پرسش:
قطعی الصدور بودن قرآن صحیح است اما آیا ظنی الدلالة بودن آن صحیح است؟
پاسخ:
قرآن كریم كتابی است كه دو جنبه دارد:
الف: جنبه سندی:
سند قرآن قطعی است چرا كه به صورت متواتر از پیامبر(ص) به ما رسیده است یعنی در هر نسل هزاران نفر آن را حفظ كرده و نقل نمودهاند. بنابراین یقیین پیدا میكنیم كه قرآن از سخنان پیامبر(ص) است و ایشان نیز از وحی الهی اخذ كرده و برای مردم بیان كرده است.
ب: جنبه دلالتی:
الفاظ قرآن كریم از نظر دلالت بر معانی چند دسته است:
1. نص: یعنی آیاتی كه صد در صد بر معنا دلالت دارد، و دلالت آن قطعی است مثل: قل هو الله احد1... لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْءٌ؛2 لاَ إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ.3
2. ظاهر: یعنی آیاتی كه بین 51% تا 99% بر معنایی دلالت دارد و احتمال معنای دوم در مورد آن وجود دارد.
مثل: اقم الصلوة: كه ظاهر آیه دلالت بر وجوب میكند. اما از آنجا كه امر گاهی در مورد استحباب نیز به كار میرود دلالت آن قطعی نیست.
تذكر: بیشتر آیات قرآن از سنخ ظواهر است ولی باید توجه داشت كه همانطور كه علمای علم اصول الفقه بیان كردهاند «ظاهر» حجت است4 چون بنای عقلاء آن است كه اگر كسی مطلبی را گفت ظاهر سخنش حجت است و میتوان علیه او در دادگاه بدان احتجاج كرد.
3. مجمل: یعنی الفاظی كه معنای آن روشن نشده است و لازم است بعد از مراجعه به آیات و روایات و قرائن دیگر روشن شود.
مثال: «أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا یُتْلَى عَلَیْكُمْ»5
«(گوشت و جنینِ) دامهاى زبان بسته براى شما حلال گردیده، مگر آنچه (حكمش) بر شما خوانده مىشود.»
كه «آنچه خوانده میشود» مجمل است و بوسیله آیه دیگر معنای آن روشن میشود.
«حُرِّمَتْ عَلَیْكُمُ الْمَیْتَةُ وَالدَّمُ...»6
4. متشابه: یعنی الفاظی كه احتمال چند معنا در مورد آنها میرود و طبق آیه هفتم سوره آل عمران به محكمات (آیاتی كه یك معنای دارد مثل نصوص) بازگردانده میشود.
مثال: «یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ»7 كه احتمال دارد واژه «ید» به معنای دست جسمانی یا قدرت باشد.
«لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْءٌ»8 كه آیه محكم است و میفرماید هیچ چیز شبیه خدا نیست پس مقصود از «ید» قدرت و مانند آن است نه دست جسمانی.
یادآوری 1: اكثر آیات قرآن از نوع محكمات یعنی نص و ظاهر است بنابراین اشكالی در دلالت آنها وجود ندارد و كمتر از 200 آیه قرآن (از 6236 آیه) متشابه و تعداد اندكی هم مجمل است.9 كه به وسیله آیات محكم و روایات و قرائن عقلی و ... معنای آنها در تفسیرها روشن شده است.
یادآوری 2: ظنی الدلالة بودن برخی آیات قرآن آن را از حجیّت نمیاندازد، بلكه این روش عقلائی در كاربرد الفاظ است كه از نصوص و ظواهر استفاده شود. و خدا هم از همین شیوه استفاده كرده است. پس هر گاه آیات قرآن ظهور دارد و دلیل و قرینه مخالف ندارد ظاهر حجت است و لازم است بدان اخذ و طبق آن تفسیر و عمل شود و ذكر احتمال دیگر لازم نیست.
1 . توحید / 1.
2 . شوری / 11.
3 . محمد / 19.
4 . نك: كتابهای اصول مثل: اصول الفقه مظفر، ج 2، ص 137 و كفایة الاصول و حلقات شهید صدر.
5 . مائده / 1.
6 . مائده / 3.
7 . فتح / 10.
8 . شوری / 11.
9 . نك: التمهید فی علوم القرآن، آیت الله محمدهادی معرفت، ج 3، ص 14.