پرسش:
آیا توكل مستلزم تنبیلی و سستی نیست؟
پاسخ:
در پاسخ بعد از بیان معنای لغوی و اصطلاحی توكل، آیات قرآن كه در بردارندهی مفهوم توكل هستند را بررسی میكنیم و در آخر نیز تحقیقی علمی كه توسط یك مركز علمی ـ تحقیقاتی صورت گرفته ارایه میشود.
«توكل» در لغت به معنای واگذار كردن كار خویش به دیگری است. این كلمه مصدر باب تفعل، از ماده «وكل» میباشد. كه به دو معنای ولایت پذیری «توكلت لفلان» به معنای «تولیتُ» و اعتماد كردن به دیگری «توكلت علیه» یعنی «اعتمدتُه» به كار رفته است.1
صاحب نظران در معنای اصطلاحی آن میگویند: توكل به خداوند یعنی واگذاری امور به حق و نیز وكیل، به معنای حفیظ و نگهدارنده و سرپرستی میباشد.2
این مفهوم در منطق قرآن به معنای اعتماد كردن بر خدا و او را ولی و وكیل خود قرار دادن است و بر اثر آن، از حجم مشكلات و انبوه موانع نهراسیدن، كه این یكی از نشانههای ایمان است و از عوامل پیروزی و موفقیت در مبارزهها به شمار میآید.3
به عبارت دیگر مفهوم «توكل» در آموزههای قرآن این نیست كه انسان دست از تلاش و كوشش بردارد و به گوشهی انزوا بخزد و بگوید: تكیه گاه من خداست، بلكه مفهوم «توكل» این است كه هر گاه انسان نهایت تلاش و كوشش خود را به كار بست و نتوانست مشكل را حل كند و موانع را از سر راه خود كنار بزند، وحشتی به خود راه ندهد و با اتكاء به لطف پروردگار و استمداد از ذات پاك و قدرت بیپایان او ایستادگی به خرج دهد و به جهاد و كوشش پیگیر خود ادامه دهد؛ حتی در جایی هم كه توانایی دارد، خود را بینیاز از لطف خدا نداند چرا كه تمام قدرتها از جانب اوست.4
به عبارت دیگر «توكل» نوعی تقویت اراده و نیرو بخشی است. دین مقدس با پیش بینی آن، انسان را از ناامید شدن و كنارهگیری كردن از فعالیت نجات داده و آن را وسیلهای برای تقویت كردن انگیزه و روشن شدن امید در درون انسان قرار داده است.
توكل در آیینهی آیات قرآن
در آیات متعددی از «توكل» سخن به میان آمده است كه با بررسی برخی از این موارد، نكات تازهای به دست میآید.
الف. خداوند متعال در سورهی آل عمران آیهی 159 میفرماید:
«... فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَی اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِینَ»
نكتهها:
1. همان طور كه آیه تصریح دارد خداوند، پیامبر خود را بعد از مشورت كردن با اصحاب و مصمم شدن بر انجام آن، مأمور به توكل و اعتماد بر خداوند میكند. به عبارت دیگر در انجام هر كار مخصوصاً كارهای مهم بعد از انجام مقدمات، مانند مشورت كردن و مصمم شدن بر رأی خاص برای پیشبرد كار لازم است بر خداوند توكل شود، تا در بین راه سستی و بیمیلی دامنگیر انسان نشود؛ یعنی خداوند با تشریع توكل خواسته است در امور مهم راه ورود دو دلی و احتمال عدم موفقیت را كه خود وسیلهای برای سستی در انجام عمل است ببندد نه آنكه اصل فعالیت را از انسان بگیرد.
2. نكتهی دیگری كه از آیه به دست میآید آن است كه خداوند با این بیان میخواهد روح توحید در افعال را نیز در مخاطب زنده كند. و به او بفهماند كه ولو این كه مشورت كردهای و تصمیم قاطع نیز گرفتهای هیچ گاه خداوند را در انجام عمل فراموش نكن.
3. و از این آیه استفاده میشود كه از جمله اموری كه باعث جلب محبت خداوند میشود توكل است. (ان الله یحب المتوكلین)
ب. در سورهی نمل آیهی 79 میفرماید:
«فَتَوَكَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّكَ عَلَی الْحَقِّ الْمُبِینِ»
«پس بر خدا توكل كن كه تو بر حق نمایان استواری»
این آیه و آیات قبل در بیان مسئلهی حق ستیزی كافران، و عدم توجه به بیانات پیامبر اكرم(ص) میباشد.
خداوند، پیامبر(ص) را از این كه به خاطر دشمنی كفار سست شود باز میدارد و میفرماید: از آن جا كه تو بر حق هستی و فعالیت تو حق است نباید از دشمنی كفار سستی به خود راه دهی بلكه در همین مسیر تلاش كن و پیشرفت كارها را به خدا واگذار!
نكتهها:
1. توكل بر خداوند تنها در مسیر حق، دارای معنا و ثمر بخش است. این معنا از تعلیل «انك علی الحق» استفاده شده است.
2. توكل بر خداوند، رها كنندهی انسان از تنگنای توطئههای دشمنان میباشد.5
این برداشت با توجه به سیاق آیات است كه بیان كنندهی ارتباط این آیه و آیات قبل میباشد به ویژه آیهی «و لاتكن فی ضیق مما یمكرون... فتوكل علی الله...»
3. این آیه بیانگر آن است كه تمام انسانها حتی پیامبر(ص) در ایفای وظایف خود مامور به توكل بر خداوند هستند.
در مورد توكل آیات دیگری نیز وجود دارد كه برای آگاهی بیشتر میتوانید به آنها مراجعه كنید.6
تحقیقات علمی در رابطه با توكل
در اینجا نتیجهی تحقیقی را كه در مورد «رابطهی میان توكل و امیدواری» انجام گرفته است حكایت میكنیم:
آقای بوالهری و همكاران او (1379) با به كارگیری آزمون خود ساخته توكل: 408 نفر (234 نفر مرد و 174 زن) از دانشجویان رشته پزشكی دانشگاههای علوم پزشكی ایران ـ تهران را كه در مقاطع مختلف تحصیلی مشغول به تحصیل بودند به صورت تصادفی انتخاب كردند و با استفاده از پرسشنامه نشانگان استرش ـ كه در سه بُعد «نشانگان جسمانی»، «نشانگان روانی» و «نشانگان شناختی» ساخته شده بود ـ مورد بررسی قرار دادند. پژوهشگران دریافتند كه بین نشانگان روانی (P<0/001 و 21/0 = r) و شناخت استرس (P<0/001 و 22/0 = r) در بین افراد همبستگی منفی و معناداری وجود دارد و میزان همبستگی نشانگان جسمانی استرس (11/0- = r) و توكل به خدا پایین و غیر معنادار میباشد.7
در تحقیقات دیگر نیز نشان داده شده است كه میان «اقدام متوكلانه»، با «صبر و تحمل» همبستگی خاص وجود دارد كه این معنا در آیهی زیر به تصویر كشیده شده است:
«وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَی مَا آذَیْتُمُونَا وَعَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ»8
«حتما صبر خواهیم كرد بر آن چه ما را آزار دادید، و توكل كنندگان باید بر خدا توكل كنند.»
جمعبندی:
از آنچه گذشت به دست میآید كه «توكل» بر خدا، موجب سستی در كار نشده بلكه تنها پیامد آن استواری در حركت و به دست آوردن نیروی مضاعف در مسیر حركت است.
منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. توكل، روحانینژاد.
2. اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات همایش نقش دین در بهداشت روان، نشر معارف.
3. تفسیر نمونه، ذیل آیات مربوطه.
1 . لسان العرب، ابن منظور، ج 11، ص 736 و 743.
2 . التبیان، شیخ طوسی، ج 3، ص 32 و 52.
3 . تفسیر نمونه، آیت الله مكارم شیرازی، ج 15، ص 541، دار الكتب الاسلامیه، تهران.
4 . نمونه، ج 8، ص 367.
5 . تفسیر راهنما، اكبر هاشمی رفسنجانی، ج 13، ص 398.
6 . آیات: 81/ نساء و 61 / انفال و 123 / هود و 58 / فرقان و 217 / شعراء ...
7 . اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات، ج 1، ص 129. (مقاله: رابطه توكل به خدا با اضطراب، صبر و امیدوار، محققان: دكتر باقر غباری بنات، محمد خدایارب فرد و ...)
8 . ابراهیم / 12.