پرسش:
حكم توتون و سیگارهایی كه در آن شراب به كار رفته است از نظر شرعی و فقهی و علمی چیست؟
پاسخ:
از آنجا كه شما با موسسهی قرآن و علم ارتباط برقرار كردهاید ابتدا به جنبههای علمی ـ دینی پرسش شما میپردازیم، آنگاه پاسخ شرعی آن را ارائه میكنیم.
مقدمه:
لازم است بدانیم كه در برخی موضوعات مكلفین برای تشخیص و درك بهتر موضوع از متخصصان آن موضوع كمك میگیرند تا با روشن شدن «موضوع» فقیه را در دادن «حكم» یاری كنند.
كه این پرسش نیز از همان موضوعات است لذا در این راستا متخصصین و پزشكان و دستاندركاران، اطلاعات و آمار و ارقام قابل توجهی دادهاند كه برای درك و آگاهی از این مسئله مورد نیاز است:
سیگار:
پزشكان و متخصصان معتقدند:
سیگار عامل اصلی یا زمینهساز پیدایش بیش از 50 نوع بیماری و 20 نوع سرطان است و سالانه 5 میلیون نفر را به كام مرگ میكشد در حالی كه در طول چهار سال جنگ جهانی اول فقط 10 میلیون نفر جان باختند و پیش بینی میشود در سال 2020 تعداد قربانیان سیگار به 10 میلیون نفر برسد كه تنها 30% آن در كشورهای پیشرفته خواهد بود!
جمعیت ده میلیونی سیگاری ایران هر روز سه میلیارد تومان دود میكنند و دولت هم دو برابر آن را صرف هزینههای درمان عوارض سیگار مینماید.
75% از 54 میلیارد نخ سیگار مصرفی سالیانهی ایران، از خارج تأمین میشود و گروه سنی 10 تا 15 سال ایرانی، هدف اصلی اعتیاد به سیگار میباشد تا آماده شوند برای ورود به جرگهی اعتیاد به مواد مخدر و بزهكاری در سنین بالاتر. این در حالی است كه كودكان، همسران، و اطرافیان افراد سیگاری نیز به صورت اجباری سلامتی خود را از دست میدهند. و لازم است بدانیم كه آمریكاییها هر سال شش هزار میلیارد نخ سیگار تولید میكنند، و با صادر كردن 97% آن، بیش از 300 میلیارد دلار سود عایدشان میشود، كه معادل قیمت 20 سال فروش نفت ایران است!1
مشروبات الكلی:
ضررهای استفاده از مشروبات الكلی و تأثیر آن بر اعضای گوارشی، سیستم عصبی و مغز نیز بسیار است اما مصرف مشروبات مسموم و آلوده در ایران، خود قربانیان ویژهای دارد.
مصرف الكل مسمومیتهای حاد و مضمون را در پی دارد كه در سه مرحله عمل میكند:
مرحلهی اول: ایجاد تحریكات تمایلی و بیانی، یادآوری گذشتهها و خندههای بی مورد، حرف زدن، عربده كشیدن و پروا نداشتن از هر كار شرمآور.
مرحلهی دوم: سستی، سرگیجه و عدم تعادل.
مرحلهی سوم: خواب آلودگی، استفراغ، خستگی، تشنگی، سردرد، مسمومیت مزمن، شورش معده، سنگین شدن زبان، تلخی دهان، ورم معده، درد كبد، تورم قلب و تأثیر سموم در اعضای گوارشی.2
از این رهگذر به آفتها و ضررهای این مواد پی میبریم و دوری از آن را نیز از دیدگاه عقل بر خود لازم میدانیم. قرآن كریم و روایات پیامبر اكرم و ائمهی معصومین(س) نیز همه بر حرمت نوشیدن شراب و استعمال آنچه بر تن مضر است تاكید دارد.
مراجع معظم تقلید نیز طبق مبانی شرعی به حرمت آن فتوا دادهاند.
به عنوان مثال: حضرت آیتالله العظمی مكارم شیرازی، اخیراً به حرام بودن كشیدن سیگار فتوا دادهاند. در پی این فتوا، جمعی از طلاب حوزه علمیه مبانی فقهی این فتوا را از ایشان جویا شدند و آیتالله مكارم شیرازی در پاسخ چنین نوشتند:
«بسم الله وله الحمد.
این جانب از چند سال پیش این فتوا را به صورت مشروط ذكر كرده بودم و در رسالهی توضیح المسائل موجود است كه اگر كشیدن سیگار (و سایر دخانیات) به شهادت اهل اطلاع، ضرر مهمی داشته باشد حرام است. ولی اخیراً با شهادت و گواهی جمعی از پزشكان آگاه و اساتید متعهد دانشگاه و با توجه به آمارهای تكان دهندهای كه از مرگومیر ناشی از سیگار، و بیماریهای خطرناكی كه از آن نشأت میگیرد به ما رسید، ثابت و مسلم شد كه خطرات مهم دود سیگار یك واقعیت است كه حتی فرزندان افراد سیگاری و معاشران آنها از آن در امان نیستند لذا فتوای تحریم به طور مطلق را دادیم و از خدا میخواهم همهی مسلمانان جهان مخصوصاً جوانان عزیز را كه نخستین قربانیان این بلای خانمان سوز هستند از شر آن حفظ كند و با هوشیاری تمام مراقب خویش و اطرافیان و دوستان خود باشند و ان شاء الله زنده بمانیم ببینیم كه جامعه ما از لوث وجود این دود آلوده، پاك شده است. در اینجا اشارهی كوتاهی به مدارك مسئله میشود:
1. قرآن مجید در آیه 195 سوره بقره میفرماید: «وَلاَ تُلْقُوا بِأَیْدِیكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»؛ ]و خودتان را با دستانتان به هلاكت نیفكنید.[
طبق آمارهایی كه از سوی پزشكان متخصص اعلام شده مرگ و میر ناشی از دود سیگار در سال به پنج میلیون نفر میرسد، بنابراین كشیدن سیگار، مصداق القاء نفس در تهلكه است.
2. قاعده لا ضرار و لاضرر فی الاسلام ]در اسلام آسیب دیدن و آسیب رساندن وجود ندارد[ مستفاد از روایات متعدد است و اضرار به نفس را نیز شامل میشود.
3. در حدیث معروف فقه الرضا(ع) آمده است: كل امر یكون فیه الفساد مما قد نهی عنه... فحرام ضارّ للجسم و فساد للنفس. طبق این روایت هر چیزی كه ضرر مهمی برای بدن داشته باشد حرام است.
4. بعضی عادت به خوردن گِل دارند كه در روایت اسلامی از آن شدیداً نهی شده است به خاطر اینكه برای بدن ضرر دارد. در روایتی آمده است «ان الطین یورث السقم فی الجسد و یهیج الداء» (خوردن گِل سبب بیماری و تهییج درد است) لذا مرحوم شهید در كتاب مسالك، نخستین دلیل تحریم آن را بما فیه من الاضرار الظاهر البدن شمرده است. اینها نشان میدهد كه حرمت اشیاء مضره از مسلمات بوده است. حتی روزه واجب اگر ضرر داشته باشد باید ترك شود.
5. از همهی اینها گذشته طبق قاعدهی مسلم اصولی «كلما حكم به العقل حكم به الشرع» (هر چیزی كه عقل قطعی به آن حكم كند شرع هم به آن حكم خواهد كرد) مسئلهی حرمت سیگار و انواع دخانیات در عصر و زمان ما كه زیانهای مهم آن بر همهی دانشمندان ثابت شده جای تردید باقی نمیگذارد، فتوای همه مراجع به حرمت مواد مخدر نیز از همین جا سرچشمه میگیرد.3
اكنون كه پرسش شما را از نظر علمی و دینی بررسی كردیم به جنبه شرعی آن میپردازیم: كه در این باره پرشس شما را دفتر حضرت آیتالله مكارم شیرازی استفتاء كردیم و ایشان در پاسخ چنین فرمودند:
سؤال: محضرت مبارك حضرت آیتالله مكارم شیرازی ـ دام ظله
برخی افراد، شراب را با سیگار و توتون مخلوط میكنند. دود سیگار و توتون آمیخته با شراب چه حكمی دارد و دود حاصل از شراب آیا پاك است یا نجس؟
پاسخ: دود آن پاك است ولی هر گاه سبب مَستی گردد تعزیر دارد علاوه بر این كه این كار از دو جهت حرام است. زیرا سیگار كشیدن ذاتاً حرام است.
1 . نشریات و روزنامههای مختلف.
2 . ویژهنامه موسسه در راه حق درباره شراب.
3 . هفته نامه افق حوزه پیش شماره سی و پنجم 28 مهر 82.