پرسش:
تاریخچه طب اسلامی را بیان كنید؟
پاسخ:
آغاز پزشكی، دارای تاریخ معین نمیباشد و نظرات مختلفی درباره آن ارائه شده است. عدهای «هرمس لول» (ارس یا همان ادریس پیامبر) را به عنوان بنیانگذار پزشكی و طب معرفی نمودهاند و برخی دیگر به تمدنهای بابل، یمن، مصر، فارس، هند، یونان و ... نسبت دادهاند و بعضی میگویند: پزشكی به صورت یك هنر آغاز شد و در طی قرنها به شكل یك علم درآمد.
ولی معلوم است كه تاریخ پزشكی با تاریخ آفرینش انسان گره خورده است زیرا درد و بیماری از انسان جدا شدنی نمیباشد اما به صورت مدون و كلاسیك در زمان جالینوس (201 میلادی) و بقراط و افلاطون نظمی به خود بخشیده است.1 و با ظهور اسلام در شبه جزیرهی عربستان رشتهی پزشكی شكوفایی فزایندهای به خود گرفت.
قرآن و روایات معصومین:
علاوه بر تشویق به كلیات علم، به فراگیری یك علم خاص نیز توصیه میكردند برای مثال از آنها حكایت شده كه علم پزشكی را هم ردیف علم دین قرار دادهاند: «العلم علمان، علم الادیان و علم الابدان»2 و در این باره توصیههای موكد بهداشتی و درمانی معصومین(ع) به صورت مجموعههای پزشكی و بهداشتی مدون شده كه از آنه جمله «طب النبی»، «طب الصادق» و «طلب الرضا» مشهور است و دانشمندان مسلمان اعم از سنی و شیعه كتابهای زیادی در مورد احادیث طبی به نگارش در آوردند كه خود زمینهی رشد و شكوفایی پزشكی در بین مسلمانان شده است.3
مراحل رشد پزشكی در اسلام
با نگاهی گذرا میتوان دوران ظهور اسلام در عرصهی پزشكی را به چهار مرحله تقسیم نمود:
مرحله اول:
ابتدای ظهور دین اسلام تا سال 133 هجری قمری (750 میلادی) كه شامل پزشكی در دوران نبوت، خلفا و عصر اموی بوده است.
در این دوره به علت نو پا بودن حكومت اسلامی و گسترش ممالك اسلامی به علم پزشكی توجه چندانی نشد و در نتیجه نام پزشك مسلمان برجستهای گزارش نشده است.
در دوران حیات رسول اكرم(ص) افراد زیر به عنوان پزشك مطرح بودند:
الف. شمردل بن قباب كعبی نجرانی: وی نبوت پیامبر اسلام(ص) را پذیرفت و مسلمان شد.
ب. ضماد بن ثعلبه ازدی: ایشان نیز در زمان پیامبر مسلمان شد.
د. ابن ابی رمثه تمیمی: این طبیب در جراحی مهارت داشت.
دوران اموی:
الف. تیاذوق: ایشان یكی از پزشكان مسیحی دراواخر قرن اول هجری بوده است. وی طبیب مخصوص حجاج بن یوسف ثقفی بود و در سال 90 هـ . ق در شهر واسط درگذشت. كتاب «ابدال الادویه و كناش» از تالیفهای او میباشد.
ب. ابن آثال: طبیب مخصوص معاویه بود، و ریاست پزشكان شام را به عهده داشته است. ایشان در علم خواص ادویه و تركیب سموم كشنده، بسیار ماهر بوده است. معاویه از سموم ساخته شده این طبیب برای شهادت امام حسن مجتبی(ع)، مالك اشتر نخعی، عبدالرحمن بن خالد بن ولید بهره برد.
مرحله دوم:
این مرحله همزمان با دوران عباسی میباشد كه از سال 133 هجری قمری (750 میلادی) تا سال 287 هـ . ق (900 م) را فرا میگیرد و به دو بخش تقسیم میگردد.
الف. عصر ترجمه: تاسیس بیت الحكمه، در زمان هارون، افراد فراوانی به ترجمهی آثار تمدن یونانی، رومی و هندی روی آوردند كه سرآمد آنان ابوزید حنین بن اسحاق عبادی4 و فرزندش اسحاق بن حنین بوده است.
ب. عصر تالیف: پس از ترجمهی آثار پزشكی، افرادی به صورت پراكنده به تالیف كتابهای پزشكی پرداختند. آغاز عصر تالیف با نام «ابوالحسن علی بن سهل بن طبری»5 گره خورده است. كتاب «فردوس الحكمه» از او، شروع حركت نوین، در پزشكی تمدن اسلامی میباشد.6
مرحله سوم:
این دوران، عصر طلایی پزشكان مسلمان است كه از سال 287 تا 700 هجری قمری (900 ـ 1300 م) را در بر میگیرد. بیشترین پزشكان و نوآوریها و بالاترین رشد را در این دوره داشتند و تمام دانشمندان غرب این دوره را «عصر طلایی» رشد مسلمانان نامیدهاند تا جایی كه دكتر «جی ای پارك» میگوید:
در حالی كه اروپائیان در دوران سیاه به سر میبردند، مسلمانان در بقیهی نقاط متمدن جهان به پیش میرفتند، آنان در بغداد، دمشق، قاهره و دیگر شهرها مدارس پزشكی و بیمارستان بر پا میكردند. آنها مشعل فروزانی از دانش پزشكی بر افروختند.
بیش از 60 بیمارستان در بغداد و 33 بیمارستان در قاهره ساخته شد. در حالی كه در اروپا اولین بیمارستان در سال 1973 م در شهر یورك انگلستان بنا شد.7
لازم به ذكر است پزشكان مشهور مانند ابن سینا، رازی، اهوازی، جرجانی و ... در این دوره بودند.
مرحله چهارم:
این مرحله دوران افول دانش پزشكی مسلمانان میباشد علل و عوامل زیادی مانند: جنگها، اختلافات مذهبی، فرار دانشمندان به نقاط دیگر، آتش زدن كتابخانهها و ... سبب سستی و شروع انحطاط مسلمانان شده است. و از قرن شانزدهم میلادی طلوع علوم پزشكی در غرب آغاز شد، و نهضت احیای علم پزشكی راهاندازی گردید.8
نتیجه:
حاصل سخن اینكه، طب اسلامی از ترجمهی متون آثار یونانی و هندی شروع شده است اما با توجه به وجود قرآن در بین مسلمانان و توصیه به فراگیری علم و بیان برخی مطالب پزشكی مانند مراحل خلقت انسان كه موجب تحریك و كنجكاوی بشر دربارهی مسائل پزشكی شد، و همچنین مطرح نمودن بحث شفاء مانند: قرآن و عسل و وجود احادیث طبی و ... میتوان گفت: عامل رشد پزشكی در تمدن اسلامی قرآن و احادیث معصومین(ع) بوده است، و «عصر طلائی پزشكی» را از سال 287 تا 700 هـ به وجود آوردند.
برای مطالعه بیشتر مراجعه فرمایید به:
1. ادوارد براون، طب اسلامی، ترجمه مسعود رجبنیا، انتشارات بنگاه و نشر كتاب.
2. تاریخ پزشكی ایران، الگود سیریل، ترجمه باهر فرقانی، امیركبیر.
3. تاریخ علوم در اسلام، سید حسن تقیزاده، فردوس.
4. تاریخ طب در ایران پس از اسلام، محمود نجم آبادی، دانشگاه تهران.
5. پویایی فرهنگ و تمدن اسلامی در ایران، علی اكبر ولایتی، ج 1.
6. مجله پژوهش حوزه، شماره 18 ـ 17، سال پنجم، غلامرضا نورمحمدی، مقالهای با نام نگرشی به مفهوم طب اسلامی.
1 . جالینوس و بقراط معتقدند: پزشكی با الهام از سوی خداوند به افراد و پزشكان ـ در حالت رویا یا ظهور روشی برای درمان درد ـ ایجاد شده است. و افلاطون پزشكی را به صورت قیاسی و تجربه میداند. ر.ك: نگرش نوین به طب، دكتر غلامرضا نور محمدی، ص 10 ـ 5، مجله پژوهش حوزه، شماره 18 ـ 17. سال پنجم.
2 . بحارالانوار، ج 1، ص 220.
3 . ر.ك: نگارش احادیث طبی، دكتر غلامرضا نورمحمدی، ص 110، مجله پژوهش حوزه، سال پنجم، 18 ـ 17.
4 . ایشان از مسیحیان نسطورهای اهل حیره در جنوب بغداد بود و متنها را به عربی و سریانی ترجمه میكرد و 95 اثر از جالینوس را به سریانی و 34 اثر او را به عربی ترجمه كرد، و نقش بسزایی در تكوین واژگان علمی و پزشكی كلاسیك اسلامی ایفا كرد. (پویای فرهنگ، ولایتی، ج 1، ص 217)
5 . ایشان در خدمت معتصم، واثق و متوكل عباسی بود. (230 هـ . ق)
6 ر.ك: دوران تالیف و تصنیف كتب طبی در تمدن اسلام و ایران، محمود نجم آبادی، دانشگاه تهران، 1357.
7 . پزشكی پیشگیری اجتماعی، جی ای پارك، پارك، ج 2، ص 9. به نقل از غلام رضا نورمحمدی، مفهوم طب اسلامی، ص 22.
8 . پارا سلوس (1541 ـ 1493 م) را احیا كنندهی پزشكی نوین میدانند. این فرد سوئسی تمام آثار جالینوس و ابن سینا را به آتش كشید و بحث پژوهش عقلی را مطرح نمود.