید تنها اعتبار سندى را مطرح ساخت، بلكه باید به همه راه‏ها واسباب اعتبار شخص توجه كرد ودر نظر داشت كه مبناى بسیارى از عالمان شیعه، بلكه اكثریت قریب به اتفاق آنان، حجیّت خبر موثوقٌ به است؛ یعنى خبرى كه از طرق مختلف به آن اطمینان ووثوق حاصل شود.

آیا روایات ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام ضعیف است؟

پرسش : آیا روایات ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام ضعیف است؟
پاسخ : برخى مى‏گویند: «...مؤلّفان در مورد ولادت حضرت مهدى (ع) به هر روایتى تمسك كرده‏اند در حالى كه خود به ضعف سند آنها پى برده‏اند...».
{پاورقی . تطور الفكر السیاسى، ص 208. پاورقی}
1 - احادیث مربوط به ولادت حضرت مهدى (ع) به جهت وجود برخى از سندهاى صحیح در میان آنها كافى است كه سند روایات دیگر كه از ضعف برخوردارند، تقویت كند، واین مسلكى است كه مورد قبول محدثین شیعه واهل سنّت واقع شده است.
{پاورقی . سلسلة الاحادیث الصحیحه، ناصرالدین البانى، ج 4، ص 358. پاورقی}
2 - احادیثى كه درباره مسائل مسلّم اعتقادى وكلامى است از آن جهت كه نزد شیعه ثابت بوده وبه تأیید قطعى عقل نیز رسیده است، راویان آن مورد جرح وتعدیل قرار نگرفته‏اند، وبه طور كلى احتیاجى به آن نبوده است، كه از آن جمله مى‏توان به احادیث مهدویت اشاره كرد.
3 - احادیث ولادت حضرت مهدى (ع) كه به دلالت مطابقى یا تضمنى یا التزامى دلالت بر ولادت حضرت دارد از حدّ لازم تواتر فراتر رفته است، لذا به جهت آنكه مفید یقین است احتیاج به بررسى سندى ندارد. خبر متواتر، نقل جماعت كثیرى است كه اتفاقشان بر دروغ، محال است. ومى‏دانیم كه در خبر متواتر لازم نیست كه هر یك از راویان حدیث از ثقات وعدول باشند، بلكه مى‏توان از راه تراكم احتمالات به یقین رسید.
4 - شخص متتبّع بعد از ملاحظه وضع سیاسى عصر امام عسكرى (ع) وقبل وبعد از آن پى مى‏برد كه یكى از عوامل جهالت حال راویان احادیث ولادت حضرت مهدى (ع) همان فشارهاى سیاسى بوده كه از طریق حاكمان ظلم وجور بر شیعیان وارد شده است، ولذا بسیارى از راویان، خود را با اسامى مستعار معرّفى مى‏كردند تا شناخته نشوند، خصوصاً با در نظر گرفتن اینكه برخى از راویان از مناطق دور به سامرا مى‏آمده ودر مورد حضرت سؤال مى‏كردند وبراى دیگران نقل مى‏نمودند.

چه عواملى در حصول تواتر ویقین به ولادت امام مهدى‏علیه‏السلام مؤثر است؟

پرسش : چه عواملى در حصول تواتر ویقین به ولادت امام مهدى‏علیه‏السلام مؤثر است؟
پاسخ : از آنجا كه اعتبار خبر متواتر به جهت حصول یقین است، در مورد موضوع ولادت امام مهدى (ع) عواملى چند در حصول یقین به این موضوع دخالت داشته است:
1 - احادیثى كه به دلالت مطابقى بر ولادت امام مهدى (ع) وبشارت به آن حضرت دلالت دارد. كه مجموع آنها به 214 حدیث مى‏رسد.
{پاورقی . كمال الدین، ص 433-430ù426-424ù408-407و... . پاورقی}
2 - روایاتى كه در مورد سال ولادت حضرت رسیده است.
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 51، ص 4و22ù17ù15. پاورقی}
3 - روایاتى كه در رابطه با خصوصیات فردى امام زمان (ع) وارد شده است.
{پاورقی . كمال‏الدین، ص 475 ؛ الغیبة، طوسى، ص 298ù271ù266ù263ù255ù253. پاورقی}
4 - روایاتى كه نصّ بر امامت آن حضرت دارد.
{پاورقی . كمال الدین، ص 435. پاورقی}
5 - توقیعاتى كه از ناحیه مقدسه صادر شده است كه عدد آنها به ده‏ها توقیع مى‏رسد، ودر جاى خود فهرستى از آنها را آورده‏ایم.
6 - تضییقات سیاسى كه از ناحیه حكومت بنى‏العباس براى مواجهه ومقابله با حضرت وقتل ایشان گذاشته شده بود.
7 - وجود چهار سفیر در عصر غیبت صغرا وارتباط مردم با حضرت از طریق آنها.
8 - وكلاى ناحیه مقدّسه كه در كشورها وشهرهاى مختلف وجود داشته‏اند.
9 - عدّه زیادى كه مشرّف به لقا ورؤیت حضرت مهدى (ع) شده‏اند.
10 - معجزاتى كه از حضرت مهدى (ع) صادر شده ودر كتاب‏ها مكتوب است.
11 - اعتراف علماى انساب به ولادت فرزند امام عسكرى (ع).
12 - اجماع وتبنّى شیعه بر ولادت ووجود امام مهدى (ع).
13 - تصریح مورخان بر ولادت حضرت مهدى (ع).
14 - مدّعیان سفارت دروغین از طرف امام زمان (ع).
15 - شهادت هر یك از معصومین: بر ولادت حضرت مهدى (ع).

آیا در بین احادیث ولادت حضرت، حدیث صحیح السند نیز وجود دارد؟

پرسش : آیا در بین احادیث ولادت حضرت، حدیث صحیح السند نیز وجود دارد؟
پاسخ : در بین احادیثى كه دلالت بر ولادت حضرت مهدى (ع) دارد پى به روایاتى مى‏بریم كه از سند صحیح یا حسن یا موثّقى برخوردار است. اینك به برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - كلینى به سند صحیح اعلائى از محمّد بن عبداللَّه ومحمّد بن یحیى از عبداللَّه بن جعفر حمیرى نقل مى‏كند كه فرمود: «اجتمعت أنا والشیخ أبوعمرو؛ عند أحمد بن إسحاق فغمزنى أحمد بن إسحاق أن أسأله عن الخلف، فقلت له: یا أباعمرو! إنّى أرید أن أسألك عن شى‏ء وما أنا بشآكٍّ فیما أرید أن أسألك عنه، فإنّ اعتقادى ودینى أنّ الأرض لاتخلو من حجّة إلّا إذا كان قبل یوم القیامة بأربعین یوماً فإذا كان ذلك رفعت الحجّة وأغلق باب التوبة... ولكنّى أحببت أن أزداد یقیناً. ثمّ قال: سل حاجتك؟ فقلت له: أنت رأیت الخلف من بعد أبى‏محمّد (ص) فقال: أى واللَّه ورقبته مثل ذا، وأومأ بیده...»؛ «من وشیخ ابوعمرو- عثمان بن سعید عَمْرى - خدمت احمد{پاورقی . كافى، ج 1، ص 330ù329، با تلخیص. پاورقی}
ابن اسحاق بودیم. احمد بن اسحاق به من اشاره كرد تا از ابوعمرودرباره جانشین امام عسكرى (ع) سؤال كنم. به ابوعمروگفتم: از تو سؤالى مى‏پرسم كه درباره آن شك ندارم، زیرا اعتقادم این است كه زمین هیچ گاه از حجت خالى نمى‏ماند مگر چهل روز قبل از برپایى قیامت، كه چون آن روز فرا رسد حجت برداشته وراه توبه بسته خواهد شد... ولى من دوست دارم كه بر یقینم افزوده شود... سپس گفت خواسته‏ات را سؤال كن، سؤالم این است كه: آیا جانشین امام عسكرى (ع) را دیده‏اى؟ ابوعمروفرمود: آرى به خدا سوگند، گردن او چنین بود، وبا دست اشاره كرد...». شیخ صدوق؛ نیز این حدیث را با سند صحیح نقل كرده است.
{پاورقی . كمال‏الدین، ص 441. پاورقی}
2 - ونیز كلینى به سند صحیح از حسین بن علا نقل كرده كه گفت: «قلت لأبى‏عبداللَّه (ع): تكون الأرض لیس فیها إمام؟ قال: لا.»؛ «به امام صادق (ع) عرض كردم: آیا{پاورقی . كافى، ج 1، ص 178، ح 1. پاورقی}
ممكن است كه زمین بدون امام باشد؟ حضرت فرمود: هرگز.»
3 - ونیز به سندى دیگر كه آن هم صحیح است از امام صادق (ع) نقل كرده كه فرمود: «إنّ الأرض لا تخلو إلاّ وفیها إمام»؛ «همانا زمین هرگز از وجود امام خالى نمى‏گردد.»
{پاورقی . همان، ح 2. پاورقی}
4 - ونیز به سند صحیح از حسن بن على وشاء نقل مى‏كند كه از امام رضا (ع) سؤال كردم: «هل تبقى الأرض بغیر إمام؟ قال: لا. قلت: إنّا نروى أنّها لاتبقى إلّا أن یسخط اللَّه عزّوجلّ على العباد. قال: لاتبقى إذا لساخت»؛ « آیا زمین بدون امام باقى مى‏ماند؟ حضرت فرمود:{پاورقی . همان، ص 179، ح 13. پاورقی}
هرگز. عرض كردم: ما چنین روایت مى‏كنیم كه زمین از حجت خالى نمى‏ماند مگر آنكه خداوند بر بندگانش غضب كند؟ حضرت فرمود: زمین «بدون حجت» باقى نمى‏ماند، ودر غیر این صورت مضطرب مى‏شود.»
5 - ونیز به سند صحیح از ابى‏هاشم جعفرى نقل مى‏كند كه‏گفت: «قلت لأبى‏محمّد (ص): جلالتك تمنعنى من مسألتك فتأذن لى أن أسألك؟ فقال: سل. قلت: یا سیّدى! هل لك ولد؟ فقال: نعم. فقلت: فإن بك حدث فأین أسال عنه. فقال: بالمدینة»؛ «به امام عسكرى (ع) عرض كردم:{پاورقی . همان، ص 328، ح 2. پاورقی}
جلالت شما مرا مانع شده تا مسأله‏اى را از شما سؤال كنم، آیا اجازه مى‏دهید تا از شما بپرسم؟ حضرت فرمود: سؤال كن. عرض كردم: اى آقاى من! آیا براى شما فرزندى هست؟ فرمود: آرى. عرض كردم: اگر حادثه‏اى براى شما اتفاق افتاد، كجا از او سؤال كنم؟ فرمود: در مدینه.»
6 - ونیز به سند صحیح از محمّد بن على بن بلال نقل كرده كه فرمود: «خرج إلىّ من أبى‏محمّد قبل مضیّه بسنتین یخبرنى بالخلف من بعده ثمّ خرج إلىّ من قبل مضیّه بثلاثةایام یخبرنى بالخلف من بعده»؛ «دو سال قبل از شهادت امام حسن عسكرى (ع) نامه‏اى از{پاورقی . همان، ح 1. پاورقی}
حضرت به دستم رسید كه در آن خبر از جانشین آن حضرت داده بود. ونیز سه روز قبل از شهادتشان نامه‏اى دیگر رسید كه باز خبر از جانشین بعد از خود دادند.»
7 - كلینى نیز به سند صحیح از زراره نقل مى‏كند كه از امام صادق (ع) شنیدم كه فرمود: «إنّ للغلام غیبة قبل أن یقوم. قال قلت: ولِمَ؟ قال: یخاف وأومأ بیده إلى بطنه، ثمّ قال: یا زرارة! وهو المنتظر وهو الّذى یشكّ فى ولادته»؛ «همانا براى آن كودك قبل از قیام غیبتى{پاورقی . همان، ص 337، ح 5. پاورقی}
است. عرض كردم: براى چه؟ فرمود: به جهت خوف، واشاره به شكم مبارك كرد. آن گاه فرمود: اى زراره! واو همان منتظرى است كه در ولادت او شك مى‏شود...».
8 - صدوق به سند تام از داوود بن قاسم جعفرى نقل كرده كه امام هادى (ع) مى‏فرمود: «الخلف من بعدى الحسن، فكیف لكم بالخلف من بعد الخلف؟ فقلت: ولِمَ جعلنى اللَّه فداك؟ فقال: إنّكم لاترون شخصه ولایحلّ لكم ذكره باسمه. فقلت: فكیف نذكره؟ فقال: قولوا الحجّة من آل محمّد:»؛ «جانشین بعد من فرزندم حسن است. پس چگونه است شما را{پاورقی . كمال الدین، ص 381، ح 5 ؛ كافى، ج 1، ص 328، ح 13. پاورقی}
نسبت به جانشین از بعد این جانشین؟ عرض كردم: چگونه، خداوند مرا فداى تو گرداند؟ فرمود: زیرا شما شخص او را نمى‏بینید، وبراى شما حلال نیست كه نام او را ببرید. عرض كردم: پس چگونه نام او را ببریم؟ فرمود: بگویید: حجت از آل‏محمّد:.»

آیا خبر ولادت امام مهدى‏علیه‏السلام تنها از طریق حكیمه نقل شده است؟

پرسش : آیا خبر ولادت امام مهدى‏علیه‏السلام تنها از طریق حكیمه نقل شده است؟
پاسخ : خیر، این چنین نیست، بلكه عدّه زیادى از اصحاب امام عسكرى (ع) ودیگران از ولادت امام زمان (ع) خبر داده‏اند، وبرخى نیز آن حضرت را در غیبت صغرا یا كبرا دیده‏اند. اینك به برخى از آنها اشاره مى‏كنیم:
1 - ابوالفضل حسین بن حسن علوى مى‏گوید: «دخلت على أبى‏محمد الحسن بن على(ع) بسرّمن‏رأى فهنّأته بولادة ابنه القآئم»؛ «بر امام عسكرى (ع) در سامرا وارد شدم تا در{پاورقی . بحارالأنوار، ج 51، ص 17، ح24. پاورقی}
ولادت صاحب‏الزمان (ع) به آن حضرت تهنیت بگویم.»
2 - احمد بن محمّد مى‏گوید: «خرج عن أبى‏محمد(ع) حین قتل الزبیرى: هذا جزآء من افترى على اللَّه تبارك وتعالى فى أولیائه زعم أنّه یقتلنى ولیس لى عقب، فكیف رأى قدرة اللَّه عزّوجلّ. وولد له وسمّاه م‏ح‏م‏د سنة ستّ وخمسین ومأتین»؛ «بعد از كشته شدن زبیرى{پاورقی . همان، ص 4، ح 4. پاورقی}
نامه‏اى از امام عسكرى (ع) به دستم رسید كه در آن نوشته شده بود: این جزاى كسى است كه بر خدا واولیایش افترا ببندد، وگمان كند كه مى‏تواند بدون جانشین، مرا بكشد، وقدرت خدا را چگونه دیده است. آن گاه مى‏گوید: فرزندى براى آن حضرت در سال 255 زاییده شد كه اسم ایشان را «محمّد» گذاشت.»
3 - ابو هاشم جعفرى مى‏گوید: «قلت لأبى‏محمّد (ص): جلالتك تمنعنى من مسألتك، فتأذن لى أن أسألك. فقال: سل! قلت: یا سیّدى! هل لك ولد؟ فقال: نعم...»؛ «به امام عسكرى (ع) عرض{پاورقی . كافى، ج 1، ص 328، ح 2. پاورقی}
كردم: «جلالت شما مانع از سؤال كردن من است، آیا اجازه سؤال به من مى‏دهید؟ حضرت فرمود: سؤال كن. عرض كردم: اى آقاى من! آیا براى شما فرزندى است؟ فرمود: آرى...».
4 - صدوق از نسیم، خادم امام عسكرى (ع) نقل مى‏كند: «قد دخلت علیه بعد مولده بلیلة فعطست عنده فقال لى: یرحمك اللَّه! قالت نسیم: فرحت بذلك، فقال لى: ألا أبشّرك فى العطاس؟! فقلت: بلى یا مولاى! فقال: هو أمان من الموت ثلاثةایام»؛ «بر حضرت{پاورقی . كمال‏الدین، ص 430، ح 5. پاورقی}
صاحب‏الزمان (ع) بعد از گذشت یك شب از ولادتش داخل شدم، نزد او عطسه كردم، حضرت فرمود: یرحمك اللَّه. من از این جمله خوشحال شدم. آن گاه فرمود: آیا مى‏خواهى تو را در عطسه بشارت دهم؟ عرض كردم: بلى اى مولاى من. فرمود: عطسه تا سه روز انسان را از مرگ در امان مى‏دارد.»
5 - شیخ طوسى به سندش از نسیم وماریه نقل كرده است: «لمّا خرج صاحب الزمان (ع) من بطن أمّه سقط جاثیاً على ركبتیه، رافعاً سبابته نحو السمآء ثمّ عطس. فقال: الحمد للَّه ربّ العالمین وصلّى اللَّه على محمّد وآله عبداً... زعمت الظلمة أنّ حجّة اللَّه داحضة ولو أذن لنا فى الكلام لزال الشكّ»؛ «هنگامى كه صاحب‏الزمان (ع) از شكم مادرش بیرون آمد بر دو زانوى{پاورقی . الغیبة، طوسى، ص 245. پاورقی}
خود قرار گرفت، انگشت سبابه خود را به طرف آسمان اشاره كرد، سپس عطسه‏اى كرد وفرمود: «الحمد للَّه ربّ العالمین وصلّى اللَّه على محمّد وآله عبداً داخراً غیر مستنكف ولامستكبر». آن گاه فرمود: ظالمان گمان كرده‏اند كه حجّت خدا زایل خواهد شد، واگر براى ما اذن در كلام داده شود به طور حتم شك زایل خواهد شد.»
6 - شیخ طوسى؛ روایتى را از كامل بن ابراهیم مدنى وقصه ملاقات او با امام عسكرى (ع) نقل كرده كه در آن چنین آمده است: «فجاءت الریح فكشفت طرفه فإذا أنا بفتىً كأنّه فلقة قمر من أبنآء أربع سنین أومثلها، فقال لى: یا كامل بن ابراهیم! فاقشعررت من ذلك وألهمت أن قلت: لبیك یا سیدى! فقال: جئت إلى ولىّ اللَّه وحجّته وبابه تسأله هل یدخل الجنّة إلّا من عرف معرفتك؟ وقال بمقالتك؟ فقلت: اى واللَّه»؛ «...بادى زد وپرده كنار رفت، ناگهان{پاورقی . همان، ص 247. پاورقی}
كودكى را به مانند پاره ماه با حدود چهار سال سن یا همین اندازه مشاهده كردم. به من فرمود: اى كامل بن ابراهیم! بدنم از این خطاب لرزید والهام شدم كه بگویم: لبیك اى آقاى من! حضرت فرمود: تو نزد ولى خدا وحجت وباب او آمده‏اى تا از او سؤال كنى آیا به جز كسى كه مثل معرفت تو را داشته وهمانند تو مى‏گوید داخل بهشت مى‏شود؟ عرض كردم: آرى...».
7 - عمرواهوازى مى‏گوید: «أرانى أبومحمد(ع) ابنه وقال هذا صاحبكم بعدى»؛ «امام{پاورقی . الارشاد، ج 2، ص 348. پاورقی}
عسكرى (ع) فرزند خود را به من نشان داد وفرمود: این صاحب شما بعد از من است.»
شیخ حرّ عاملى؛ مى‏گوید: «كلینى ودیگران به سندهایشان نقل كرده‏اند كه جماعت زیادى امام زمان (ع) را بعد از ولادتش ملاقات كردند كه از آن جمله عبارتند از: محمد بن اسماعیل بن موسى بن جعفر، حكیمه دختر محمّد بن علىّ عموى پدرش، ابوعلى بن مطهر، خادم ابراهیم بن عبده، ابو عبداللَّه بن صالح، ابراهیم بن ادریس، جعفر بن على عمویش، عمرواهوازى، ظریف خادم، فارسى، مدائنى ودیگران».
{پاورقی . اثبات الهداة، ج 3، ص 442. پاورقی}
8 - معاویة بن حكیم ومحمّد بن ایوب بن نوح ومحمّد بن عثمان عَمْرى مى‏گویند: «عرض علینا أبومحمد الحسن بن على(ع) ونحن فى منزله وكنّا أربعین رجلاً. فقال: هذا إمامكم من بعدى وخلیفتى علیكم أطیعوه ولاتتفرّقوا من بعدى...»؛ «امام عسكرى (ع) در منزل خود{پاورقی . كمال الدین، ص 435. پاورقی}
فرزندش را بر ما كه چهل نفر بودیم عرضه داشت وفرمود: این امام شما بعد از من وجانشین من بر شماست، او را اطاعت كنید وبعد از من متفرّق نشوید...».

آیا رسول خداصلى الله وعلیه وآله از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا رسول خداصلى الله وعلیه وآله از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : آرى ، از 107 حدیث شهادت به ولادت آن حضرت از ناحیه رسول خدا (ص) استفاده مى‏شود. ابن عباس از رسول خدا (ص) نقل كرده كه فرمود: «إنّ اللَّه تبارك وتعالى أطلع إلى الأرض أطلاعه فاختارنى منها فجعلنى نبیّاً، ثم أطلع الثانیة فاختار منها علیّاً فجعله إماماً، ثم أمرنى أن اتّخذه أخاً وولیّاً ووصیّاً وخلیفةً ووزیراً، فعلىّ منّى وأنا من علىّ وهو زوج ابنتى وأبو سبطى الحسن والحسین. ألا وأنّ اللَّه تبارك وتعالى جعلنى وآیاهم حججاً على عباده وجعل من صلب الحسین أئمّة یقومون بأمرى ویحفظون وصیّتى، التاسع منهم قآئم أهل بیتى ومهدىّ أمّتى، أشبه الناس بى شمائله وأقواله وأفعاله، یظهر بعد غیبة طویلة وحیرة مضلّة...»؛ «خداوند تبارك{پاورقی . كمال الدین، ص 257. پاورقی}
وتعالى توجّهى بر زمین كرد ومرا انتخاب نمود و من را نبى قرار داد سپس بار دوم توجهى كرد وعلى را از روى زمین انتخاب نمود واو را امام قرار داد ومرا امر نمود كه او را برادر وولىّ ووصىّ وخلیفه ووزیر خود قرار دهم، پس على از من ومن از على‏ام، او شوهر دختر من وپدر دو نوه‏ام حسن وحسین است. آگاه باشید! كه خداوند تبارك وتعالى من وآنان را حجت‏هایى بر بندگانش قرار داده است. واز صلب حسین امامانى قرار داد كه به امر من قیام كرده ووصیت مرا حفظ خواهند نمود. نهمین از آنها قائم اهل بیت من ومهدى امّت من است. شبیه‏ترین مردم به من در شمایل واقوال وافعال است. بعد از غیبت طولانى وحیرت گمراه كننده ظهور مى‏كند...».

آیا حضرت على‏علیه‏السلام از ولادت امام مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا حضرت على‏علیه‏السلام از ولادت امام مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : اصبغ بن نباته مى‏گوید: «أتیت امیرالمؤمنین (ع) فوجدته متفكّراً ینكت فى الأرض، فقلت: یا أمیرالمؤمنین! ما لى أراك متفكّراً تنكت فى الأرض، أرغبةً منك فیها؟ فقال: لا واللَّه ما رغبتُ فیها ولا فى الدنیا یوماً قطّ، ولكنّى فكّرتُ فى مولودٍ یكون من ظهرى الحادى‏عشر من ولدى، وهو المهدىّ الّذى یملأ الأرض عدلاً وقسطاً كما ملئت جوراً وظلماً، تكون له غیبة وحیرة یضلّ فیها أقوام ویهتدى فیها آخرون...»؛ «خدمت امیرالمؤمنین (ع) رسیدم، دیدم كه در فكر فرورفته{پاورقی . كافى ج 1، ص 338، ح 7 ؛ كمال الدین، ص 289. پاورقی}
وبا چوب دستى بر زمین مى‏زند. عرض كردم: اى امیرالمؤمنین! چه شده كه شما را متفكر مى‏بینم وچوب در زمین فرومى‏برید،آیا در آن رغبتى پیدا كرده‏اید؟ حضرت فرمود: نه به خدا سوگند، من حتّى یك روز به زمین ودنیا رغبت ننمودم، ولى در مولودى فكر مى‏كردم كه از پشت من است، او یازدهمین فرد از اولاد من است. او مهدى‏اى است كه زمین را پر از عدل خواهد كرد آن گونه كه از جور وظلم پر شده باشد. از براى او حیرت وغیبتى است كه اقوامى در آن گمراه وگروهى نیز در آن هدایت مى‏یابند...».

آیا امام حسن‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام حسن‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : آرى، در حدیثى از امام حسن مجتبى (ع) روایت شده كه فرمود: «الأئمّة بعد رسول اللَّه (ص) اثنىعشر من صلب أخى الحسین ومنهم مهدىّ هذه الأمّة»؛ «امامان بعد از رسول{پاورقی . بحارالأنوار، ج 36، ص 383، ح 1. پاورقی}
خدا (ص) دوازده نفرند، (نه نفر از آنان) از صلب برادرم حسین است، واز آنان مهدى این امت است.»

آیا امام حسین‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام حسین‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : صدوق؛ به سندش از امام حسین (ع) نقل كرده كه فرمود: «فى التاسع من ولدى سنّة من یوسف وسنّة من موسى بن عمران وهو قآئمنا أهل البیت یصلح اللَّه تبارك وتعالى أمره فى لیلة واحدة»؛ «در نهمین از فرزندانم سنّتى از یوسف وسنتى از موسى بن عمران (ع) است. او{پاورقی . كمال‏الدین، ص 317 ؛ بحارالأنوار، ج 51، ص 133ù132. پاورقی}
قائم ما اهل بیت است. خداوند متعال امر او را در یك شب اصلاح خواهد نمود.»
ونیز از آن حضرت روایت شده كه فرمود: «قآئم هذه الأمّة هو التاسع من ولدى وهو صاحب الغیبة وهو الّذى یقسم میراثه وهو حىّ»؛ «قائم این امت همان نهمین از فرزندان من{پاورقی . همان. پاورقی}
است، واوست صاحب غیبت. واوست كسى كه میراث او در حالى كه زنده است تقسیم مى‏شود.»
عبدالرحمن بن سلیط از امام حسین (ع) نقل كرده كه فرمود: «ومنّا اثنىعشر مهدیّاً، أوّلهم أمیرالمؤمنین علىّ بن أبى‏طالب وآخرهم التاسع من ولدى وهو القآئم بالحقّ، یحیى اللَّه به الأرض بعد موتها...»؛ «از ما دوازده مهدى است كه اول آنها امیرالمؤمنین على بن ابى‏طالب{پاورقی . همان. پاورقی}
وآخر آنها نهمین از فرزندانم مى‏باشد، واوست امام قائم به حق كه خداوند زمین را به واسطه او بعد از هلاكتش زنده خواهد گردانید...».

آیا امام سجادعلیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام سجادعلیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : فرزند امام زین‏العابدین (ع) از حضرت سؤال كرد: «یا أبة! ولِمَ سمّیته الباقر؟ قال: فتبسّم وما رأیته یتبسّم قبل ذلك... ثم قال: یا بنىّ! إنّ الإمامة فى ولده إلى أن یقوم قآئمنا (ع) فیملأها قسطاً وعدلاً، كما ملئت ظلماً وجوراً وأنّه الإمام وأبو الأئمّة، معدن الحلم وموضع العلم یبقره بقراً واللَّه لهو أشبه الناس برسول اللَّه (ص) فقلت: فكم الأئمّة بعده؟ قال: سبعة ومنهم المهدىّ الّذى یقوم بالدین فى آخر الزمان»؛ «اى پدر! چرا برادرم را باقر نامیدى؟ ایشان تبسمى فرمودند كه من پیش{پاورقی . بحارالأنوار، ج 36، ص 388، ح 3. پاورقی}
از آن چنین ندیده بودم سپس حضرت فرمود: «اى فرزندم! همانا امامت در اولاد او خواهد بود تا قائم ما قیام كند وزمین را پر از عدل وداد نماید، همان‏گونه كه از ظلم و جور پر شده باشد واوست امام، پدر امامان، معدن حلم وموضع علم، علم را خواهد شكافت. به خدا سوگند! هر آینه او شبیه‏ترین مردم به رسول خدا (ص) است. عرض كردم: امامان بعد از او چند نفرند؟ فرمود: «هفت نفر كه از میان آنها مهدى است كه در آخرالزمان به دین قیام خواهد كرد.»

آیا امام باقرعلیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام باقرعلیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : مسعودى در «اثبات الوصیة» به سند خود از على بن ابى‏حمزه نقل كرده كه فرمود: من با ابوبصیر بودم وبا ما نیز یكى از موالیان امام باقر (ع) بود. او براى ما نقل كرد كه از امام باقر (ع) شنیده كه فرمود: «منّا اثنىعشر محدثاً، السابع من ولدى القآئم...»؛ «از ما دوازده{پاورقی . اثبات الوصیة، ص 283 ؛ بحارالأنوار، ج 36، ص 395، ح 11. پاورقی}
محدّث است، هفتمین بعد از من قائم است...».

آیا امام صادق‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام صادق‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : آرى، صدوق به سندش در حدیث مفصّلى از امام صادق (ع) نقل كرده كه فرمود: «...ستقع بالسادس من ولدى وهو الثانى عشر من الأئمّة الهداة بعد رسول اللَّه (ص)، أوّلهم أمیرالمؤمنین علىّ بن أبى‏طالب وآخرهم القآئم بالحقّ بقیّة اللَّه فى الأرض وصاحب الزمان ...»؛{پاورقی . كمال الدین، ص 33 ؛ بحارالأنوار، ج 42، ص 79، ح 8. پاورقی}
«...همانا زود است كه ششمین فرزند من غایب شود، واو دوازدهمین نفر از امامان هدایت‏گر بعد از رسول خدا (ص) است كه اوّل آنها امیرالمؤمنین وآخر آنها قائم بحقّ بقیةاللَّه در روى زمین وصاحب‏الزمان است...».
ونیز به سند خود از امام صادق (ع) نقل كرده كه فرمود: «من أقرّ بجمیع الأئمّة وجحد المهدىّ كان كمن أقرّ بجمیع الأنبیآء وجحد محمّداً9 نبوّته. فقیل له: یابن رسول اللَّه! فمن المهدىّ من ولدك؟ قال: الخامس من ولد السابع یغیب عنكم شخصه ولایحلّ لكم تسمیته»؛ «هر كس به{پاورقی . كمال الدین، ص 333، ح 1. پاورقی}
جمیع ائمه اقرار كند ولى مهدى را انكار كند مثل كسى است كه اقرار به جمیع انبیا كرده ولى محمّد (ص) را انكار كرده است. به حضرت عرض شد: اى فرزند رسول خدا! چه كسى از فرزندان تو مهدى است؟ فرمود: پنجمین از اولاد هفتم، كسى كه از شما غایب مى‏شود ونام بردن او بر شما حلال نیست.»
ونیز در حدیثى از ابى‏بصیر نقل مى‏كند كه فرمود: به امام صادق (ع) عرض كردم: «ومن القآئم منكم أهل البیت؟ فقال: یا أبابصیر! هو الخامس من ولد ابنى موسى ذلك ابن سیّدة الإمآء یغیب غیبة یرتاب فیها المبطلون ثمّ یظهره اللَّه عزّوجلّ فیفتح على یده مشارق الأرض ومغاربها...»؛ «اى فرزند رسول خدا! قائم از شما اهل بیت كیست؟ حضرت فرمود: اى{پاورقی . كمال الدین، ص 345، ح 31 ؛ بحارالأنوار، ج 51، ص 146، ح 14. پاورقی}
ابابصیر! او پنجمین فرزند از اولاد فرزندم موسى است، او فرزند بهترین زنان است، غیبتى دارد كه در آن اهل باطل شك خواهند كرد، آن گاه خداوند عزّوجلّ او را ظاهر كرده وبه دست او مشرق‏ها ومغرب‏هاى زمین را فتح خواهد نمود...».

آیا امام كاظم‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام كاظم‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : یونس بن عبدالرحمن مى‏گوید: بر حضرت موسى بن جعفر (ع) وارد شدم وعرض كردم: «یابن رسول اللَّه! أنت القآئم بالحقّ؟! قال: أنا القائم بالحقّ ولكنّ القآئم الّذى یطهّر الأرض من أعدآء اللَّه ویملأها عدلاً وقسطاً كما ملئت جوراً، هو الخامس من ولدى، له غیبة یطول أمدها...»؛ «اى فرزند رسول خدا! آیا شما قائم به حقّید؟ حضرت فرمود: من قائم به حقّم،{پاورقی . اعلام الورى، ص 433. پاورقی}
ولى قائمى كه زمین را از دشمنان خدا پاك مى‏كند وآن را از عدل وداد پر مى‏نماید آن طورى كه از جور پر شده باشد، پنجمین نفر از اولاد من است، براى او غیبتى است كه مدت آن طولانى خواهد بود...».
ونیز صدوق به سندش از حضرت موسى بن جعفر (ع) نقل كرده كه فرمود: «إذا فقد الخامس من ولد السابع فاللَّه اللَّه فى أدیانكم...»؛ «هر گاه كه پنجمین فرزند از فرزندان امام{پاورقی . كمال الدین، ص 359، ح 1. پاورقی}
هفتم غایب شد خدا را خدا را در دین‏هایتان...».

آیا امام رضاعلیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام رضاعلیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : حسین بن خالد در حدیثى مى‏گوید: به امام رضا (ع) عرض شد: «... ومن القآئم منكم أهل البیت؟ قال: الرابع من ولدى ابن سیّدة الإمآء یطهّر اللَّه به الأرض من كلّ جور، ویقدّسها من كلّ ظلم، وهو الّذى یشكّ الناس فى ولادته وهو صاحب الغیبة قبل خروجه»؛ «قائم از شما اهل‏بیت{پاورقی . بحارالأنوار، ج 52، ص 321، ح 29. پاورقی}
كیست؟ حضرت فرمود: «چهارمین از اولادم، فرزند بهترین زنان، خداوند به واسطه او زمین را از هر گونه ظلم وجور پاك ومقدس خواهد كرد. واوست است كسى كه مردم در ولادتش او شك كنند، واو كسى است كه قبل از خروجش غیبت خواهد نمود...».
دعبل خزاعى مى‏گوید: قصیده‏اى را براى مولایم امام على بن موسى الرضا (ع) انشاد كردم. هنگامى كه به این اشعار رسیدم:
خروج إمام لا محالة واقع
یقوم على اسم اللَّه و البركات
یمیّز فینا كلّ حقّ و باطل
و یجزى على النّعمآء و النقمات
«خروج امام به طور حتم واقع خواهد شد. او كه بر اسم خدا و بركات قیام خواهد كرد. در بین ما هر حق و باطلى را تمییز خواهد داد. و بر نعمت‏ها و مصیبت‏ها جزا خواهد داد.»
«بكى الرضا (ع) بكاءاً شدیداً، ثمّ رفع رأسه إلىّ، فقال لى: یا خزاعى! نطق روح القدس على لسانك بهذین البیتین فهل تدرى من هذا الإمام ومتى یقوم؟ فقلت: لا یا مولاى إلّا أنّى سمعت بخروج إمام منكم یطهّر الأرض من الفساد ویملأها عدلاً. فقال: یا دعبل! الإمام بعدى محمد ابنى، وبعد محمد ابنه علىّ، وبعد علىّ ابنه الحسن، وبعد الحسن ابنه الحجّة القآئم المنتظر فى غیبته المطاع فى ظهوره...»؛ «امام رضا (ع) گریه شدیدى كرد، پس سرش را به سوى من بلند كرد{پاورقی . ینابیع الموده، ج 3، ص 309، ح 1 ؛ بحارالأنوار، ج 49، ص 237. پاورقی}
آن‏گاه فرمود: اى خزاعى! روح‏القدس بر زبان تو به نطق درآمد،آیا مى‏دانى كه این امام كیست؟ و كى قیام مى‏كند عرض كردم: خیر، اى مولاى من جز آنكه شنیده‏ام كه امامى از شما خروج خواهد كرد و زمین را از فساد پاك خواهد نمود و پر از عدل وداد خواهد نمود. حضرت فرمود: همانا امام بعد از من فرزندم محمّد است، وبعد از محمّد فرزندش على، وبعد از على فرزندش حسن، وبعد از حسن فرزندش حجت قائم است، او كسى است كه در غیبتش منتظر ودر هنگام ظهورش مطاع خواهد بود...».

آیا امام جوادعلیه‏السلام از ولادت امام مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام جوادعلیه‏السلام از ولادت امام مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : آرى، در حدود 90 حدیث از امام جواد (ع) اشاره به ولادت حضرت مهدى (ع) شده است. صدوق به سندش از عبدالعظیم حسنى نقل كرده كه فرمود: من بر محمّد بن على بن موسى بن جعفر بن على بن حسین بن على بن ابى‏طالب: وارد شدم ومى‏خواستم تا از قائم سؤال كنم كه آیا او مهدى است یا شخص دیگر؟ حضرت در ابتدا فرمود: «یا أباالقاسم! إنّ القآئم منّا هو المهدىّ الّذى یجب أن ینتظر فى غیبته ویطاع فى ظهوره وهو الثالث من ولدى»؛ «اى اباالقاسم! همانا قائم از ما مهدى است كه واجب است در{پاورقی . كمال الدین، ص 377، ح 1 ؛ بحارالأنوار، ج 51، ص 156، ح 1. پاورقی}
غیبت او به انتظار نشسته شود ودر ظهورش اطاعت شود. واو سومین از اولاد من است.»
صدوق؛ به سندش از صقر بن ابى‏دلف نقل كرده كه از امام جواد (ع) شنیدم كه مى‏فرمود: «الإمام بعدى اِبنى علىّ، أمره أمرى وقوله قولى وطاعته طاعتى، والإمام بعده ابنه الحسن أمره أمر أبیه وقوله قول أبیه وطاعته طاعة أبیه. ثمّ سكت فقلت له: یابن رسول اللَّه! فمن الإمام بعد الحسن؟ فبكى(ع) بكآءً شدیداً، ثم قال: إنّ من بعد الحسن ابنه القآئم الحقّ المنتظر...»؛{پاورقی . اعلام الورى، ص 436 ؛ بحارالأنوار، ج 51، ص 157، ح 5. پاورقی}
«امام بعد از من فرزندم على است، امر او امر من وقول او قول من وطاعت او طاعت من است. وامام بعد از او فرزندش حسن است. امر او امر پدرش، وقول او قول پدرش، وطاعت او طاعت پدرش مى‏باشد. آن گاه ساكت شد. عرض كردم: اى فرزند رسول خدا! امام بعد از حسن كیست؟ امام گریه شدیدى كرد، سپس فرمود: همانا بعد از حسن فرزندش قائم به حقّ منتظر است...».

آیا امام هادى‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام هادى‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : صقر بن ابى‏دلف مى‏گوید: از امام هادى (ع) شنیدم كه مى‏فرمود: «الإمام بعدى الحسن وبعد الحسن ابنه القآئم الّذى یملأ الأرض قسطاً وعدلاً كما ملئت جوراً وظلماً»؛ «امام بعد از من{پاورقی . بحارالأنوار، ج 50، ص 239، ح 3. پاورقی}
حسن وبعد از حسن فرزندش قائم است، كسى كه زمین را پر از عدل وداد خواهد كرد آن گونه كه پر از ظلم وجور شده باشد.»
داوود بن قاسم جعفرى مى‏گوید: از امام ابوالحسن هادى (ع) شنیدم كه مى‏فرمود: «الخلف من بعدى الحسن، فكیف بكم بالخلف من بعد الخلف؟ فقلت: ولِمَ؟ جعلنى اللَّه فداك! فقال: إنّكم لاترون شخصه ولایحلّ لكم ذكر اسمه...»؛ «جانشین بعد از من فرزندم حسن است.{پاورقی . كشف الغمة، ج 2، ص 406. پاورقی}
پس چگونه است شما را به جانشین بعد از او؟ عرض كردم: چطور؟ خداوند مرا فداى تو گرداند! فرمود: زیرا شما شخص او را نمى‏بینید ونام بردن اسم او بر شما حلال نیست...».

آیا امام عسكرى‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟

پرسش : آیا امام عسكرى‏علیه‏السلام از ولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام خبر داده است؟
پاسخ : آرى، در روایات زیادى به این موضوع اشاره شده است:
موسى بن جعفر بن وهب بغدادى مى‏گوید: از امام عسكرى (ع) شنیدم كه مى‏فرمود: «كأنّى بكم وقد اختلفتم بعدى فى الخلف منّى، أما أنّ المقرّ بالأئمّة بعد رسول اللَّه المنكر لولدى كمن أقرّ بجمیع أنبیآء اللَّه ورسله ثم أنكر بنبوّة محمّد رسول اللَّه (ص)...»؛ «گویا{پاورقی . بحارالأنوار، ج 51، ص 160، ح 6. پاورقی}
شما را مى‏بینم كه بعد از من در جانشین من اختلاف خواهید نمود. آگاه باشید! همانا كسى كه اقرار به امامان بعد از رسول خدا كند ولى منكر فرزندم باشد، همانند كسى است كه اقرار به جمیع انبیا ورسولان داشته باشد ولى نبوت رسول خدا (ص) را انكار كند...».
عثمان بن سعید عَمْرى مى‏گوید: از امام عسكرى (ع) سؤال شد در حالى كه من نزد او بودم درباره روایتى كه از آباء او نقل شده كه زمین خالى از حجت خدا بر خلقش تا روز قیامت نخواهد بود. وهمانا كسى كه بمیرد وامام زمان خود را نشناخته باشد به مرگ جاهلیّت از دنیا رفته است؟ حضرت فرمود: «إنّ هذا حقّ كما أنّ النهار حقّ. فقیل له: یابن رسول اللَّه! فمن الحجّة والإمام بعدك؟ فقال: ابنى محمّد وهو الإمام والحجّة بعدى، من مات ولم‏یعرفه مات میتة جاهلیة...»؛ «این حق است، همان گونه كه روز حق است. به حضرت{پاورقی . بحارالأنوار، ج 51، ص 160، ح 7. پاورقی}
عرض شد: اى فرزند رسول خدا! حجت وامام بعد از شما كیست؟ فرمود: فرزندم محمّد امام وحجّت بعد از من است. هركس بمیرد در حالى كه او را نشناخته باشد به مرگ جاهلیّت از دنیا رفته است...»
احمد بن اسحاق مى‏گوید: از امام حسن عسكرى (ع) شنیدم كه مى‏فرمود: «الحمد للَّه الذى لم‏یخرجنى من الدنیا حتى أرانى الخلف من بعدى أشبه الناس برسول اللَّه (ص) خَلقاً وخُلقاً...»؛ «ستایش مخصوص خداوندى است كه مرا از دنیا خارج نكرد تا اینكه جانشین{پاورقی . كمال‏الدین، ص 408، ح 7 ؛ بحارالأنوار، ج 51، ص 161، ح 9. پاورقی}
بعد از مرا به من نشان داد. او شبیه‏ترین مردم به رسول خدا (ص) از حیث خلقت واخلاق است...».

چرا هیچ یك از امامان‏علیهم‏السلام، هویت شخصى حضرت مهدى‏علیه‏السلام را بیان نكرده‏اند؟

پرسش : چرا هیچ یك از امامان‏علیهم‏السلام، هویت شخصى حضرت مهدى‏علیه‏السلام
را بیان نكرده‏اند؟
پاسخ : اوّلاً: تا آنجا كه ممكن بود هر یك از معصومین: از حضرت رسول اكرم (ص) گرفته تا امام عسكرى (ع) درصدد تشخیص هویّت حضرت مهدى (ع) برآمده‏اند، همان گونه كه از روایات ذكر شده استفاده شد.
ثانیاً: همان گونه كه از بسیارى روایات استفاده مى‏شود موقعیّت حضرت مهدى (ع) از جهت سیاسى بسیار خطیر بوده است، زیرا حاكمان ظلم وجور از آنجا كه مى‏دانستند او با ظلم وبى‏عدالتى در سطح گسترده مقابله مى‏كند وزمین را پر از عدل وداد خواهد كرد، لذا از ابتدا درصدد مقابله شدید با او برآمده بودند.
به همین جهت، اهل بیت عصمت وطهارت: نیز با احتیاط تمام با نشر قضیه ولادت حضرت برخورد مى‏كردند، تا از طرفى زمینه سازى اعتقاد ولادت آن حضرت رابیان كرده باشند واز طرف دیگر كارى نكنند كه جان آن حضرت در خطر افتد.

وضعیت سیاسى در عصر امام عسكرى‏علیه‏السلام وولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام چگونه بوده است؟

پرسش : وضعیت سیاسى در عصر امام عسكرى‏علیه‏السلام وولادت حضرت مهدى‏علیه‏السلام چگونه بوده است؟
پاسخ : امام عسكرى (ع) در ماه ربیع الاول سال 232 هجرى متولد شد. او معاصر با حكومت سه نفر از حاكمان بنى عباس؛ یعنى معتز، مهتدى ومعتمد بوده است. معتمد عباسى تعصّب وكینه خاصى نسبت به اهل بیت: داشت. از جمله كارهاى او این بود كه بعد از شهادت امام عسكرى (ع) دستور داد خانه حضرت را تفتیش كرده، تا از وجود فرزند حضرت آگاه شود، واین به جهت سعایتى بود كه جعفر به دستگاه حاكم كرده بود.
داوود بن اسود مى‏گوید: امام عسكرى (ع) عصایى به من داد وفرمود: این را به عَمْرى برسان. در بین راه عصا شكست، ناگهان مشاهده كردم كه در میان آن نامه‏اى است. خدمت امام كه رسیدم جریان را بازگو كردم. حضرت فرمود: «... وإذا سمعت لنا شاتماً فامض لسبیلك الّتى أمرت بها وآیاك أن تجاوب من یشتمنا أوتعرفه من أنت، فأنا ببلد سوء ومصر سوء وامض فى طریقك فإنّ أخبارك وأحوالك ترد إلینا فاعلم ذلك»؛ «هر گاه مشاهده{پاورقی . بحارالأنوار، ج 50، ص 283، ح 6. پاورقی}
كردى كه كسى ما را دشنام مى‏دهد تو به دنبال مأموریتى كه فرستاده شدى برو، ومبادا درصدد پاسخ او برآیى یا خودت را به او معرفى كنى، زیرا ما در بد شهرى قرار داریم، تو به راه خودت ادامه بده، زیرا اخبار واحوال تو به ما مى‏رسد، این را به خوبى بدان.»
وحتى مشاهده مى‏كنیم كه امام به اصحاب خود دستور مى‏دهد تا هیچ كس به او سلام نكند وبا دست به او اشاره ننماید؛ زیرا در غیر این صورت جانش در امان نخواهد بود.
{پاورقی . همان، ص 269. پاورقی}
حضرت (ع) براى ملاقات با شیعیان خود مكانى را معین مى‏كرد ومى‏فرمود: «صیروا إلى موضع كذا وكذا وإلى دار فلان بن فلان. العشاء والعتمة فى لیلة كذا، فإنّكم تجدونى هناك...»؛ «در فلان مكان وفلان خانه، شب هنگام مراجعه كنید كه مرا در آنجا خواهید{پاورقی . همان، ص 304. پاورقی}
یافت.»
محمّد بن عبدالعزیز بلخى مى‏گوید: صبح هنگامى در خیابان گوسفندفروشان نشسته بودم كه ناگهان مشاهده كردم امام عسكرى (ع) از منزل خود خارج شده وبه سوى خانه عمومى مى‏رود. در دلم گفتم: اگر فریاد زنم كه این مرد، حجت خداست، بر شما باد كه او را بشناسید مرا خواهند كشت؟ هنگامى كه حضرت به من نزدیك شد با انگشت سبّابه خود بر دهان خود اشاره فرمود كه ساكت باش!. همان شب حضرت را ملاقات كردم، فرمود: «إنّه هو الكتمان أوالقتل فاتّقِ اللَّه على نفسك»؛ «یا باید كتمان كنى{پاورقی . بحارالأنوار، ج 50، ص 289. پاورقی}
ویا اینكه به قتل خواهى رسید. بر خودت از خدا بترس.»
به همین جهت است كه مرحوم مقدس اردبیلى مى‏فرماید: «هرگاه حدیثى از «رجل» نقل شد، مقصود امام حسن عسكرى (ع) است».
{پاورقی . جامع الرواة، ج 2، ص 462. پاورقی}
این قضایا وضعیت بس دشوار سیاسى عصر امام عسكرى (ع) وزمان ولادت امام زمان (ع) را مى‏رساند. وبه همین جهت است كه ولادت آن حضرت در اختفاى تام صورت پذیرفت.
در این بین امام عسكرى (ع) دو وظیفه را دنبال مى‏كرده است: یكى اینكه حضرت درصدد اثبات ولادت ووجود فرزندش بوده است ودیگر اینكه طورى باید فرزندش را معرفى كند كه جانش در خطر نیفتد.

با وجود ضعف دولت عباسى، چگونه مسأله خوف بر جان حضرت مهدى‏علیه‏السلام توجیه مى‏شود؟

پرسش : با وجود ضعف دولت عباسى، چگونه مسأله خوف بر جان حضرت مهدى‏علیه‏السلام توجیه مى‏شود؟
پاسخ : برخى مى‏گویند: در دولت عباسى از آنجا كه اتراك در شؤون خلافت سیطره پیدا كرده بودند وعزل ونصب‏ها به دست آنها افتاده بود، لذا حكومت عباسیان به ضعف وسستى گراییده بود ونمى‏توانستند زمام حكومت را به دست داشته باشند، لذا موقعیّت سیاسى كه در عصر غیبت امام زمان (ع) به وجود آمد توجیه‏گر خوف وتقیّه بر آن حضرت نبود تا امام عسكرى (ع) او را مخفى بدارد.
پاسخ:
1 - اگر چه دولت عباسى در آن عصر نسبت به اوّل تأسیس آن از قوت آن چنانى برخوردار نبود ولى فى نفسه دولت مقتدرى به حساب مى‏آمد.
2 - از آنجا كه كفر همگى یك ملت واحد است، لذا گرچه حكومت عباسى با معارضین داخلى از قبیل اتراك درگیر بودند ولى همگى بر این اتفاق داشتند كه باید با اهل بیت: وعلویین مقابله ومبارزه نمود.
3 - دولت بنى عباس گرچه مشغول مبارزه با معارضین داخلى بوده است ولى همان‏گونه كه قبلاً اشاره شد هرگز از مبارزه با اهل بیت غافل نبودند.

وضع سیاسى بعد از شهادت امام عسكرى‏علیه‏السلام چگونه بوده است؟

پرسش : وضع سیاسى بعد از شهادت امام عسكرى‏علیه‏السلام چگونه بوده است؟
پاسخ : از آنجا كه حاكمان ظلم وجور شنیده بودند كه فرزند امام عسكرى (ع) مهدى موعود، ذخیره الهى براى رفع ظلم وجور از عالم است، لذا درصدد برآمدند تا به هر نحو ممكن او را دستگیر كرده وبه قتل برسانند. سه بار طرح ترور وقتل حضرت مهدى (ع) ریخته شد ولى در هیچ مرتبه آنان به این عمل شوم موفّق نشدند. یك بار توسط معتمد عباسى، چند روز بعد از شهادت امام عسكرى (ع)، ودو بار دیگر توسط معتضد عباسى كه بعد از معتمد حكومت را به دست گرفته بود. وخلفاى دیگر بعد از آنكه از دستگیرى وترور حضرت مأیوس شدند، اقدامى بر ضدّ او انجام ندادند.
شیخ طوسى؛ یكى از این موارد را در كتاب «الغیبة» از رشیق نقل كرده كه مى‏گوید: «معتضد عباسى، من ودو نفر دیگر را به جهت دستگیرى هر كسى كه در خانه امام عسكرى (ع) است فرستاد، ما با دیدن معجزه‏اى نتوانستیم حضرت را دستگیر كنیم ولذا از تصمیم خود منصرف شدیم...».
{پاورقی . الغیبة، طوسى، ص 248، با تلخیص. پاورقی}

اولین مالك نرجس خاتون چه شخصى بوده است؟

پرسش : اولین مالك نرجس خاتون چه شخصى بوده است؟
پاسخ : در این موضوع سه نظریه وفرضیه وجود دارد:
فرضیه اول: اینكه حضرت نرجس خاتون در ملك امام هادى (ع) داخل شد وسپس آن حضرت او را به تزویج فرزندش امام عسكرى (ع) درآورد كه در روایتى به آن اشاره شده است.
{پاورقی . بحارالأنوار، ج 51. پاورقی}
فرضیه دوم: آن است كه مالك او از خانواده امام، حكیمه دختر امام هادى (ع) بوده است، كه از ظاهر برخى روایات دیگر استفاده مى‏شود. زیرا حضرت هادى (ع) به{پاورقی . كمال الدین، ص 427ù426. پاورقی}
خواهرش فرمود: «نرجس را به سوى فرزندم بفرست...».
فرضیه سوم: آن است كه بین این دو قول جمع شود به اینكه در ابتدا امام هادى (ع) كسى را فرستاده تا براى او بخرد، وب