واقعه غدیر و پاسخ به شبهات

تألیف:
على اصغر رضوانى

پیشگفتار

درست است که اکنون سال‏ها از واقعه غدیر گذشته و تاریخ، سیر خویش را کرده است، امّا این حقیقت از چند نظر براى هر مسلمان، در هر روز، مطرح است. از جمله از نظر عقیده دینى، چه حقیقت غدیر براى هر مسلمانى که به پیامبر(ص) ایمان آورده است و مى‏خواهد از گفته‏ها و دستورهاى او پیروى کند و سنّت پیامبر را عملى سازد و هیچ یک از خواسته‏ها و ارشادات او را ترک نکند، تا دامنه رستاخیز مطرح است و جزء حقیقتى است که همواره با خورشید طلوع مى‏کند و در متن لحظه‏ها تکرار مى‏شود. از نظر عملى و اجتماعى و پیدا کردن خطّ مشى سیاسى - دینى در راه مبارزات انسانى و ضدّ استعمارى نیز چنین است. چرا؟
چون از نظر اجتماعات انسانى و اسلامى، اگر مفهوم غدیر، جدّیّت خویش را در اذهان و افکار باز یابد، به بازسازى موفّق خواهد گشت، و از این رهگذر مى‏توان جوامع اسلامى را به یک وحدت جوهرى رهنمون ساخت.
از این رو باید جامعه اسلامى با زنده کردن خاطرات این روز عظیم و تفهیم محتواى آن به فرزندان سرزمین‏هاى اسلامى و نشر تعالیم نهفته در آن و حساسیت دادن نسبت به آن، یکى از بزرگترین آرمان‏هاى انسانى اسلام را احیا کند.
آرى، پوشاندن یا پوشیده ماندن «غدیر» پوشیدن یا پوشیده ماندن یکى از روشن‏ترین روزهاى انسان است، و به دیگر سخن، ردّ کردن عظیم‏ترین فریاد، بلکه فریاد نهایى و ابدى وحى است.
تبلور جوهرنمایى در جامعه اسلامى غدیر است، و پایان فریادهاى وحى خدایى غدیر و چون پیامبر ما خاتم پیامبران است باید گفت: آخرین حکم آسمان، حکم روز غدیر است. یعنى ارشاد ابدیت در مسیر حیات انسانى امامت على‏بن‏ابى‏طالب(ع) است...
و امّا سبب تألیف این کتاب...
اسلامى‏ترین کتاب -پس از قرآن کریم و کتب روائى- کتابى است که مسلمین را مستقیماً با پیامبر اکرم(ص) روبه‏رو سازد و در جریان مستقیم خواسته‏هاى او قرار دهد و به پاى سخنان و دستورات او بنشاند، تا گوش فرا داده و عمل کنند.
اسلامى‏ترین کتاب کتابى است که نگذارد مسلمانان به جریانات پس از درگذشت پیامبر(ص) دچار شوند و قطعات ابرهاى سیاه چون شب ظلمانى میان آنان و رفتار کردن بر طبق دستورات پیامبر(ص) حایل گردد، و سخن او را به گوششان سنگین کند تا جایى که نشنوند که چه مى‏گوید. اسلامى‏ترین کتاب آن است که چون آن مرد قوىّ‏الصوتِ صحابه -ربیعة بن امیّة بن خَلف-، که در خطبه حجة الوداع پیامبر(ص)، سخنان پیامبر را تکرار مى‏کرد تا به گوش همه مسلمین برسد، سخنان آخرین و سفارش‏هاى نهایى پیشواى امّت را به گوش همگان برساند و تا سواحل تاریخ و درون زمان‏ها گسترش دهد... این تألیف ناچیز در همین راستا است.
در این اثر براى خنثى کردن توطئه‏ها و پاسخگویى به شبهات دشمنان، در حدّ توان کوشیده شده است تا با بهره‏گیرى از منابع شیعه و سنّى، به برخى از اتهامات مطرح شده پاسخ بگوییم و پرده از توطئه‏هاى شوم آنان برداریم.
امید است این حرکت براى طالبان حق و حقیقت سودمند بوده، گامى هر چند کوچک در افشاى توطئه دشمنان تشیّع باشد.
از همه خوانندگان، به خصوص علما و اندیشمندان مى‏خواهم تا کاستى‏ها را بر من ببخشایند و عیوب این نوشتار را متذکر شوند.
در پایان کلیه کسانى که مرا در راه آماده‏سازى این کتاب یارى دادند، قدردانى مى‏کنم و پاداش همه را از خداوند متعال مسألت دارم.

على اصغر رضوانى

غدیر و وحدت اسلامى

به نظر برخى، در عصر ما بحث از غدیر و امامت حضرت علی(ع) - که زمان بسیارى از آن گذشته است - بى فایده بلکه زیان آفرین است، زیرا این بحث‏ها مربوط به قضیه‏اى است تاریخى، که قرن‏ها از وقوعش گذشته است. بحث از این که خلیفه و جانشین بعد از پیامبر(ص) چه کسى بوده و هست؟ على بن ابى طالب(ع)یا ابوبکر؟ در این زمان خالى از فایده است و حتى چه بسا این مباحث در این زمان، جز ایجاد فتنه و نزاع و برانگیختن کینه‏ها، اثر دیگر ندارد؛ به عبارت دیگر در این عصر که احتیاج مبرم به وحدت و تقریب بین مذاهب است، چرا این گونه مباحث که اختلاف‏زا است مطرح مى‏گردد؟... .
ما به لطف خداوند متعال در صددیم آثار و فواید بحثِ امامت را در این عصر طىّ مطالبى بیان کنیم.

آثار و فواید بحثِ امامت

1 - حقیقت وحدت
از آن جا که اشکال کننده، به واژه «وحدت» اهمیت فراوانى مى‏دهد، جا دارد ابتدا به مفهوم حقیقى آن بپردازیم:
دو اصطلاح و عنوان مهمّ است که باید در کنار هم مورد توجه خاص قرار گیرد و هیچ کدام را نباید فداى دیگرى کرد: یکى حفظ وحدت و یک پارچگى امّت اسلامى و دیگرى حفظ اصل اسلام.
شک نیست که همه مسلمانان وظیفه دارند این دین حنیف را حفظ کرده و در گسترش آن بکوشند و از این رو همگان در این راه مسئولیت سنگینى دارند، هم‏چنین از آن جا که مسلمانان دشمنان مشترکى دارند که در صددند اصل اسلام و مسلمانان را نابود کنند، باید متحد شده و در حفظ کیان اسلام و مسلمانان بکوشند. ولى این بدان معنا نیست که از وظیفه دیگر شانه خالى کرده و از بیان حقایق مسلّم اسلامى سرباز زنند. هرگز نباید مسئله وحدت یا اتحاد را اصل و هدف قرار داده و حقایق شریعت را فرع و فداى آن نماییم. بلکه بر عکس، اگر اسلام بر وحدت یا اتحاد بین مسلمانان تاکید دارد، براى صیانت و نگه‏دارى از دین است، حال چگونه ممکن است مسئله «وحدت» براى کسى بسیار مهم جلوه کند؛ به طورى که دست از برخى مسلّمات دین و مذهب بردارد و یا آن که در صدد توجیهات بى مورد آنها برآید.
تاریخ و سیره پیامبر(ص) بهترین شاهد و مؤیّد این مطلب است: پیامبر اکرم(ص) با آن که مى‏داند بنى‏امیّه با علی(ع) و بنى‏هاشم مخالف است و هرگز عده‏اى زیر سلطه و ولایت امام علی(ع) نمى‏روند و امامت او را هرگز نمى‏پذیرند، اما این مسئله باعث نشد که از بیان حقّ و حقیقت صرف نظر کرده و ولایت و امامت علی(ع) را بیان نکند، بلکه در طول 23 سال بعثت خود در هر جا و هر نحو که ممکن بود و موقعیت داشت، ولایت و امامت علی(ع) را به مردم گوشزد کرد، با این که به طور قطع مى‏دانست از هنگام وفاتش در این موضوع اختلاف خواهند کرد، بلکه این اختلاف باقى مانده تا روز ظهور امام زمان(ع) ادامه پیدا خواهد کرد، با این همه حقّ را بیان کرد. چرا پیامبر(ص) با این که مى‏داند تا روز قیامت به سر مسئله امامت علی(ع) اختلاف مى‏شود، این گونه بر ولایت علی(ع) تأکید مى‏ورزد، که حتّى در روز غدیر براى جلوگیرى از شک و شبهه دست آن حضرت را بالا مى‏برد، تا همه ببینند که پیامبر(ص) چه تأکیدى بر ولایت او داشته‏است.
از این جا به خوبى روشن مى‏شود که بیان حقّ و حقیقت اصل است و در هیچ موقعیّتى نباید از آن صرف نظر کرد؛ حتّى در صورتى که مى‏دانیم با بیان آن میان مسلمین دو صف ایجاد شده و دو دستگى ایجاد خواهد شد. ولى این بدان معنا نیست که مسلمانان به جان یکدیگر افتاده و هم دیگر را نابود کنند، بلکه با بیان مدّعاى خود، یکدیگر را تحمل کرده و به پیروى از گفتار نیکو دعوت نمایند، ولى در عین حال از دشمن مشترک نیز غافل نباشند. قیام امام حسین(ع) نیز دلیل و شاهد خوبى بر مدعاى ماست، زیرا حضرت(ع) با آن که مى‏دانست با قیامش بین دو دسته از مسلمانان نزاع خواهد شد، در عین حال هرگز به جهت اتحاد بین مسلمانان از اصل مهم امر به معروف و نهى از منکر غافل نشد.
سیره و روش امام علی(ع) نیز گویاى این مطلب است، زیرا به نظر برخى حضرت مى‏توانست با دادن امتیاز بى جا به طلحه و زبیر و معاویه، جلوى جنگ جمل و صفین را بگیرد و با این کار از ایجاد اختلاف بین مسلمانان جلوگیرى کند تا هزاران نفر در این قضیه کشته نشوند، ولى آن حضرت به جهت حفظ اصول اسلام و حقّ و حقیقت و شریعت اسلامى هرگز حاضر نشد از آن حقایق چشم پوشى کند.
پس حقیقت مفهوم «وحدت» - و به عبارت صحیح‏تر «اتحاد» - آن است که با حفظ عقاید قطعى و مسلم خود در مقابل دشمن مشترک موضع واحدى داشته و از او غافل نباشیم و این بدان معنا نیست که از بحث و گفتگوى علمى محض و خالى از تعصبات پرهیز کنیم، زیرا همه امور در حقیقت براى حفظ شریعت اسلامى است.
از این رو است که امام علی(ع) در بحبوبه جنگِ صفین، از وقت فضیلت نماز سؤال مى‏کند و بعد از آن که از او سؤال مى‏شود که اکنون در اوج نبرد چه وقت نماز است؟ در جواب مى‏فرماید: مگر ما براى غیر از برپایى نماز مى‏جنگیم؟ لذا نباید هیچ گاه هدف، فداى وسیله گردد.
شیخ محمّد عاشور، معاون رئیس دانشگاه الازهر مصر و رئیس کمیته گفت و گوى بین مذاهب اسلامى در بیان نظریه‏اى کاملاً منطقى و متین مى‏گوید: «مقصود از اندیشه تقریب بین مذاهب اسلامى، یکى کردن همه مذاهب و روى گردانى از مذهبى و روى آوردن به مذهبى دیگر نیست، که این به بیراهه کشاندن اندیشه تقریب است. تقریب باید بر پایه بحث و پذیرش علمى باشد تا بتوان با این اسلحه علمى به نبرد با خرافات رفت و باید دانشمندان هر مذهبى در گفت و گوى علمى خود، دانش خود را مبادله کنند، تا در یک محیط آرام بدانند، بشناسند، بگویند و نتیجه بگیرند».
( بازخوانى اندیشه تقریب، اسکندرى، ص 32)
نگاه اهل هر مذهب به نقاط مشترک، باعث همکارى درون گروهى براى زیستن در جامعه جهانى مى‏شود و نگاه به نقاط اختلاف، در یک بستر علمى و تحقیقاتى، باعث جدّیت و تلاش در بحث و پژوهش علمى براى رسیدن به حقیقت و تبیین آرا و نظرات دیگران مى‏گردد. نمى‏توان در پوشش شعار «تمسک به ولایت اهل بیت:»، آثار و لوازم فقهى اقرار به «شهادتین» را نفى کرد، همان طور که نمى‏توان تحت عنوان «وحدت اسلامى» و با شعار براندازى تعصبات، از جهات اختلاف در اصول ایمانى و آثار و لوازم آن چشم پوشى نمود.
نفى تعصّب به معناى عدول از حقایق نیست، بلکه به معناى پایه ریزى مبانى اعتقادى بر موازین علمى و کارشناسانه است - چه در زمینه پژوهش و تحقیق، و چه در زمینه گفت و گو و بحث - تا در نتیجه این نظام فکرى، سلوک اهل مذاهب با یکدیگر بر پایه مدارا و عدم خشونت، شکل گیرد.

2 - وحدت بر محور امام بر حقّ
اسلام بر وحدت میان مسلمانان تأکید فراوانى دارد؛ قرآن کریم مى‏فرماید:
«اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوانًا»؛ «و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آن گاه که دشمنان [یکدیگر] بودید، پس میان دل‏هاى شما الفت و مهربانى انداخت تا به لطف او برادران هم شدید.»( سوره آل عمران، آیه 103)
«وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ»؛ «و چون کسانى مباشید که پس از آن که دلایل آشکار برایشان آمد، پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند و براى آنان عذابى سنگین است.»( همان، آیه 105)
«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»؛ «در حقیقت مومنان با هم برادرند.»( سوره حجرات، آیه 10)
«إِنَّ الَّذینَ فَرَّقُوا دینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فی شَیْ‏ءٍ»؛ «کسانى که دین را پراکنده ساختند و فرقه فرقه شدند، تو هیچ گونه مسئول ایشان نیستى.»( سوره انعام، آیه 159)
«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعًا وَ لا تَفَرَّقُوا»؛ «و همگى به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید.»( سوره آل عمران، آیه 103)
«وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ»؛ «و با هم نزاع مکنید که سُست شوید و مهابت شما از بین برود.»( انفال، آیه 46)
«إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ»؛ «و این امت شما که امتى یگانه است و منم پروردگار شما، پس مرا بپرستید.»( سوره انبیاء، آیه 92)
با این همه تأکید فراوان که قرآن بر مسئله وحدت اسلامى و اتّحاد دارد، لکن از این نکته نباید غافل بود که وحدت، محور مى‏خواهد و به تعبیر دیگر کانالى براى رسیدن به وحدت و اتحاد لازم است. تأکید بر اصل وحدت، بدون آن که محور و کانال آن مشخّص شود، کارى لغو و بیهوده‏اى است.
هرگز قرآن صامت به تنهایى نمى‏تواند محور وحدت باشد، زیرا به تعبیر امیرالمؤمنین(ع): قرآن داراى وجوهى است که مى‏توان لفظ آن را بر هر یک از آن وجوه حمل کرد؛ از این رو مى‏بینیم که قرآن کریم، با آن که از کتاب آسمانى به «امام» تعبیر مى‏کند آن جا که مى‏فرماید: « وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسى إِمامًا وَ رَحْمَةً»؛ «و پیش از وى [نیز] کتاب موسى راهبر و مایه رحمت بوده است.»( سوره هود، آیه 17) همچنین از صحف ابراهیم و موسى یاد کرده و مى‏فرماید: «صُحُفِ إِبْراهیمَ وَ مُوسى»؛ «صحیفه‏هاى ابراهیم و موسى.»( سوره اعلى، آیه 19) ولى در عین حال به آن اکتفا نکرده، ابراهیم(ع) را به عنوان امام ناطق معرفى مى‏کند و مى‏فرماید: «وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِمامًا قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمینَ»؛ «و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتى بیازمود و وى آن همه را به انجام رسانید، [خدا به او] فرمود: «من تو را پیشواى مردم قرار دادم.« [ابراهیم] پرسید: «از دودمانم [چطور]؟« فرمود: پیمان من به بیدادگران نمى‏رسد.»( سوره بقره، آیه 124)
از این جا به خوبى استفاده مى‏شود که امام صامت که همان کتاب‏هاى آسمانى است، کافى نیست، بلکه نیاز به امام ناطقى است که در موارد اختلاف، بیانگر حقّ و حقیقت باشد. و به تعبیر دیگر او محور حقّ و وحدت اسلامى گردد.
از آیه اعتصام نیز این نکته به خوبى روشن مى‏شود؛ زیرا مسلمانان را امر مى‏کند که به ریسمان الهى چنگ زنند؛ یعنى آن که شما را به طور قطع به خداوند مى‏رساند، کسى جز امام بر حقّ و معصوم نیست، زیرا همان گونه که اشاره شد قرآن داراى ظاهر و باطن متعدّدى. ضابطه بسیار مهم در وحدت اسلامى این است که نتیجه آن باید اتحاد و وحدت بر حقیقتى باشد که پس از بحث و بررسى کارشناسانه خبرگان امر، کشف مى‏شود. مراد و نتیجه وحدت، دست برداشتن از حقایق نیست، بلکه وحدت در مسیر حقیقت است. آیه اعتصام با تعیین معیار و میزان وحدت در امت اسلامى از این راز بسیار مهمّ پرده بر مى‏دارد که این وحدت در امّت محقّق نمى‏شود مگر با اعتصام و تمسک به «حبل اللَّه»؛ چنگ زدن به ریسمان الهى امّت را از تفرقه و فرو افتادن در وادى بدبختى‏ها و فتنه‏هاى تیره و تار نجات مى‏دهد.
نکته قابل توجه این است که از محور وحدت، به حبل تعبیر شده است. روشن است که این ریسمان دو طرف دارد: یک سوى آن امت و سوى دیگرش خداوند متعال است؛ واسطه‏اى است بین زمین و آسمان؛ بشر و غیب. پس باید این قطب دایره وحدت و اتحاد، متّصل به عالم غیب و ملکوت باشد تا بتواند حلقه ارتباط عالم شهود با عالم غیب گردد. از همین جا مى‏توان نتیجه گرفت که کشتى وحدت باید در بندر حقّ و حقیقت پهلو گیرد و لنگر بیندازد، نه در اسکله هوا و هوس؛ اتحاد بر حقّ و حقیقت مدّ نظر است، نه اتفاق بر هوا و هوس.
بنا بر این، «حقیقت» واقعیتى است که هیچ گونه ربطى به وفاق یا عدم وفاق امّت ندارد. و این، وظیفه امّت است که حقیقت را بیابد و به آن به صورت جمعى - چنگ بزند؛ یعنى پس از درک آن حقیقت، با تطبیق خود بر آن، متّحد گردد. پس «حقیقت»، مولود اتفاقِ امت نیست که هر گاه بر چیزى متفق شد، همان حقّ باشد و هر گاه از چیزى روى گرداند، باطل گردد. همان گونه که حضرت سیدالشهدا(ع)، شجاعانه اتحاد مسلمانان را بر هم زد و علیه یزید قیام کرده و فرمود: «إنّما خرجت لطلب الاصلاح فی أمّة جدّی أرید أن آمر بالمعروف وأنهى عن المنکر.»؛ «من به جهت اصلاح در امّت جدّم قیام کردم و هدف من امر به معروف و نهى از منکر است.» ( بحارالانوار، ج 44، ص 329)اگر نفس اتفاق امّت، ملاک و معیار حق و حقیقت است، دیگر احتیاج به اصلاح ندارد. اصلاح و امر به معروف و نهى از منکر قوى‏ترین برهان است که حقّ، حقانیّت خود را از اجماع مردم کسب نمى‏کند، بلکه این مردم‏اند که باید خود را بر حق عرضه کنند، و خویش را با آن هماهنگ سازند. با مراجعه به روایاتى که ذیل آیه «اعتصام» وارد شده نیز به این نتیجه مى‏رسیم که ریسمان خدا همان امامان معصوم‏اند که انسان را به طور قطع و یقین به خداوند متعال مى‏رسانند. ابن حجر هیتمى این آیه را در ردیف آیاتى آورده که در شأن اهل بیت: وارد شده است. هم چنین مى‏توان حدیث ثقلین را مفسّر آیه «اعتصام» دانست، زیرا در آن حدیث، رسول خدا(ع) مؤمنان را امر مى‏کند که به دو گوهر گران بها چنگ زنند، که همان قرآن و عترت است، تا به حقّ و حقیقت رهنمون شده و از گمراهى رها شوند.( الصواعق المحرقة، ص 90)
ابو جعفر طبرى در تفسیر آیه «اعتصام» مى‏گوید: مقصود از «اعتصام»، تمسک و چنگ زدن است، زیرا ریسمان، چیزى است که انسان را به مقصد خواهد رساند. از طرف دیگر در برخى از متن‏هاى حدیث ثقلین، تعبیر «اعتصام» به کار رفته است. از باب نمونه ابن ابى شیبه، حدیث ثقلین را چنین نقل مى‏کند که پیامبر(ص) فرمود: «انّى ترکت فیکم ما لن تضلّوا بعدى ان اعتصمتم به: کتاب اللَّه و عترتى.».( جامع البیان، ج 4، ص 21)
از این جاست که( المصنّف، ابن ابى‏شیبه) مفسران و محدثان، حدیث ثقلین را در ذیل آیه شریفه «اعتصام» ذکر کرده‏اند.
حاکم حسکانى به سند خود از رسول خدا(ص) نقل مى‏کند: «کسى که دوست دارد سوار بر کشتى نجات شده به ریسمان محکم چنگ زند و اعتصام به ریسمان الهى داشته باشد، باید ولایت علىّ را پذیرفته و به فرزندان هدایتگر او اقتدا کند.( شواهد التنزیل، ج 1، ص 130)
نتیجه این که از آیه شریفه و روایاتى که در تفسیر آن آمده است به خوبى استفاده مى‏شود که اهل بیت: محور وحدت میان امّت اسلامى‏اند، و بحث از امامت و ولایت آنان در حقیقت، بحث از محور وحدتى است که قرآن و روایات بر آن تأکید فراوانى داشته‏اند. همان گونه که روایات دیگر نیز بر این امر تأکید دارند؛
حاکم نیشابورى به سند خود از ابن عباس نقل مى‏کند که رسول خدا(ص) فرمود: «ستارگان، امان اهل زمین‏اند از غرق شدن و اهل بیت من امان‏اند براى امّتم از اختلاف و هر گاه قبیله‏اى از عرب با آنان مخالفت کنند، در میان خودشان اختلاف افتاده و جزء حزب ابلیس مى‏گردند. ( مستدرک حاکم، ج 2، ص 149)و نیز به سند خود از ابوذر نقل مى‏کند که او در کنار کعبه ایستاد، دست‏ها را به درِ کعبه گرفت، خطاب به مردم فرمود: اى مردم! هر کس مرا مى‏شناسد که مى‏شناسد و هر کس نمى‏شناسد، من ابوذرم، از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود: «مثل اهل بیت من مثل کشتى نوح است، هر کس سوار بر آن شود نجات یافته است و هر کس از آن سرپیچى کند غرق شود». آن گاه هر دو حدیث را صحیح مى‏شمرد.( همان، ج 2، ص 343)

3 - بحث علمى زمینه ساز وحدت
بزرگ‏ترین اختلاف بین امّت اسلامى، مسئله امامت و رهبرى است. شهرستانى مى‏گوید: «بزرگ‏ترین خلاف بین امّت، اختلاف در مسئله امامت است، زیرا در هیچ مسئله‏اى در اسلام مانند امامت این‏قدر شمشیر کشیده نشده است».( الملل و النحل، ج 1، ص 24) لذا هر مسلمانى وظیفه دارد که در راه وحدت مسلمانان بکوشد ولى این بدان معنا نیست که دست از بحث علمىِ خالى از هر گونه تعصّب و عناد بر دارد، زیرا این بحث‏ها به طور قطع در وحدت صفوف مسلمان اثر دارد. هنگامى که هر کدام از فرقه‏هاى مسلمانان، پى به عقاید واقعى فرقه دیگر برده و بداند که او نیز عقائدش مستند به عقل و قرآن و سنت است. کینه و دشمنى نسبت به یکدیگر کمتر مى‏شود. بخش مهّم کینه‏ها و دشمنى‏ها به این خاطر است که مسلمانان از عقاید یکدیگر بى خبرند و یا بدون دلیل مى‏دانند. اگر شیعه را به جهت اعتقاد به بدا متهم به کفر مى‏کنند، تقیه را به نفاق نسبت مى‏دهند، به خاطر آن است که از حقیقت این اعتقاد و عمل ناآگاه‏اند، که بخشى از آن به کوتاهى ما در عرضه نمودن عقاید خودمان باز مى‏گردد. مسئله امامت نیز از این موضوع مستثنا نیست اگر اهل سنت اعتقاد شیعه امامیه را در مسئله امامت و شرایط آن غلوّ مى‏دانند، به جهت آن است که ما به طور علمى و صحیح آن را معرفى نکرده‏ایم، و هر جا که خوب عمل کردیم تا حدود زیادى موفق بوده‏ایم و زمینه‏ساز وحدت مسلمانان شده‏ایم. اینک به نمونه هایى از این قبیل اشاره مى‏کنیم:

الف - تمایل به حق
1 - شیخ محمود شلتوت، رئیس دانشگاه الأزهر مصر در عصر خود، بعد از مطالعه فراوان در فقه شیعه و مرجعیت اهل بیت: پى به اعتبار شیعه جعفرى برده و فتواى معروف خود را در جواز تعبّد به مذهب جعفرى صادر مى‏کند و مى‏فرماید: «مذهب جعفرى، معروف به مذهب شیعه امامى اثناعشرى، مذهبى است که تعبّد به آن شرعاً جایز است، همانند سایر مذاهب اهل سنت، لذا سزاوار است بر مسلمانان که آن را شناخته و از تعصّبِ به ناحقّ نسبت به مذاهبى معیّن خلاصى یابند».( اسلامنا، رافعى، ص 59 ؛ مجله رسالة الاسلام، تاریخ 13 ربیع الاول 1378 هجرى، قاهره)

2 - شیخ أزهر، دکتر محمّد محمّد فحّام نیز در تقریظى که بر فتواى شلتوت نوشت نظر او را تأیید کرده، فرمود: «من از شیخ محمود شلتوت و اخلاق، علم، گستردگى اطلاع، بهره‏مندى از لغت عرب، تفسیر قرآن و اصول فقه او در عجبم. او فتوا به جواز تعبد به مذهب شیعه امامیه را صادر کرده است. شک ندارم که فتواى او اساس محکمى دارد، که اعتقاد من نیز همان است».( فی سبیل الوحدة الإسلامیة، ص 64)
و نیز مى‏فرماید: «خدا رحمت کند شیخ شلتوت را که به این معناى کریم التفات نمود و با آن فتواى صریح و شجاعانه‏اى که صادر کرد خودش را جاودانه ساخت، او فتوا به جواز عمل به مذهب شیعه امامیه داد، از آن جهت که مذهبى است فقهى و اسلامى، و اعتماد آن بر کتاب و سنت و دلیل محکم است...».( همان)

3 - شیخ محمّد غزالى نیز مى‏گوید: «من معتقدم که فتواى استاد اکبر؛ شیخ محمود شلتوت، راه طولانى را در تقریب بین مسلمان پیموده است... عمل او در حقیقت تکذیب خیالاتى است که مستشرقین در سر مى‏پروراندند، آنان در این خیال بودند که کینه‏ها و اختلافاتى که بین مسلمانان است بالاخره روزى امت اسلامى را از هم پاشیده قبل از آن که به وحدت برسند و تحت لواى واحد در آیند، آنان را نابود خواهد کرد. ولى این فتوا در نظر من شروع راه و اولین کار است».( دفاع عن العقیدة والشریعة، ص 257)

4 - عبدالرحمن نجار، مدیر مساجد قاهره مى‏گوید: «ما نیز فتواى شیخ شلتوت را محترم شمرده و به آن فتوا مى‏دهیم و مردم را از انحصار در مذاهب چهار گانه بر حذر مى‏داریم. شیخ شلتوت، امامى است مجتهد، رأى او صحیح و عین حقّ است، چرا باید در اندیشه و فتاوایمان، اکتفا بر مذاهب معیّنى نماییم، در حالى که همه آنان مجتهد بودند؟».( فى سبیل الوحدة الاسلامیة، ص 66)

5 - استاد احمد بک، استاد شیخ شلتوت و ابوزهره مى‏گوید: «شیعه امامیه همگى مسلمان‏اند و به خدا و رسول و قرآن و هر چه پیامبر(ص) آورده، ایمان دارند. در میان آنان از قدیم و جدید فقیهانى بزرگ و علمایى در هر علم و فنّ دیده مى‏شود. آنان تفکّرى عمیق داشته و اطلاعاتى وسیع دارند. تألیفات آنان به صدها هزار مى‏رسد و من بر مقدار زیادى از آنها اطلاع پیدا نمودم».( تاریخ التشریع الاسلامى)

6 - شیخ محمّد ابوزهره نیز مى‏نویسد: «شکى نیست که شیعه، فرقه‏اى است اسلامى،... هر چه مى‏گویند به خصوص قرآن یا احادیث منسوب به پیامبر(ص) تمسک مى‏کنند. آنان با همسایگان خود از سنّى‏ها دوست بوده و از یکدیگر نفرت ندارند».( تاریخ المذاهب الاسلامیّة، ص 39)

7 - استاد محمود سرطاوى، یکى از مفتیان اردن مى‏گوید: «من همان مطلبى را که سلف صالحمان گفته‏اند مى‏گویم و آن این که شیعه امامیه برادران دینى ما هستند، بر ما حق اخوّت و برادرى دارند و ما نیز بر آنان حقّ برادرى داریم».( مجله رسالة الثقلین، شماره 2، سال اوّل 1413 هجرى، ص 252)

8 - استاد عبدالفتاح عبدالمقصود نیز مى‏گوید: «به عقیده من شیعه تنها مذهبى است که آینه تمام نما و روشن اسلام است و هر کسى که بخواهد بر اسلام نظر کند باید از خلال عقائد و اعمال شیعه نظر نماید. تاریخ بهترین شاهد است بر خدمات فراوانى که شیعه در میدان‏هاى دفاع از عقیده اسلامى داشته است».( فى سبیل الوحدة الاسلامیة)

9 - دکتر حامد حنفى داود، استاد ادبیات عرب در دانشکده زبان قاهره مى‏گوید: «از این جا مى‏توانم براى خواننده متدبّر آشکار سازم که تشیع آن گونه که منحرفان و سفیانى‏ها گمان مى‏کنند که مذهبى است نقلى محض، یا قائم بر آثارى مملو از خرافات و اوهام و اسرائیلیات، یا منسوب به عبد اللَّه بن سبأ و دیگر شخصیت‏هاى خیالى در تاریخ، نیست، بلکه تشیع در روش علمى جدید ما به عکس آن چیزى است که آنان گمان مى‏کنند. تشیع اولین مذهب اسلامى است که عنایت خاصى به منقول و معقول داشته است و در میان مذاهب اسلامى توانسته است راهى را انتخاب کند که داراى افق گسترده‏اى است. و اگر نبود امتیازى که شیعه در جمع بین معقول و منقول پیدا کرده هرگز نمى‏توانست به روح تجدّد در اجتهاد رسیده و خود را با شرایط زمان و مکان وفق دهد به حدّى که با روح شریعت اسلامى منافات نداشته باشد».( نظرات فى الکتب الخالدة، ص 33)
او همچنین در تقریظى که بر کتاب عبداللَّه بن سبأ زده مى‏گوید: «سیزده قرن است که بر تاریخ اسلامى مى‏گذرد و ما شاهد صدور فتواهایى از جانب علما بر ضدّ شیعه هستیم، فتاوایى ممزوج با عواطف و هواهاى نفسانى. این روش بد سبب شکاف عظیم بین فرقه‏هاى اسلامى شده است. و از این رهگذر نیز علم و علماى اسلامى از معارف بزرگان این فرقه محروم گشته‏اند، همان گونه که از آراى نمونه و ثمرات ذوق‏هاى آنان محروم بوده‏اند. و در حقیقت خساراتى که از این رهگذر بر عالم علم و دانش رسیده، بیشتر است از خساراتى که توسط این خرافات به شیعه و تشیع وارد شده است، خرافاتى که در حقیقت، ساحت شیعه از آن مبرّا است. و تو را بس، این که امام جعفر صادق (ت 148ه’.) پرچم دار فقه شیعى - استاد دو امام سنّى است: ابوحنیفه نعمان بن ثابت (ت 150ه’.) و ابى‏عبداللَّه مالک بن انس (ت 179ه’.) و در همین جهت است که ابو حنیفه مى‏گوید: اگر آن دو سال نبود، نعمان هلاک مى‏شد. مقصود او همان دو سالى است که از علم فراوان جعفر بن محمّد بهره‏ها برده بود. و مالک بن انس مى‏گوید: من کسى را فقیه‏تر از جعفر بن محمّد ندیدم».( عبد اللَّه بن سبأ، ج 1، ص 13)

10 - دکتر عبد الرحمن کیالى یکى از شخصیتهاى حلب در نامه خود به علامه امینى؛ مى‏نویسد: «عالم اسلامى همیشه نیاز شدید به مثل این تحقیقات دارد... چرا بعد از وفات رسول اعظم، بین مسلمین اختلاف شد و در نتیجه بنى هاشم از حقّ خود محروم شدند؟ و نیز سزاوار است که از عوامل انحطاط و انحلال مسلمانان سخن به میان آید، چه شد که مسلمانان به این وضع امروز مبتلا شده‏اند؟ آیا ممکن است آن چه از دست مسلمانان رفته با رجوع به تاریخ اصیل و اعتماد بر آن، باز گرداند؟».( الغدیر، ج 4، ص 4 و 5)

11 - استاد ابوالوفاء غنیمى تفتازانى، مدرّس فلسفه اسلامى در دانشگاه الأزهر مى‏گوید: «بسیارى از بحث کنندگان در شرق و غرب عالم، از قدیم و جدید، دچار احکام نادرست زیادى بر ضدّ شیعه شده‏اند که با هیچ دلیل یا شواهد نقلى سازگار نیست. مردم نیز این احکام را دست به دست کرده و بدون آن که از صحت و فساد آن سؤال کنند، شیعه را به آنها متهم مى‏نمایند. از جمله عواملى که منجرّ به بى‏انصافى آنان نسبت به شیعه شد، جهلى است که ناشى از بى اطلاعى آنان نسبت به مصادر شیعه است و در آن اتهامات تنها به کتاب‏هاى دشمنان شیعه مراجعه نموده‏اند».( مع رجال الفکر فى القاهرة، ص 40)

ب - اعتراف به حقّ
طرح مباحث علمى محض و عارى از تعصّب و جدال غیر احسن و تالیف در آن‏ها، نه تنها منجرّ به تمایل برخى از شخصیت‏هاى طراز اوّل اهل سنت در اعتراف به جواز تعبّد به مذهب جعفرى و قبول شیعه امامیه به عنوان مذهبى که داراى اصول و فروع مستند به عقل و قرآن و حدیث است، شد، بلکه باعث شد که عده‏اى دیگر از بزرگان اهل سنت مذهب خود را رها کرده، مذهب تشیع را در آغوش بگیرند. و اعتراف کنند که حقّ یکى است و آن در هیچ مذهبى جز تشیع که همان مذهب اهل‏بیت: است، نیست. اینک تعدادى از این اشخاص را معرفى مى‏کنیم:

1 - علامه شیخ محمّد مرعى، امین انطاکى
او در قریه عنصو از توابع انطاکیه در سال 1314ه’ متولد شد. مذهب شافعى داشت. به همراه برادرش احمد براى فراگیرى علوم به مصر عزیمت نمود و بعد از طىّ مراحل مقدماتى از شخصیت‏هاى طراز اوّل ازهر؛ از قبیل: شیخ مصطفى مراغى، محمود ابوطه مهنى، شیخ رحیم و دیگران استفاده کرده و به درجات عالى از علم رسید. هنگام بازگشت به وطن، بزرگان ازهر از آن‏دو دعوت کردند که در مصر باقى مانده و هر کدام تدریس در ازهر را به عهده گرفته و شاگردان را از علوم خود سیراب کنند، ولى نپذیرفته و به شهر خود باز گشتند. با گذشت زمانى نه چندان دور با مطالعه کتاب‏ها به حقانیّت شیعه پى‏برده و هر دو برادر داخل در مذهب تشیع مى‏شوند.
شیخ محمّد در کتاب خود «لماذا اخترت مذهب الشیعة» مى‏گوید: «به طور قطع خداوند مرا هدایت کرد. و برایم تمسک به مذهب حقّ مقدّر فرمود؛ یعنى مذهب اهل‏بیت:، مذهب نوه رسول خدا(ص) امام جعفر بن محمّد صادق...
او در عوامل و اسبابى که منجرّ به تمسک به مذهب اهل بیت: شد مى‏گوید:
اولاً: مشاهده کردم که عمل به مذهب شیعه مجزى است و ذمه مکلف را به طور قطع برى مى‏کند. بسیارى از علماى اهل سنت - از گذشته و حال - نیز به صحّت آن فتوا داده‏اند...
ثانیاً: با دلایل قوى، برهان‏هاى قطع‏آور و حجت‏هاى واضح، که مثل خورشید درخشان در وسط روز است، ثابت شد حقانیت مذهب اهل‏بیت: و این که آن مذهب همان مذهبى است که شیعه آن را از اهل‏بیت: اخذ کرده و اهل بیت نیز از رسول خدا و او از جبرائیل و او از خداوند جلیل اخذ کرده است...
ثالثاً: وحى در خانه آنان نازل شد و اهل خانه از دیگران بهتر مى‏دانند که در خانه چیست. لذا بر عاقل مدبّر است که دلیل‏هایى که از اهل بیت: رسیده رها نکرده، و نظر بیگانگان را دنبال نکنند.
رابعاً: آیات فراوانى در قرآن کریم وارد شده که دعوت به ولایت و مرجعیت دینى آنان نموده است.
خامساً: روایات فراوانى از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که ما را به تعبد به مذهب اهل‏بیت: دعوت مى‏کند، که بسیارى از آن‏ها را در کتاب الشیعة و حججهم فى التشیع آورده‏ام.

2 - علامه شیخ احمد امین انطاکى
او برادر شیخ محمّد امین است که بعد از مطالعه کتاب المراجعات سید شرف‏الدین عاملى و تدبّر و تفکر در مطالب آن، از مذهب خود عدول کرده، مذهب تشیع را انتخاب نموده است. او نیز در مقدمه کتابش فى طریقى إلى التشیع مى‏گوید: «سبب تشیع من گفتارى است از پیامبر اکرم که تمام مذاهب اسلامى بر آن اتفاق نظر دارند. پیامبر(ص) فرمود: «مثل اهل بیت من همانند کشتى نوح است، هر کس بر آن سوار شد نجات یافت و هر کسى از آن سرپیچى کرد غرق شد». ملاحظه کردم که اگر از اهل‏بیت: پیروى کرده و احکام دینم را از آنان اخذ کنم بدون شک نجات یافته‏ام. اگر آنان را رها کرده و احکام دین خود را از غیر آنان اخذ نمایم، از گمراهان خواهم بود...».
و نیز مى‏فرماید: «با تمسک به مذهب جعفرى، ضمیر و درونم آرامش یافت. مذهبى که در حقیقت مذهب آل بیت نبوت: است، که درود و سلام خدا تا روز قیامت بر آنان باد. به عقیده‏ام از عذاب خداوند متعال با پذیرفتن ولایت آل رسول:، نجات یافته‏ام، زیرا نجات جز با ولایت آنان نیست...».

3 - دکتر محمّد تیجانى سماوى
او در تونس متولد شد. و بعد از گذر از ایام طفولیّت، به کشورهاى عربى مسافرت نمود، تا بتواند از شخصیت‏هاى مختلف علمى بهره‏مند شود. در مصر، علماى الازهر از او درخواست کردند که در آن‏جا بماند و طلاب الأزهر را از علم فراوان خود بهره‏مند سازد، ولى قبول نکرد و در عوض سفرى که به عراق داشت، با مباحثات فراوان با علماى شیعه امامیه، مذهب تشیع را انتخاب نمود و الآن در دنیا از مروّجین تشیع شناخته مى‏شود. و کتاب‏هایى را نیز در دفاع از این مذهب تألیف نموده است.
او در بخشى از کتابش مى‏گوید: «شیعه ثابت قدم بوده و صبر کرده و به حقّ تمسک کرده است... و من از هر عالمى تقاضا دارم که با علماى شیعه مجالست کرده و با آنان بحث نماید، که به طور قطع از نزد آنان بیرون نمى‏آید جز آن که به مذهب آنان که همان تشیع است، بصیرت خواهد یافت... آرى من جایگزینى براى مذهب سابق خود یافتم و سپاس خداوندى را که مرا بر این امر هدایت نمود و اگر هدایت و عنایت او نبود، هرگز بر این امر هدایت نمى‏یافتم.
ستایش و سپاس خدایى را سزاست که مرا بر فرقه ناجیه راهنمایى کرد؛ فرقه‏اى که مدتّ‏ها با زحمت فراوان در پى آن بودم. هیچ شک ندارم هر کس به ولاى على و اهل بیتش تمسک کند به ریسمان محکمى چنگ زده که گسستنى نیست. روایات پیامبر(ص) در این مورد بسیار است، روایاتى که مورد اجماع مسلمین است. عقل نیز به تنهایى بهترین راهنما براى طالب حق است... آرى، به حمد خدا، جایگزین را یافتم، و در اعتقاد به امیرالمؤمنین و سید الوصیین امام على بن ابى‏طالب(ع)، به رسول‏خدا(ص) اقتدا کردم، و نیز در اعتقاد به دو سیّد جوانان اهل بهشت و دو دسته گل از این امّت، امام ابو محمّد حسن زکّى و امام ابو عبداللَّه حسین، و پاره تن مصطفى خلاصه نبوت، مادر امامان و معدن رسالت و کسى که خداوند عزیز به غضب او غضبناک مى‏شود، بهترین زنان، فاطمه زهرا.
به جاى امام مالک، با استاد تمام امامان، امام جعفر صادق(ع) و نه نفر از امامان معصوم از ذریه حسین و امامان معصوم را برگزیدم...».
او بعد از ذکر حدیث «باب مدینة العلم» مى‏گوید: «چرا در امور دین و دنیاى خود از علی(ع) تقلید نمى‏کنید، اگر معتقدید که او باب مدینه علم پیامبر(ص) است؟ چرا باب علم پیامبر(ص) را عمداً ترک کرده و به تقلید از ابوحنیفه و مالک و شافعى و احمد بن حنبل و ابن تیمیه پرداخته‏اید، کسانى که هرگز در علم، عمل، فضل و شرف به او نمى‏رسند؟
آن گاه خطاب به اهل سنت نموده مى‏گوید: «اى اهل و عشیره من! شما را به بحث و کوشش از حقّ و رها کردن تعصّب دعوت مى‏کنم، ما قربانیان بنى‏امیه و بنى‏عباسیم، ما قربانیان تاریخ سیاهیم. قربانى‏هاى جمود و تحجر فکرى هستیم که گذشتگان براى ما به ارث گذاشته‏اند.
او کتاب‏هایى در دفاع از تشیع نوشته که برخى از آنها عبارتند از: ثم اهتدیت، لأکون مع الصادقین، فاسألوا أهل الذکر، الشیعة هم أهل السنة، اتقوا اللَّه.

4 - نویسنده معاصر، صائب عبدالحمید
او شخصیتى عراقى است که با سفر به ایران و تحقیقات فراوان، با عنایات خداوند مذهب اهل سنت را رها و تشیع را انتخاب نموده است. او در بخشى از کتاب خود مى‏نویسد: «من اعتراف مى‏کنم بر نفس خود که اگر رحمت پروردگار و توفیقات او مرا شامل نمى‏شد، به طور حتم نفس معاندم مرا به زمین مى‏زد. این امر نزدیک بود و حتّى یک بار نیز اتفاق افتاد. ولى خداوند مرا کمک نمود. با اطمینان خاطر به هوش آمدم در حالى که خود را در وسط کشتى نجات مى‏یافتم، مشغول به آشامیدن آب گوارا شدم و الآن با تو از سایه‏هاى بهارى آن گل‏ها سخن مى‏گویم.
بعد از اطلاع دوستانم از این وضع همگى مرا رها نموده به من جفا کردند. یکى از آنان که از همه داناتر بود به من گفت: آیا مى‏دانى که چه کردى؟ گفتم: آرى، تمسک کردم به مذهب امام جعفر صادق، فرزند محمّد باقر، فرزند زین العابدین، فرزند سیّد جوانان بهشت، فرزند سید وصیین و سیده زنان عالمیان و فرزند سید مرسلین. او گفت: چرا این گونه ما را رها کردى، و مى‏دانى که مردم در حقّ ما حرف‏ها مى‏زنند؟ گفتم: من آنچه رسول‏خدا(ص) فرموده مى‏گویم. گفت چه مى‏گویى: گفتم: سخن رسول‏خدا(ص) را مى‏گویم که فرمود: «من در میان شما چیزهایى قرار مى‏دهم که با تمسک به آن‏ها بعد از من گمراه نمى‏شوید: کتاب خدا و عترتم، اهل بیتم». و گفتار پیامبر(ص) در حق اهل‏بیتش که فرمود: «اهل بیتم کشتى‏هاى نجات اند، که هر کس بر آنها سوار شود، نجات یابد».
صائب عبدالحمید کتاب‏هایى را نیز در دفاع از اهل بیت: و تشیع نوشته که برخى از آنها عبارتند از: منهج فى الانتماء المذهبى وابن تیمیه، حیاته، عقائده و تاریخ الاسلام الثقافى و السیاسى.

5 - استاد صالح الوردانى
او نیز از جمله کسانى است که با مطالعات فراوان پى به حقانیت تشیع برده، و مذهب اهل سنت را رها کرده تشیع را انتخاب مى‏کند. او از جمله کسانى است که بدون خوف و ترس از کسى، به طور علنى اعتراف به تشیع نموده و مردم را نیز در مصر به آن مذهب دعوت مى‏نماید.
در بخشى از کتاب خود الخدعة، رحلتى من السنة الى الشیعة مى‏نویسد: «در مدتى که سنّى بودم، مردم را به عقل گرایى دعوت کرده و شعار عقل را سر دادم، ولى در میان قوم خود جایگاهى نیافتم و از هر طرفى تهمت‏ها و شایعات علیه خود شنیدم... و من به خوبى مى‏دانستم که کوتاه آمدن از عقل یعنى ذوب شدن در پیشینیان و در نتیجه انسان بدون هیچ شخصیتى خواهد بود که واقع را بر او روشن کند... من هرگز چیزى را بدون تحقیق و دقت نظر نمى‏گویم... عقل‏گرایى من عامل اساسى در تمایلم به سوى تشیع و خطّ اهل‏بیت: و اختیار مذهب آنان بود...».( صالح الوردانى، الخدعة، العقل المسلم بین أغلال السلف وأوهام الخلف)

6 - استاد معتصم سید احمد سودانى
او با مطالعات فراوان در تاریخ و حدیث، به حقانیت مذهب اهل‏بیت: پى برده و با رها کردن مذهب خود، تشیع را انتخاب مى‏کند. او در توصیف و وجه نام گذارى کتابش، بنور فاطمة اهتدیت مى‏گوید: «هر انسانى در اندرون خود نورى رإ احساس مى‏کند که راهنماى به حق است، ولى هواهاى نفسانى و پیروى از گمان بر آن نور پرده مى‏اندازد، لذا انسان نیازمند تذکّر و بیدارى است و فاطمه(س) اصل آن نور است. من آن نور را دائماً در وجود خود احساس مى‏کنم...».( المتحّولون، ج 1، ص 123)
او نیز درباره نظریه عدالت صحابه مى‏گوید: «عدالت صحابه نظریه‏اى است که اهل سنت در مقابل عصمت اهل بیت: جعل نمودند، و چقدر بین این دو فرق است. عصمت اهل بیت: حقیقتى است قرآنى و پیامبر(ص) نیز بر آن تأکید دارد و در واقع نیز تحقّق پیدا کرده است. امّا نظریه عدالت صحابه، مخالف قرآن کریم است. همان گونه که پیامبر(ص) نیز تصریح بر خلاف آن نموده است، بلکه خود صحابه به بدعت هایى که در زمان پیامبر(ص) و نیز بعد از آن ایجاد کردند، اقرار نمودند».( همان، ج 3، ص 126)
و نیز مى‏فرماید: «من در وجود خود چیزى مى‏یابم و احساس مى‏کنم، که نمى‏توانم توصیفش کنم. ولى نهایت تعبیرى که مى‏توانم از آن داشته باشم این که: هر روز احساس مى‏کنم که به جهت تمسّک به ولاى اهل‏بیت: در خود قرب بیشترى به خداوند متعال پیدا کرده‏ام، و هر چه در کلمات آنان بیشتر تدبر مى‏کنم معرفت و یقینم به دین بیشتر مى‏شود. معتقدم اگر تشیع نبود، از اسلام خبرى نبود. و هر گاه در صدد تطبیق و پیاده کردن تعلیمات اهل‏بیت: در خود بر مى‏آیم، لذت ایمان و لطافت یقین را در خود احساس مى‏کنم. و هنگامى که دعاهاى مبارکى را که از طریق اهل بیت: رسیده و در هیچ مذهبى یافت نمى‏شود، قرائت مى‏کنم، شیرینى مناجات پروردگار را مى‏چشم...».( همان، ج 3، ص 127)

7 - وکیل مشهور مصرى، دمرداش عقالى
او از شخصیت‏هاى مشهور و بارز مصرى است که در شغل وکالت مدت‏هاست فعالیّت مى‏کند. هنگام تحقیق در یک مسئله فقهى و مقایسه آرا در آن مسئله، فقه و استنباطهاى شیعه امامیه را از دیگر مذاهب فقهى قوى‏تر مى‏یابد و همین مسئله بارقه‏هاى تشیع را در دلش روشن مى‏گرداند، تا این که حادثه‏اى عجیب سرنوشت او را به کلّى عوض کرده و او را مفتخر به ورود در مذهب تشیع مى‏نماید و آن، این بود که: وقتى گروهى از حجّاج ایرانى همراه با حدود بیش از بیست کارتن کتاب اعتقادى وارد عربستان مى‏شوند. تمام کتاب‏ها از طرف حکومت مصادره مى‏شود. سفیر ایران در زمان شاه، موضوع را با ملک فیصل در میان مى‏گذارد. او نیز به وزارت کشور عربستان مى‏نویسد تا به موضوع رسیدگى کنند. وزیر کشور دستور مى‏دهد که تمام کتاب‏ها را بررسى کرده، اگر مشکلى ندارد آن را به صاحبش برگردانند. در آن زمان «دمرداش عقالى» در حجاز به سر مى‏برد، از او خواستند که این کتاب‏ها را بررسى کند و در نهایت رأى و نظر قانونى خود را بدهد. او با مطالعه این کتاب‏ها به حقانیّت تشیع پى مى‏برد و از همان موقع قدم در راه اهل بیت: مى‏گذارد...».( همان، ج 3، ص 87و86، به نقل از صالح الوردانى)

8 - علّامه دکتر محمّد حسن شحّاته
او نیز که استاد سابق دانشگاه ازهر است پس از مطالعات فراوان در رابطه با شیعه امامیّه پى به حقّانیّت این فرقه برده و در سفرى که به ایران داشت در سخنرانى خود براى مردم اهواز مى‏گوید:
«عشق به امام حسین(ع) سبب شد که از تمامى موقعیّت‏هایى که داشتم دست‏بردارم.»
و در قسمتى دیگر از سخنانش مى‏گوید: «اگر از من سؤال کنند: امام حسین(ع) را در شرق یا غرب مى‏توان یافت؟ من جواب مى‏دهم که امام را مى‏توان در درون قلب من دید و خداوند توفیق تشرّف به ساحت امام حسین(ع) را به من داده است».
وى در ادامه مى‏گوید: «50 سال است که شیفته امام علی(ع) شده‏ام و سال‏هاست که هاله‏اى از طواف پیرامون ولایت امام علی(ع) در خود مى‏بینم».( به نقل از روزنامه جمهورى اسلامى، شماره 6771، قسمتى از سخنرانى ایشان در اهواز)

9 - عالم فلسطینى شیخ محمّد عبدالعال
او کسى است که بعد از مدّت‏ها تحقیق در مذهب تشیع، پى به حقانیّت آن برده، و به اهل‏بیت: اقتدا نموده است. در مصاحبه‏اى مى‏گوید: «...از مهم‏ترین کتاب‏هایى که قرائت کردم کتاب المراجعات بود، که چیزى بر ایمان من نیفزود و تنها بر معلوماتم اضافه شد. تنها حادثه‏اى که مطلب را نهایى کرده و مرا به ولایت اهل‏بیت: رهنمون ساخت. این بود که: روزى در پیاده رو، رو به روى مغازه یکى از اقوامم نشسته بودم، مغازه‏اى کوچک بود. شنیدم که آن شخص به یک نفر از نوه‏هاى خود امر مى‏کند که به جاى او در مغازه بنشیند، تا نماز عصر را به جاى آورد. من به فکر فرو رفتم، که چگونه یک نفر مغازه خود را رها نمى‏کند تا به نماز بایستد، مگر آن که کسى را به جاى خود قرار دهد که بتواند حافظ اموالش باشد، حال چگونه ممکن است که پیامبر اکرم(ص) یک امّتى را بدون امام و جانشین رها کند!! به خدا سوگند که هرگز چنین نخواهد بود...
هنگامى که از او سؤال شد که آیا الآن که در شهر غربت لبنان به سر مى‏برى احساس وحشت و تنهایى نمى‏کنى؟. او در جواب مى‏گوید: «به رغم این که عوارض و لوازم تنهایى زیاد و شکننده است، ولى در من هیچ اثرى نگذاشته و هرگز آن‏ها را احساس نمى‏کنم؛ زیرا در قلبم کلام امیرالمؤمنین را حفظ کرده‏ام که فرمود: «اى مردم هیچ گاه از راه حق به جهت کمى اهلش وحشت نکنید».( همان، ج 3، ص 113)
او نیز مى‏گوید: «مردم به خودى خود به دین اهل بیت: روى خواهند آورد، زیرا دین فطرت است، ولى چه کنیم که این دین در زیر چکمه‏هاى حکومت‏ها قرار گرفته است».
و نیز در پاسخ این سؤال که آیا ولایت احتیاج به بیّنه و دلیل دارد مى‏گوید: «ما معتقدیم که هر چیزى احتیاج به دلیل دارد مگر ولایت اهل‏بیت:، که دلیل محتاج به آن است...».( همان، ج 3، ص 117)
و نیز مى‏گوید: «هر کسى که دور کعبه طواف مى‏کند -دانسته یا ندانسته، جبرى باشد یا اختیارى یا امر بین الامرى- در حقیقت به دور ولایت طواف مى‏کند، زیرا کعبه مظهر است و مولود آن، جوهر، و هر کسى که برگرد مظهر طواف مى‏کند در حقیقت به دور جوهر طواف مى‏کند».( همان)

10 - مجاهد و رهبر فلسطینى محمّد شحّاده
او کسى است که هنگام گذراندن محکومیّت خود در زندان‏هاى اسرائیل با بحث‏هاى فراوانى که با شیعیان لبنانى در بند زندان‏هاى اسرائیل داشت پى به حقانیت شیعه برد و با انتخاب تشیع و مذهب اهل‏بیت: از دعوت کنندگان صریح و علنى مردم فلسطین به اهل‏بیت: شد. اینک قسمت‏هایى از مصاحبه‏اى را که با او انجام گرفته نقل مى‏نماییم: «بازگشت فلسطین به محمّد و علىّ است». «من آزاد مردان عالم را به اقتدا و پیروى از امام و پیشواى آزاد مردان؛ حسین(ع) دعوت مى‏کنم».
و نیز مى‏فرماید: «من هم دردى فراوانى با مظلومیّت اهل‏بیت پیامبر(ص) دارم و احساسم این است که على بن ابى‏طالب(ع) حقاً مظلوم بود. و این احساس به مظلومیّت آن حضرت(ع) در من عمیق‏تر و ریشه دارتر شده، هر گاه که ظلم اشغالگرى در فلسطین بیشتر مى‏شود.
جهل من به تشیع عامل این بود که در گذشته در تسنّن باقى بمانم. و امیدوارم که من آخرین کسى نباشم که مى‏گویم: «ثم اهتدیت». رجوع من به تشیع هیچ ربطى به مسئله سیاسى ندارد که ما را احاطه کرده است. من همانند بقیه مسلمانان افتخارها و پیروزى‏هایى را که مقاومت در جنوب لبنان پدید آورد در خود احساس مى‏کنم، که در درجه اوّل آن را«حزب اللَّه» پدید آورد. ولى این بدان معنا نیست که عامل اساسى در ورود من در تشیع مسائل سیاسى بوده است، بلکه در بر گرفتن عقیده اهل‏بیت: از جانب من، در نتیجه پذیرش باطنى من بوده و تحت تأثیر هیچ چیز دیگرى نبوده است. راه اهل‏بیت: راه حقّ است که من به آن تمسک کرده‏ام». «تشیع من عقیدتى است نه سیاسى». «زود است که در نشر مذهب امامى در فلسطین بکوشم و از خداوند مى‏خواهم که مرا در این امر کمک نماید».
«امام قائم آل بیت نبّوت(ع) براى ما برکت‏ها و فیض‏هایى دارد که موجب تحرک مردم فلسطین است. و در ما جنب و جوشى دائمى ایجاد کرده، که نصرت و پیروزى را در مقابل خود مشاهده مى‏کنیم و فرج او را نزدیک مى‏بینیم ان شاءاللَّه. و من با او از راه باطن ارتباط دارم و با او نجوا مى‏کنم و از او مى‏خواهم که ما را در این موقعیت حساس مورد توجه خود قرار دهد».
«آزاد مردان عالم خصوصاً مسلمانان با اختلاف مذاهب را نصیحت مى‏کنم که قیام حسین(ع) و نهضت او بر ضد ظلم را سرمشق خود قرار داده و هرگز سکوت بر ظلمى را که آمریکا، شیطان بزرگ و اسرائیل آن غده سرطانى که در کشورهاى اسلامى رشد کرده، رو اندازد».
من در کنفرانس‏ها و جلساتى که در فلسطین تشکیل مى‏شود و مرا براى سخنرانى دعوت مى‏کنند، در حضور هزاران نفر، تمام کلمات و سخنان خود را بر محور مواقف و سیره اهل‏بیت پیامبر(ص) قرار مى‏دهم که این سخنان سهم به سزایى در تغییر وضع موجود در جامعه فلسطین رابطه با اهل‏بیت: داشته، و این روش را ادامه مى‏دهم تا این که مردم قدر آنان را بدانند و با اقتدا به آنان به اذن و مشیّت خداوند به پیروزى برسند...».
«زود است که با مشیّت خداوند با گروهى از برادران مؤمنم مذهب اهل بیت: را در فلسطین منتشر خواهیم کرد تا این که زمینه ساز ظهور مهدى آل‏محّمد عجل‏اللَّه تعالى فرجه الشریف گردد».
هنگامى که رئیس علماى ازهر مصر به طور صریح به جهت نشر تشیع و دفاع از آن، او را مورد هجوم قرار داد، در جواب فرمود: «من تنها [این را] مى‏گویم: بار خدایا قوم مرا هدایت کن، که آنان نمى‏دانند...» سپس مى‏گوید: «من مردود کلامى را که به زبان جارى کرد: که جهل و نادانى من نسبت به مذهب شیعه باعث شد که وارد تشیع شو و تنها بر این نکته تأکید مى‏کنم که در حقیقت این جهل به تشیع بود که مرا در مذهب تسنن تا به حال باقى گذارد، تا الآن که به حقانیّت آن اعتراف مى‏کنم».( المتحولون، ج 1، ص 709)

11 - طبیب فلسطینى اسعد وحید قاسم
او نیز بعد از مطالعات بسیار در رابطه با شیعه، تشیع را انتخاب نمود و از راه‏هاى مختلف در صدد اثبات حقانیّت و نشر تشیع بر آمد و در این راه سعى و کوشش فراوان نمود. در مصاحبه‏اى که با او انجام گرفته مى‏گوید: «به عقیده من تشیع همان اسلام است و اسلام نیز همان تشیع». او نیز تألیفاتى در دفاع از مذهب تشیع دارد که از( همان، ج 1، ص 462)
آن جمله مى‏توان به ازمة الخلافة و الامامة و آثارها المعاصرة اشاره کرد.
لازم به ذکر است که حقّانیّت تشیّع باعث گرایش تعداد فراوان از پیروان اهل‏سنّت و سایر ادیان به این مذهب گردیده و انسان‏هاى پاک نهاد و حقیقت‏گرا؛ پس از درک حقّانیت شیعه، پیرو این مکتب پویا و مقدّس مى‏شوند.
آنچه در این مختصر آورده شد، نتها به عنوان نمونه مطرح گردید.

4 - تعیین مرجع دینى
مسئله امامت دو جنبه دارد: یکى جنبه تاریخى و دیگرى دینى. بر فرض که از جنبه تاریخى عصر آن گذشته باشد، از جنبه دینى، اثر آن تاکنون باقى است و تا روز قیامت نیز باقى خواهد ماند. اگر از امامت و ولایت بحث مى‏کنیم، یک جهت مهمّش این است که مرجع دینى ما کیست و دین را از چه کسانى باید اخذ کرد؟ سنت واقعى پیامبر(ص) نزد چه کسانى است؟ آیا دین و معارف اسلام را از امثال ابوالحسن اشعرى و ابن‏تیمیه و فقه و فروع دین را از ائمه مذاهب چهارگانه بگیریم، همان گونه که اهل‏سنت و وهابیون مى‏گویند، یا از راه افرادى معصوم که جز اهل‏بیت پیامبر(ص) کسان دیگر نیستند، پیروى‏کنیم؟
0همان گونه که آیات و روایات بر این امر تأکید فراوان نموده است و شیعه امامى بر آن اصرار دارد؛ بر هر مسلمان واجب است که بعد از گذشت زمان و فاصله زیاد از صاحب رسالت، پیامبر اکرم(ص) و اختلاف مذاهب و آرا، راهى را براى رسیدن به سنت نبوى و معارف دینى بپیماید که مورد اطمینان اوست. و لذا نصب امام علی(ع) به مقام ولایت و خلافت غیر از آن که خلأ زعامت و حاکمیّت اسلامى را در امور سیاسى، بعد از پیامبر(ص) جبران مى‏کند، او را مرجعى براى رفع مشکلات دینى و مسائل شرعى مردم نیز قرار مى‏دهد. مشکلاتى که طبیعتاً بعد از پیامبر(ص) پدید آمده بلکه شدیدتر مى‏شود. و به همین جهت است که امام علی(ع) بر این امر مهّم تأکید کرده در توصیف عترت پیامبر(ص) خطاب به مردم مى‏فرماید: «فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ؟ وَ أَنَّى تُؤْفَکُونَ وَ الأَعْلاَمُ قَائِمَةٌ وَ الآیَاتُ وَاضِحَةٌ وَ الْمَنَارُ مَنْصُوبَةٌ فَأَیْنَ یُتَاهُ بِکُمْ وَ کَیْفَ تَعْمَهُونَ وَ بَیْنَکُمْ عِتْرَةُ نَبِیِّکُمْ؟ وَ هُمْ أَزِمَّةُ الْحَقِّ وَ أَعْلاَمُ الدِّینِ وَ أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ»؛ «مردم کجا مى‏روید؟ چرا از حق منحرف مى‏شوید؟ پرچمهاى حقّ بر پاست، و نشانه‏هاى آن آشکار است، با این که چراغهاى هدایت روشنگر راه‏اند، چون گمراهان به کجا مى‏روید؟ چرا سرگردان هستید؟ در حالى که عترت پیامبر(ص) شما در میان شماست. آنان زمام‏داران حقّ‏ند، پیشوایان دین، و زبان‏هاى راستى و راست گویانند، پس در بهترین منازل قرآن جایشان دهید همچون تشنگانى که به سوى آب شتابانند، به سویشان هجوم ببرید.»( نهج البلاغه، عبده، ج 2، ص 19)
2 - «اُنْظُرُوا أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ فَلَنْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ هُدًى وَ لَنْ یُعِیدُوکُمْ فِی رَدًى فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا وَ لا تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا وَ لا تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِکُوا»؛ «مردم! به اهل بیت پیامبرتان بنگرید از آن سو که گام برمى‏دارند و گام را به جاى گام آنان بگذارید، آنان شما را از راه هدایت بیرون نمى‏برند و به پستى و هلاکت باز نمى‏گردانند. اگر سکوت کردند سکوت کنید و اگر قیام کردند، بپا خیزید. از آنان پیشى نگیرید که گمراه مى‏شوید و از آنان عقب نمایید که نابود گردید.»( همان، ص 19)
3 - «نَحْنُ الشِّعَارُ وَ الأَصْحَابُ وَالْخَزَنَةُ وَ الأَبْوَابُ وَ لا تُؤْتَى الْبُیُوتُ إِلّا مِنْ أَبْوَابِهَا فَمَنْ أَتَاهَا مِنْ غَیْرِ أَبْوَابِهَا سُمِّیَ سَارِقاً»؛ «مردم! ما اهل بیت پیامبر(ص) چونان پیراهن تن او و یاران راستین او خزانه داران علوم و معارف وحى و درهاى ورود به آن معارف، مى‏باشیم، که جز از در، هیچ کس به خانه‏ها وارد نخواهد شد.»( همان، ج 1، ص 278)
4 - «أَیْنَ الَّذِینَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ دُونَنَا کَذِباً وَ بَغْیاً عَلَیْنَا أَنْ رَفَعَنَا اللَّهُ وَوَضَعَهُمْ وَ أَعْطَانَا وَ حَرَمَهُمْ وَ أَدْخَلَنَا وَ أَخْرَجَهُمْ بِنَا یُسْتَعْطَى الْهُدَى وَ یُسْتَجْلَى الْعَمَى»؛ «کجایند کسانى که پنداشتند دانایان علم قرآن آنان مى‏باشند نه ما؟ که این ادعا را بر اساس دروغ وستمکارى بر ضد ما روا داشتند. خدا ما اهل بیت پیامبر(ص) را بالا آورد و آنان را پست و خوار کرد، به ما عطا فرمود و آنها را محروم ساخت، ما را در حریم نعمت‏هاى خویش داخل و آنان را خارج کرد، که راه هدایت را با راهنمایى ما مى‏پویند و روشنى دل‏هاى کور از ما مى‏جویند.»( همان، ج 2، ص 55)
5 - «إِنَّمَا مَثَلِی بَیْنَکُمْ کَمَثَلِ السِّرَاجِ فِی الظُّلْمَةِ یَسْتَضِیءُ بِهِ مَنْ وَلَجَهَا»؛ «همانا من در بین شما چونان چراغ درخشنده در تاریکى هستم که هر کس به آن روى مى‏آورد از نورش بهرمند مى‏گردد.»( همان، ج 5، ص 362)
6 - «هُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ یُخْبِرُکُمْ حِلْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ حِکَمِ مَنْطِقِهِمْ لا یُخَالِفُونَ الْحَقَّ وَ لا یَخْتَلِفُونَ فِیهِ»؛ «آن‏ها -اهل‏بیت پیامبر(ص)- رمز حیات دانش و راز مرگ نادانى هستند، حکمشان شما را از دانش آنان، ظاهرشان از باطنشان و سکوتشان از منطق آنان اطلاع مى‏دهد، نه با دین خدا مخالفتى دارند و نه در آن اختلاف مى‏کنند.»( نهج البلاغه، صحبى صالح، خطبه 147)

5 - نقش غدیر در ساختار زندگى انسان
یکى از امتیازات ادیان این است که اگر هدفى عالى را براى انسان مشخص کرده و راه رسیدن به آن را ترسیم مى‏کنند، الگو و نمونه‏اى را نیز براى آن مشخص مى‏نمایند تا با در نظر گرفتن سیره عملى او، و اقتدا و پیروى از او، انسان‏ها بهتر بتوانند به سر منزل مقصود برسند، زیرا طبق نظر روانشناسان و روان کاوان، با الگوى کامل، بهتر مى‏توان انسان‏ها را به حقّ و حقیقت و هدف راهنمایى کرد.
خداوند متعال پیامبر اسلام را الگوى خوبى براى مسلمین معرفى کرده مى‏فرماید: «لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»؛ «قطعاً براى شما در [اقتدا به] رسول خدا سرمشقى نیکوست.»( سوره احزاب، آیه 21)
باید دانست که موقعیت‏ها و مواقفى بعد از پیامبر اکرم(ص) پدید آمد که هرگز در عصر پیامبر(ص) پدید نیامده بود، تا آن حضرت(ص) را در آن مواقف الگو قرار دهیم، از آن جمله اتفاقى بود که در عصر امام حسین(ع) پدید آمد، که حاکمى به اسم اسلام ولى بر ضدّ اسلام به اسم یزید حاکم بر کشورهاى اسلام شود، در آن وقت تنها کسى که بهترین الگو را تا روز قیامت به جامعه انسانى عرضه کرد امام حسین(ع) بود. این الگو براى جامعه شیعه و پیروان اهل بیت: از آن جمله امام حسین(ع) است، که اهل سنّت چنین الگویى ندارند.
بحث از امامت و خلافت بعد از پیامبر اکرم(ص) اگر چه از جهتى تاریخى است، ولى همین تاریخ صدر اسلام است که انسان ساز است. بحث از امامت بعد از پیامبر(ص) در حقیقت بحث از این موضوع است که امام باید قابلیت امامت داشته باشد و از جانب خداوند منصوب گردد. بحث از این که امام بعد از پیامبر(ص) چه کسى بوده، در حقیقت بحث از این است که چه کسى باید تا روز قیامت براى جامعه اسلامى، بلکه جامعه بشریت الگو باشد؛ آیا مثل علی(ع) الگو باشد که جامع همه صفات کمال است، در شجاعت، عدالت، سخاوت، عبادت، زهد، تقوا، فروتنى، و دیگر صفات که نظیر نداشت، یا آن که ابوبکر الگو باشد که به قول عبدالکریم خطیب، نویسنده مصرى؛ هیچ موقفى در هیچ جنگى نداشته است؟ یا مثل عمر بن خطاب که فرّار غیر کرار در جنگ‏ها بوده است. امّت اسلامى احتیاج به الگوهایى جامع در بین بزرگان صدر اسلام دارد، که بتوانند محرّک آنان تا روز قیامت باشند. و مردم با خواندن مواقف و فضائل و کمالاتشان در راه آنان قرار گرفته، به حق و حقیقت نزدیک شوند.
مگر نه این است که ماهاتما گاندى به عنوان الگو و نمونه ضد استعمار در شبه قاره هند مطرح است؟ مگر نه این است که دهقان فداکار به عنوان الگوى فداکارى و از خود گذشتگى در کتاب‏هاى کودکان مطرح مى‏شود، تا از ابتدا کودکان با ترسیم موقعیت او در روح و روان و ذهنشان فداکار بار آیند. چرا امّت اسلامى در خواب است در حالى که دشمنان اسلام و مسلمانان بر بلاد آنان غلبه و سیطره پیدا کرده و دین و منابع مادى آنان را به غارت مى‏برد؟ مگر خداوند متعال در قرآن کریم نمى‏فرماید: «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلى المُؤْمِنِینَ سَبِیلاً»؛ «و خداوند هرگز بر مؤمنان، براى کافران راه [تسلطى] قرار نداده است.»( سوره نساء، آیه 141)
مگر پیامبر(ص) نفرموده است: «الإسلام یَعْلو و لا یُعلى علیه»؛ «اسلام بر هر دینى برترى دارد و هیچ دینى بر او علوّ و برترى ندارد.»( بحار الانوار، ج 39، ص 44 ؛ کنز العمال، ج 1، ص 166، ح 246)
چرا مسلمانان باید در خدمت به استعمار، حتّى بر ضدّ بلاد دیگر اسلامى سبقت گرفته و مسابقه دهند؟ چرا باید یک کشور اسلامى به خاطر خوش خدمتى به استعمار؛ به خاطر اشغال یکى از بلاد اسلامى به اشغالگر مدال افتخار عطا کند؟ چرا در خوابیم؟ چرا غافلیم؟ چرا ملت تاجیکستان با تقدیم دویست هزار شهید و دو ملیون آواره به پیروزى نرسید؟ ولى ملّت ایران با تقدیم کمترین شهید در حدود شصت هزار ظرف یک سال، حکومت طاغوتى 2500 ساله را بر انداخت، این به جهت داشتن الگوهایى همانند على و حسین(علیهما) بود. کدام کشورى مى‏توانست هشت سال جنگ را که از سوى استکبار و استعمار تحمیل شده بود، از همان اوایل پیروزى انقلابش تحمل کند و در نهایت، سرفراز از جنگ بیرون آید؟ آیا غیر از داشتن الگوهایى همچون حسین(ع) و اهل‏بیت پیامبر(ص) بود؟ آیا به غیر از داشتن الگویى همچون اباالفضل العباس(ع) بود؟ این ادعا از من نیست که یک نفر شیعى هستم، بلکه این ادعاى افراد و شخصیت‏هاى بزرگ سیاسى و انقلابى برخى از کشورهاى اسلامى است، که از بى‏تحرّکى امّتشان رنج مى‏برند. در قضیه فلسطین متأسفانه شاهد بوده و هستیم که برخى از کشورهاى اسلامى از خود هیچ گونه تحرکى نشان ندادند، حتّى در سطح یک راهپیمایى، که در حقیقت به نفع خودشان بود، زیرا اسرائیل چشم طمع به تمام کشورهاى اسلامى دوخته است، ولى گویا که هیچ اتفاقى براى ملّت فلسطین که هم نوع و هم دین آنان است نیفتاده است و آنان همانند پرنده‏اى که سر بزیر برف کرده و شکارچى را نمى‏بیند و مى‏گوید دشمن وجود ندارد، مشغول عیش و نوش خود هستند، اما زهى غفلت که یک مرتبه دشمن بر بالاى سر آنان آمده و همه را شکار کرده و نابود کنند ولى ملّت مسلمان شیعه دوازده امامى با پیروزى بر استکبار، به فکر تمام ملت‏هاى اسلامى است، و از فلسطین و افغانستان و چچن و عراق گرفته تا بوسنى و سایر ملت‏هاى مسلمان در صدد یارى رساندن به آنان از هر طریق ممکن بر آمده است اگر چه در این راه بهاى سنگینى را پرداخته است. این‏ها نیست مگر آن که شیعه امامى الگوهایى دارد که براى او درس‏هایى تا پایان تاریخ به یادگار گذاشته است.
شیعه الگویى مثل علی(ع) دارد که معتقد است اگر به خاطر ربودن خلخال از پاى زن یهودى، انسان بمیرد جا دارد. شیعه الگویى دارد مثل حسین بن علی(ع) که مى‏گوید: «نه ظلم کن به کسى نى به زیر ظلم برو» کسى که مى‏گوید: «هیهات منّا الذله». کسى که مى‏گوید: «مرگ سرخ به از زندگى ننگین است». کسى که معتقد است به خاطر امر به معروف ونهى از منکر گاهى جان باید داد.
بحث از امامت در این زمان در حقیقت بحث از این الگوهاست. بحث از امامت در حقیقت بحث از الگو در تمام زمینه هاست: در زمینه عبادت، نظام خانواده، وظائف فردى و اجتماعى، و... این الگوها هستند که آینده انسان را ترسیم کرده ورق مى‏زنند. فرزند خردسالى که از کودکى پرچم «هیهات منّا الذله» را بر پیشانى مى‏بندد و در مجالس امام حسین(ع) شرکت کرده و او را الگوى خود مى‏بیند، هرگز در سنین بالاتر زیر بار ذلت نمى‏رود، همان گونه مولایش حسین(ع) چنین بود. انسان الگو را نصب العین خود قرار مى‏دهد، تا به او اقتدا کرده و به او نزدیک شود، نزدیکى به او همان، و نزدیک شدن به خدا همان، پس چه بهتر که در الگو، بهترین‏ها انتخاب شوند، آنانى که در طول عمر خود هرگز گناهى انجام نداده و هرگز خطا و اشتباهى از آنان سرنزده است. امام حقیقى است که براى انسان حقّ را از باطل، نیک از بد، مضر از مفید را تمییز مى‏دهد. و با ارتباط به خطّ امامت است که راه انسان از هر یک از دو طرف جدا مى‏شود. اگر من پیرو حسین بن على باشم هرگز دست بیعت به حاکم فاسق و فاجر نمى‏دهم، ولى اگر پیرو فردى مانند عبداللَّه بن عمر باشم، حاضرم حتّى با پاى حجاج بن یوسف ثقفى آن خون‏خوار معروف تاریخ هم بیعت کنم، همان گونه که احمد بن حنبل با الگو قرار دادن عبداللَّه بن عمر، با متوکّل بیعت کرد. امامت است که معیارها و شعارها را مشخّص مى‏کند. پس بحث از «امامت» و «غدیر» بحثى تاریخى و بى‏ثمر عقیم نیست، بحث روز است، بحثى است زنده که حیات جامعه اسلامى بلکه بشرى به آن وابسته است. امامت امرى است که با حقیقت و شالوده وروح انسانى ارتباط دارد. امامت مسیر و آینده انسان را روشن مى‏کند، امامت مربوط به‏دنیا و آخرت انسان است، امامت حقیقتى است که در جاى‏جاى زندگى انسان تأثیرگذار است.

6 - انتخاب مذهب با دلیل و برهان
آیا هر یک از ما مذهب خود را با دلیل و برهان و تحقیق انتخاب کرده‏ایم، یا این که موروثى به دست ما رسیده است؟ چون پدر و مادرمان بر این مذهب و عقیده‏اند ما نیز چنین هستیم؟ آیا امامت از اصول اعتقادى نیست که هر یک باید بر آن دلیل اقامه کنیم؟ چه عاملى باعث شده که من این اعتقاد و مذهب را پذیرفته‏ام؟ آیا عامل قرآنى است یا حدیثى یا عقل سلیم قطعى یا تعصّبات قومى و قبیله‏اى و خانواده‏اى که به هیچ اصلى تکیه ندارد؟ به چه دلیل مذاهب دیگر از مذهب من برتر نباشند؟ آیا در آینده بر این اعتقاداتى که دارم مسئول نیستم؟ اینها سؤال‏هایى است که ممکن است در ذهن هر کسى خطور کند و طبیعتاً باید پاسخگوى آن بود پاسخ آن جز با بحث از امامت نخواهد بود، زیرا محور همه مذاهب بر مسئله امامت است.

تقلید مذموم
تقلید هر چند در برخى از موارد صحیح و ممدوح است؛ مثل تقلید جاهل از عالم در مسائل فقهى، لکن در برخى از موارد دیگر صحیح نیست و مورد سرزنش عقل و شرع است، مثل تقلید جاهل از جاهل، یا تقلید عالم از عالم بر خلاف آن چه که خود به آن نتیجه رسیده است. لذا قرآن کریم مى‏فرماید: «وَإِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَوَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ لا یَعْلَمُونَ شَیْئاً وَلایَهْتَدُونَ»؛ «و هنگامى که به آنان گفته شود: به سوى آن چه خدا نازل کرده و به سوى پیامبر بیایید، مى‏گویند: «آن چه از پدران خود یافته‏ایم ما را بس است. آیا اگر پدران آن‏ها چیزى نمى‏دانستند، و هدایت نیافته بودند [باز هم از آن‏ها پیروى مى‏کنند]؟!».( سوره مائده، آیه 104)
و نیز مى‏فرماید: «وَکَذلِکَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلّا قالَ مُتْرَفُوها إِنّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ»؛و بدین گونه در هیچ شهرى پیش از تو هشدار دهنده‏اى نفرستادیم مگر آن که خوش گذرانان آن گفتند: «ما پدران خود را بر آیینى [و راهى] یافته‏ایم و ما از پى ایشان راهسپاریم.»( سوره زحرف، آیه 23)
و نیز مى‏فرماید: «یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِیالنّارِ یَقُولُونَ یا لَیْتَنا أَطَعْنا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولاْ × وَقالُوا رَبَّنا إِنّا أَطَعْنا سادَتَنا وَکُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاْ × رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَیْنِ مِنَ العَذابِ َالْعَنْهُمْ لَعْناً کَبِیراً»؛ «روزى که چهره‏هایشان را در آتش زیرو رو مى‏کنند، مى‏گویند: «اى کاش ما فرمان خدا را فرمان مى‏بردیم و پیامبر را اطاعت مى‏کردیم؛ و مى‏گویند:پروردگارا، ما رؤسا و بزرگان خویش را اطاعت کردیم و ما را از راه به در کردند؛ پروردگارا، آنان را دو چندان عذاب ده و لعنتشان کن لعنتى بزرگ.»( سوره احزاب، آیات 68و66)
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «امتى نباشید که بگویید اگر مردم کار خوب کردند ما نیز خواهیم کرد و اگر مردم ظلم کردند ما نیز ظلم مى‏کنیم. ولى خود را آماده کنید که اگر مردم کار خوب کردند شما نیز چنین کنید و اگر بد کردند شما بد نکنید».( الترغیب و الترهیب، ج 3، ص 341)

7 - تعیین فرقه ناجیه
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «امت موسى بر هفتاد و یک فرقه متفرّق شدند و امّت عیسى بر هفتاد و دو فرقه و زود است که امّت من بر هفتاد و سه فرقه متفرّق گردند، یک فرقه آنان اهل نجات و سایر فرقه‏ها در آتش دوزخ‏اند». مى‏دانیم که عمده( سنن ابن ماجه، باب الفتن، ح 3991 ؛ سنن ترمذى، حدیث 2640)
اختلافات در مسئله امامت است و همین مسئله بود که سرمنشأ بسیارى از فرقه‏ها در جامعه اسلامى شده است. لذا براى آن که به فرقه ناجیه برسیم باید از امامت و رهبرى در جامعه اسلامى بحث‏کنیم.

ضرورت تعیین جانشین براى پیامبر(ص)

گروهى از اهل سنت معتقدند که پیامبر(ص) براى بعد از خود کسى را به عنوان خلیفه معین نکرده و امر خلافت را به مردم واگذار نموده است. گروهى دیگر مى‏گویند: پیامبر، ابوبکر را به عنوان جانشین خود معین کرده است، ولى شیعه امامیه معتقد است که باید پیامبر(ص) خلیفه و جانشین بعد از خود را معرفى مى‏کرده که قطعاً نیز معرّفى کرده است. ما در این بحث این موضوع را بررسى کرده و ضرورت تعیین جانشین بعد از پیامبر(ص) را به اثبات خواهیم رساند:

پیامبر و آگاهى از آینده امّت
اولین سؤالى که مى‏توان آن را مطرح کرد این است که آیا پیامبر اکرم(ص) از اختلاف و حوادثى که بعد از وفاتش در مورد خلافت پدید آمد اطلاع داشته است یا خیر؟

قرآن و آگاهى از آینده
در مورد علم غیب، حتّى در موضوعات خارجى باید بگوییم: اگر چه خداوند در آیات فراوانى علم غیب را مخصوص به خود مى‏داند: «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ»؛ «و کلید خزائن غیب نزد خداست، کسى جز خدا بر آنها آگاه نیست.» ( سوره انعام، آیه 59)و نیز مى‏فرماید: «وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ»؛ «و علم غیب آسمان‏ها و زمین مختص خدا است.»( سوره نحل، آیه 77) و مى‏فرماید: «قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللَّهُ»؛ «بگو [اى پیامبر] هیچ کس از آنان که در آسمان‏ها و زمین هستند به جز او از غیب آگاهى‏ندارند.»( سوره نمل، آیه 65)
ولى یک آیه هست که مخصّص تمام آیاتِ حصر غیب است، آن جا که مى‏فرماید: «عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلى غَیْبِهِ أَحَدًا إِلاَّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ»؛ «او آگاه از غیب است، پس احدى را بر غیبش مطّلع نمى‏سازد، مگر رسولان برگزیده خود را.»( سوره جن، آیه 26)
با جمع بین این آیه و آیات پیشین به این نتیجه مى‏رسیم که علم غیب به تمام انواعش تنها مخصوص خداوند است، ولى به هر کسى که خداوند اراده کرده باشد، عنایت مى‏کند.
بنابراین از قرآن به خوبى استفاده مى‏شود که پیامبر(ص) از غیب و آینده مطلع است، لذا از فتنه‏اى که بعد از وفاتش در مورد خلافت و جانشینى پدید خواهد آمد مطلع بوده است.

روایات و آگاهى از آینده
با مراجعه به روایات نیز به طور صریح پى مى‏بریم که پیامبر(ص) کاملاً نسبت به فتنه و نزاعى که در مسئله خلافت و جانشینى او پدید آمد، آگاهى داشته است. اینک به برخى از روایات اشاره مى‏کنیم:
1 - پیامبر اکرم(ص) فرمود: «آگاه باشید که اهل کتاب قبل از شما به هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند و این ملّت زود است که به هفتاد و سه فرقه تقسیم شود، هفتاد و دو فرقه از آن‏ها در جهنّم و یک فرقه در بهشت است».( سنن ابى داود، ج 3، ص 198 ؛ مسند احمد، ج 3، ص 145 ؛ سنن ابن ماجه، ج 2، ص 364 ؛ مستدرک حاکم، ج 1، ص 128)
این حدیث را عده زیادى از صحابه همانند: على بن ابى‏طالب(ع)، انس بن مالک، سعد بن ابى وقاص، صُدى بن عجلان، عبداللَّه بن عباس، عبداللَّه بن عمر، عبداللَّه بن عمرو ابن عاص، عمرو بن عوف مزنى، عوف بن مالک اشجعى، عویمر بن مالک و معاویة بن ابى سفیان نقل کرده‏اند.( فیض القدیر، ج 2، ص 21)
عده‏اى از علماى اهل سنت نیز آن را تصحیح نموده یا به تواتر آن تصریح کرده‏اند؛ همانند: مناوى در فیض القدیر، حاکم نیشابورى در المستدرک على الصحیحین، ذهبى در تلخیص المستدرک، شاطبى در الاعتصام، سفارینى در لوامع( مستدرک حاکم، ج 1، ص 128)( الاعتصام، ج 2، ص 189)
الانوار البهیة و ناصر الدین البانى در سلسلة الاحادیث الصحیحة.( لوامع الانوار، ج 1، ص 93)( سلسلة الاحادیث الصحیحة، ج 1، ص 359)
البته عدد هفتاد و سه فرقه را مى‏توان یا حقیقى گرفت و یا مجازى تا بر مبالغه دلالت بکند.
مى‏دانیم که عمده اختلافات و دسته بندى‏ها در مورد مسئله امامت و رهبرى در جامعه اسلامى است.
2 - عقبة بن عامر از پیامبر(ص) نقل کرده که فرمود: «همانا من پیشتاز شما در روز قیامتم و بر شما شاهدم، به خدا سوگند که من الآن نظر مى‏کنم بحوضم، به من کلید خزینه‏هاى زمین داده شده است. نمى‏ترسم از این که بعد از من مشرک شوید، ولى از نزاع و اختلاف در مسأله خلافت بیمناکم».( صحیح بخارى، رقم حدیث 1279، کتاب الجنائز)
3 - ابن عباس از پیامبر اکرم(ص) نقل مى‏کند که فرمود: «روز قیامت گروهى از اصحابم را به جهنّم مى‏برند، عرض مى‏کنم خدایا اینان اصحاب من هستند؟ خداوند مى‏فرماید: اینان کسانى هستند که از زمانى که از میانشان رحلت نمودى به جاهلیّت‏برگشتند».( صحیح بخارى، ج 8، ص 169 ؛ صحیح مسلم، ج 8، ص 157)
به این مضمون روایات زیادى در اصحّ کتب اهل سنت از برخى از صحابه از قبیل: انس بن مالک، ابى هریره، ابى بکره، ابى سعید خدرى، اسماء بنت ابى‏بکر، عایشه و امّ‏سلمه نقل شده است.
شیخ محمود ابوریه از مقبلى در کتاب العلم الشامخ نقل مى‏کند که این احادیث متواتر معنوى است.
البته این احادیث را نمى‏توان بر اصحاب ردّه (از مسلمین) که بعد از پیامبر(ص) به شرک و بت‏پرستى بازگشتند حمل کرد، زیرا پیامبر در روایتى که عقبة بن عامر از آن حضرت نقل مى‏کند مى‏فرماید: «به خدا سوگند که من بر شما از این که بعد از من مشرک شوید نمى‏ترسم، بلکه از آن مى‏ترسم که بعد از من مشاجره و نزاع نمایید».( التاج الجامع للاصول، ج 5، ص 379)
لذا پیامبر(ص) در ذیل برخى از احادیث مى‏فرماید: «سحقاً سحقاً لمن غیّر بعدى.» و مى‏دانیم که تبدیل و تحریف در دین غیر از شرک است.( صحیح بخارى، ج 8، ص 149 ؛ صحیح مسلم، ج 7، ص 70)
هم چنین نمى‏توانیم این دسته را همان کسانى بدانیم که بر عثمان هجوم آورده و او را به قتل رساندند. چنانکه عده‏اى مى‏گویند، زیرا:
اولاً: در برخى از روایات آمده: بعد از وفات پیامبر(ص) آنان به جاهلیت برگشتند که ظهور در اتصال دارد.
ثانیاً: اهل سنت قائل به عدالت کل صحابه‏اند و شکى نیست که در میان آنان جماعتى از صحابه نیز وجود داشته است.
4 - ابى علقمه مى‏گوید: به سعد بن عباده -هنگام تمایل مردم به بیعت با ابى‏بکر- گفتم: آیا همانند بقیه با ابى‏بکر بیعت نمى‏کنى؟ گفت: نزدیک بیا، به خدا سوگند! از رسول‏خدا(ص) شنیدم که مى‏فرمود: وقتى که از دنیا مى‏روم، هواى نفس [بر مردم] غلبه کرده و آن‏ها را به جاهلیت بر مى‏گرداند، حقّ در آن روز با علىّ است و کتاب خدا به دست اوست، با کسى غیر از او بیعت مکن.( احقاق الحقّ، ج 2، ص 296، به نقل از کتاب المواهب طبرى شافعى)
5 - خوارزمى حنفى در مناقب، از ابى لیلى نقلى مى‏کند که رسول‏خدا(ص) فرمود: «زود است که بعد از من فتنه‏اى ایجاد شود، در آن هنگام به على بن ابى‏طالب پناه برید، زیرا او فرق گذارنده بین حقّ و باطل است».( مناقب خوارزمى، ص 105)
6 - ابن عساکر به سند صحیح از ابن عباس نقل مى‏کند: «من با پیامبر و على(علیهما) در کوچه‏هاى مدینه عبور مى‏کردیم، گذرمان به باغى افتاد، علی(ع) عرض کرد: اى رسول خدا! این باغ چقدر زیباست؟ پیامبر(ص) فرمود: باغ تو در بهشت از این باغ زیباتر است. آن گاه به دست خود بر سر و محاسن علی(ع) اشاره کرده و سپس با صداى بلند گریست. علی(ع) عرض کرد: چه چیز شما را به گریه درآورد؟ فرمود: این قوم در سینه‏هایشان کینه‏هایى دارند که آن را اظهار نمى‏کنند، مگر بعد از وفاتم».( ترجمه امام على‏علیه‏السلام، ابن عساکر، رقم 834)
7 - ابو مویهبه، خادم رسول خدا مى‏گوید: «پیامبر(ص) شبى مرا از خواب بیدار کرد و فرمود: من امر شده‏ام تا بر اهل بقیع استغفار نمایم، همراه من بیا. با حضرت حرکت کردم تا به بقیع رسیدیم. پیامبر(ص) بر اهل بقیع سلام نمود و سپس فرمود: جایگاه خوشى داشته باشید، هر آینه فتنه‏ها مانند شب تاریک بر شما روى آورده است. آن‏گاه بر اهل بقیع استغفار نمود و برگشت و در بستر بیمارى افتاد و با همان مرض از دنیا رحلت نمود».( کامل ابن اثیر، ج 2، ص 318)
شهید صدر؛ در توضیح آن فتنه مى‏گوید: «این فتنه همان فتنه‏اى است که فاطمه زهرا(س) از آن خبر داده، آن جا که فرمود:« از فتنه ترسیدند، ولى خود در فتنه گرفتار شدند». ( خطبه حضرت زهراعلیهاالسلام ؛ شرح نهج البلاغه، ج 16، ص 234)آرى این همان فتنه است، بلکه بدون شک اصل و اساس همه فتنه‏هاست. اى پاره تن پیامبر! چه چیز قلب تو را به درد آورده است که پرده از حقیقتى تلخ بر مى‏دارى و براى امّت پدرت از آینده‏اى بس تاریک خبر مى‏دهى؟
آرى بازى‏هاى سیاسى در آن روز فتنه‏اى بود که در حقیقت اصل و ریشه همه فتنه‏ها شد، همان گونه که از کلام عمر بن خطاب ظاهر مى‏شود که گفت: بیعت ابى‏بکر امرى بدون فکر و تأمل بود که خداوند مسلمین را از شرّ آن نجات داد».( تاریخ طبرى، ج 2، ص 235 ؛ فدک در تاریخ، شهید صدر)

سه راه پیش روى پیامبر(ص)
گفته شد که پیامبر اکرم(ص) از آینده امّت خود و آن فتنه‏اى که درباره خلافت اتفاق افتاد، آگاهى داشت، حال سؤال این است که پیامبر(ص) براى مقابله با آن فتنه چه تدابیرى اندیشیده بود؟ آیا احساس مسئولیّت کرده و راه حلّى براى پیش‏گیرى از آن ارائه داده است یا خیر؟
در جواب مى‏گوییم: سه احتمال در این جا متصوّر است:
الف - راه سلبى: یعنى پیامبر(ص) وظیفه‏اى را احساس نمى‏کرده است.
ب - راه ایجابى به واگذارى به شورا: به این صورت که براى رفع اختلاف و نزاع، مردم را به شورا دعوت نموده تا طبق نظر شورا عمل کنند.
ج - راه ایجابى به تعیین: یعنى پیامبر(ص) براى رفع فتنه و اختلاف مردم، کسى را به جانشینى خود معرفى کرده است.

ترویج کنندگان راه اوّل
نخستین کسى که این شایعه را پراکنده کرد که پیامبر(ص) بر کسى وصیت نکرده، عایشه بود. او مى‏گوید: پیامبر(ص) در حالى که سرش بر دامان من بود از دنیا رفت و بر کسى وصیّت ننمود.( صحیح بخارى، ج 6، ص 16)
ابوبکر نیز هنگام وفاتش مى‏گفت: دوست داشتم که از رسول‏خدا(ص) سؤال مى‏کردم که امر خلافت در شأن کیست تا کسى در آن نزاع نکند.( تاریخ طبرى، ج 3، ص 431)
در جایى دیگر نیز مى‏گوید: «پیامبر(ص) مردم را به حال خود گذاشت تا براى خود آن چه مصلحت شان در آن است انتخاب کنند».( همان، ج 4، ص 53)
عمر بن خطاب نیز در جواب فرزندش که از او خواسته بود تا مردم را مانند گله‏اى بدون چوپان رها نکند، گفت: «اگر جانشین براى خود معین نکنم، به رسول خدا(ص) اقتدا کرده‏ام و اگر خلیفه معیّن کنم به ابوبکر اقتدا نموده‏ام».( حلیة الاولیاء، ج 1، ص 44)

اشکالات راه اول
این احتمال که پیامبر(ص) هیچ گونه احساس وظیفه‏اى نسبت به جانشینى بعد از خود نمى‏کرده اشکالاتى دارد که در ذیل به آن اشاره مى‏کنیم:
1 - نتیجه این احتمال، اهمال یکى از ضروریات اسلام و مسلمین است. ما معتقدیم که اسلام دین جامعى است که در تمام ابعاد زندگى انسان دستورات کاملى دارد که مى‏تواند سعادت آفرین باشد، حال چگونه ممکن است پیامبر اسلام(ص) نسبت به این وظیفه مهمّ (جانشینى) بى توجه بوده باشد!
2 - این احتمال، خلاف سیره رسول خدا(ص) است. کسانى که توجهى به تاریخ پیامبر دارند مى‏دانند که چه مقدار آن حضرت در طول بیست و سه سال براى گسترش اسلام و عزت مسلمین کوشش نموده است. او کسى بود که حتّى در مرض موتش لشکرى را براى حفظ حدود و مرزهاى اسلامى تجهیز کرده و خود تا بیرون شهر آنان را در حالى که بیمار بود، بدرقه نمود.
او کسى بود که براى حفظ مسلمین از اختلاف و ضلالت، دستور داد: کاغذ و قلمى آماده کنند تا وصیتى کند که مردم با عمل کردن به آن گمراه نشوند.
او کسى بود که هر گاه به خاطر جنگ از مدینه بیرون مى‏رفت کسى را به جاى خود نصب مى‏کرد تا امور مردم را ساماندهى کند؛ مثلاً:
در سال دوّم هجرت در «غزوه بواط»، سعد بن معاذ را، و در غزوه «ذى العشیره»، ابوسلمه مخزومى، و در غزوه «بدر کبرا»، ابن ام مکتوم و در غزوه «بنى قینقاع» و غزوه «سویق»، ابولبابه انصارى را جانشین خود کرد.
در سال سوّم هجرى نیز در غزوه «قرقرة الکُدْر» و «فران» و «احد» و «حمراء الاسد»، ابن ام مکتوم و در غزوه «ذى امر» در نجد، عثمان بن عفان را به جاى خود قرار داد.
در سال چهارم، در غزوه «بنى النضیر»، ابن ام مکتوم و در غزوه «بدر سوّم»، عبداللَّه بن رواحه را جانشین خود قرار داد.
در سال پنجم هجرى در غزوه «ذات الرقاع»، عثمان بن عفان، و در غزوه «دومة الجندل» و «خندق»، ابن امّ مکتوم و در غزوه «بنى المصطلق»، زید بن حارثه را به جاى خود قرار داد.
در سال ششم، ابن ام مکتوم را در غزوه «بنى لحیان» و «ذى قَرَد» و «حدیبیه» جانشین خود کرد.
در سال هفتم، سباع بن عُرْفُطه را در غزوه «خیبر» و «عمرة القضاء» و در سال هشتم، على بن ابى طالب(ع)را در غزوه «تبوک» جانشین خود در مدینه قرار داد.
حال با این چنین وضعى که پیامبر(ص) حاضر نبود تا براى چند روزى که از مدینه خارج مى‏شود، آن جا را از جانشین خالى گذارد، آیا ممکن است کسى تصور کند که در سفرى که در آن بازگشت نیست کسى را جانشین خود نکند، تا به امور مردم بپردازد؟
3 - این احتمال، خلاف دستورات پیامبر(ص) است، زیرا حضرت به مسلمانان فرمود: «هر کسى صبح کند در حالى که به فکر امور مسلمین نباشد، مسلمان نیست».( اصول کافى، ج 2، ص 131)
آیا با این وضع مى‏توان گفت که پیامبر(ص) به فکر آینده درخشان مسلمین نبوده است؟
4 - این احتمال، خلاف سیره خلفاست، زیرا هر یک از خلفا به فکر آینده مسلمین بوده و براى خود جانشین معین نموده‏اند.
طبرى مى‏گوید: ابوبکر هنگام احتضار، عثمان را در اتاقى خلوت به حضور پذیرفت. به او گفت: بنویس: بسم اللَّه الرحمن الرحیم، این عهدى است از ابوبکر بن ابى‏قحافه به مسلمین، این را گفت و از هوش رفت. عثمان براى آن که مبادا ابوبکر بدون تعیین جانشین از دار دنیا برود، نامه را با تعیین عمر بن خطاب به عنوان جانشین ابوبکر ادامه داد. ابوبکر بعد از به هوش آمدن نوشته او را تصدیق کرده و آن را مهر نمود و به غلام خود داد تا به عمر بن خطاب برساند. عمر نیز نامه را گرفت و در مسجد به مردم گفت: اى مردم! این نامه ابى‏بکر خلیفه رسول خداست که در آن از هیچ نصیحتى براى شما فروگذار نکرده است.( تاریخ طبرى)
در این قصه به دو نکته پى مى‏بریم: یکى این که ابوبکر و عثمان هر دو به فکر امّت اسلامى بوده و ابوبکر براى خود جانشین معیّن نموده‏اند که عمر نیز آن را تأیید کرده است.
دوم این که چگونه حبّ جاه و مقام؛ عمر را بر آن واداشت که با وصیت پیامبر(ص) مقابله کرده و به پیامبر(ص) نسبت هذیان دهد، ولى وصیت ابوبکر در حال احتضار را قبول کرده و هرگز آن را به هذیان نسبت نداد؟!
عمر نیز همین که احساس کرد مرگش حتمى است، فرزند خود عبداللَّه را نزد عایشه فرستاد تا از او براى دفن در حجره پیامبر(ص) اجازه بگیرد، عایشه با قبول درخواست، براى عمر چنین پیغام فرستاد: مبادا امت پیامبر(ص) را مانند گله‏اى بدون چوپان رها کرده و براى آنان جانشین معین نکنى.( الامامة و السیاسة، ج 1، ص 32)
از این داستان نیز استفاده مى‏شود که عایشه و عمر نیز به فکر آینده امت اسلامى بوده و براى امت جانشین معین کرده‏اند.
معاویه نیز براى گرفتن بیعت براى فرزندش یزید، به مدینه آمد و با ملاقاتى که با جمعى از صحابه؛ از جمله عبداللَّه بن عمر داشت، گفت: من از این که امّت محمّد را مانند گله‏اى بدون چوپان رها کنم ناخوشنودم، لذا در فکر جانشینى فرزند خود یزید هستم.( همان، ص 168)
حال چگونه ممکن است که همه به فکر امّت باشند، ولى پیامبر(ص) بى خیال باشد؟
5 - این احتمال، خلاف سیره انبیاست، زیرا با بررسى‏هاى اولیه پى مى‏بریم که تمام انبیاى الهى براى بعد از خود جانشین معین کرده‏اند و به طور قطع پیامبر اسلام نیز از این خصوصیّت مستثنا نیست.
به همین دلیل حضرت موسى(ع) از خداوند متعال مى‏خواهد که وزیرى را براى او معین کند، آن جا که مى‏فرماید: «وَ اجْعَلْ لی وَزیرًا مِنْ أَهْلی هارُونَ أَخی»؛ «از اهلم هارون برادرم را به عنوان وزیر من قرار ده.»( سوره طه، آیه 30)
ابن عباس نقل مى‏کند: یهودى‏اى به نام «نعثل» خدمت رسول خدا(ص) آمد و عرض کرد: اى محمّد! از تو درباره امورى سؤال مى‏کنم که در خاطرم وارد شده، اگر جواب دهى به تو ایمان مى‏آورم. اى محمّد! به من بگو که جانشین تو کیست؟ زیرا هیچ پیامبرى نیست، مگر آن که جانشینى داشته است. و جانشین نبى ما (موسى بن عمران)، یوشع بن نون است. پیامبر(ص) فرمود: همانا وصىّ من على بن ابى‏طالب و بعد از او دو سبط من حسن و حسین، بعد از آن دو، نُه امام از صُلب حسین است.( ینابیع المودة، باب 76، ح 1)
یعقوبى مى‏گوید: آدم(ع) هنگام وفات بر شیث وصیّت نمود و او را به تقوى و حُسن عبادت امر کرده و از معاشرت با قابیلِ لعین برحذر داشت.( تاریخ یعقوبى، ج 1، ص 7)
شیث نیز به فرزندش «انوش» وصیت کرد. انوش نیز به فرزندش «قینان» و او به فرزندش «مهلائیل» و او به فرزندش «یَرد» و او به فرزندش «ادریس» وصیت نمود.( کامل ابن اثیر، ج 1، ص 54 و 55)
ادریس نیز به فرزندش «متوشلخ»، و او به فرزندش «لمک» و او به فرزندش «نوح»، و نوح نیز به فرزندش «سام» وصیت نمود.( همان، ص 62)
هنگامى که ابراهیم(ع) خواست از مکه حرکت کند به فرزندش «اسماعیل» وصیت نمود که در کنار خانه خدا اقامت کند و حج و مناسک مردم را برپا دارد.( تاریخ یعقوبى، ج 1، ص 28)
اسماعیل نیز هنگام وفات به برادرش «اسحاق» وصیت نمود، و او نیز به فرزندش «یعقوب»، وهمین طور وصیت از پدر به پسر یا برادر ادامه یافت.
داود بر فرزندش سلیمان وصیت نمود و فرمود: به وصایاى خدایت عمل کن و مواثیق و عهدها و وصایاى او را که در تورات است، حفظ نما.
عیسى(ع) نیز به شمعون وصیت کرده و شمعون نیز هنگام وفات، خداوند به او وحى نمود که حکمت (نور خدا) و تمام مواریث انبیا را نزد یحیى به امانت بگذارد.
و یحیى را امر نمود تا امامت را در اولاد شمعون و حواریین از اصحاب حضرت عیسى قرار دهد. این چنین وصیت ادامه یافت تا به پیامبر اسلام(ص) رسید.( اثبات الوصیة، ص 70)
این وصایا تنها به تقسیم مال یا مراعات اهل بیت محدود نبوده است خصوصاً با در نظر گرفتن اینکه اهل سنت معتقدند که انبیا از خود مالى به ارث نمى‏گذاشته‏اند، بلکه وصایت در امر هدایت و رهبرى جامعه و حفظ شرع و شریعت نیز بوده است.
حال آیا ممکن است که پیامبر(ص) از این قانون عقلایى مستثنا بوده باشد؟
سلمان فارسى از رسول خدا(ص) سؤال کرد: اى رسول خدا! براى هر پیامبرى وصیّى است، وصىّ تو کیست؟ پیامبر بعد از لحظاتى فرمود: آیا مى‏دانى وصىّ موسى کیست؟ سلمان گفت: یوشع بن نون. حضرت فرمود: براى چه او وصىّ شد؟ عرض کرد: زیرا او اعلم مردم در آن زمان بود. پیامبر(ص) فرمود: «همانا وصى و موضع سرّ من و بهترین کسى که براى بعد از خود مى‏گذارم، کسى که به وعده من عمل کرده و حکم به دینم خواهد کرد، على بن ابى طالب است.( کنزالعمال، ج 11، ص 610، ح 32953 ؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 114و113)
بریده نیز از رسول خدا(ص) نقل مى‏کند که فرمود: «براى هر پیامبرى وصى و وارث است، و همانا علىّ وصى و وارث من است».( الریاض النضرة، ج 3، ص 138)
6 - پیامبر(ص) وظیفه‏اش تنها گرفتن وحى و ابلاغ آن به مردم نبوده است، بلکه وظائف دیگرى نیز داشته است از قبیل:
الف - تفسیر قرآن کریم و شرح مقاصد و بیان اهداف و کشف رموزات و اسرار آن.
ب - تبیین احکام و موضوعاتى که در زمان حضرت اتفاق مى‏افتاد.
ج - پاسخ به سؤالات و شبهاتِ دشوار که دشمنان اسلام به خاطر غرض‏ورزى‏هایى که داشتند، به جامعه تزریق مى‏کردند.
د - حفظ دین از تحریف.
بعد از پیامبر نیز این احتیاجات، شدیداً احساس مى‏شد، و ضرورت وجود جانشین براى پیامبر که قابلیت پاسخ گویى به آن را داشته باشد احساس مى‏گشت.
از طرفى دیگر نیز مى‏دانیم که کسى از عهده آن‏ها غیر از على بن ابى‏طالب(ع) بر نمى‏آمد.
7 - هم چنان مشاهده مى‏کنیم که هنگام وفات پیامبر، امّت اسلامى از راه‏هاى مختلف، مورد تهاجم و خطر بوده است؛ مثلاً از طرف شمال و شرق با دو امپراطور بزرگ روم و ایران در حال کشمکش بوده، و در داخل نیز با منافقین درگیر بود. یهود بنى‏قریظه و بنى‏نضیر هم با مسلمین چندان انسى نداشتند و خیال شکست و نابودى آن را در سر مى‏پروراندند.
حال در این وضعیت وظیفه پیامبر(ص) درباره جانشینى خود چیست؟ آیا آنان را به حال خود بگذارد، یا این که وظیفه دارد یک نفر را به عنوان جانشین براى رفع اختلافات مسلمین معین کرده تا با هدایت و رهبرى مردم از تضعیف اسلام جلوگیرى نماید؟
قطعاً باید قبول کنیم که پیامبر(ص) در این زمینه به وظیفه خود عمل کرده و جانشینى را تعیین کرده است، ولى متأسفانه عده‏اى از اصحاب، این سفارش و وصیت را نادیده گرفته و مردم را به گمراهى کشاندند. لذا آشوبى در جامعه به وجود آوردند که -به قول عمر بن خطاب- خداوند مسلمین را از شرّ آن نجات داد.

اشکالات راه دوّم
راه دومى که در پیش روى پیامبر(ص) قرار داشت این بود که آن حضرت مسئله خلافت را به شورا واگذار نموده تا با توافق هم خلیفه‏اى را انتخاب نمایند. اشکالات این راه نیز عبارت اند از:
1 - اگر پیامبر(ص) این راه را براى خلافت برگزیده بود، مى‏بایست، مردم را در این باره توجیه نموده و براى فرد انتخاب شده و افراد انتخاب کننده شرایطى بیان مى‏کرد، در حالى که مى‏بینیم چنین اتفاقى نیفتاده است. بنابراین اگر بنا بود که امر خلافت، شورایى باشد باید آن را مکرر و با بیانى صریح و بلیغ بیان مى‏داشت.
2 - نه تنها پیامبر(ص) نظام شورایى را بیان نکرد، بلکه هرگز مردم صلاحیّت و آمادگى چنین نظامى را نداشتند، زیرا اینان همان کسانى بودند که در قضیه بناى «حجرالاسود» با یک دیگر در نصب آن نزاع کرده و هر قبیله‏اى مى‏خواست آن را خود نصب کند تا این افتخار نصیب او گردد که نزدیک بود، این نزاع به جنگى تبدیل شود. تنها پیامبر(ص) با تدبیر حکیمانه خود این نزاع را خاموش کرد و با قرار دادن حجرالاسود در میان پارچه‏اى از تمام اقوام دعوت کرد تا نماینده آنان در نصب حجرالاسود سهیم باشد.
در غزوه «بنى المصطلق» یکى از انصار و دیگرى از مهاجرین در مسئله‏اى نزاع کردند و هر کدام قوم خود را به یارى خواست، در همان جنگ نزدیک بود که جنگ داخلى‏اى در گرفته و دشمن بر مسلمین مسلط گردد که باز هم پیامبر(ص) آنان را مورد سرزنش قرار داده و از ادعاهاى جاهلى برحذر داشت.
همان مردم هستند که در مسئله خلافت بعد از رسول خدا(ص) این چنین اختلاف کرده و تعدادى از انصار و مهاجرین در سقیفه با ادعاهاى واهى و بى اساس خود، حقّ خلافت را از آنِ خویش دانستند. در آخر هم با زیر پا گذاشتن صحابى (سعد بن عباده) مهاجرین حکومت و خلافت را براى خود تمام نمودند.
3 - گفته شد که پیامبر(ص) وظایف دیگرى غیر از تلقى و تبلیغ وحى داشته است. مسلمین بعد از رسول‏خدا(ص) به کسى احتیاج داشتند که خلأاى را که با رحلت پیامبر حاصل شده بود جبران کند و آن هم کسى غیر از علی(ع) و اهل بیتش نبوده است.
لذا از علی(ع) سؤال شد: چرا تو از همه بیشتر از پیامبر(ص) روایت نقل مى‏کنى؟ فرمود: زیرا من هرگاه از پیامبر(ص) سؤال مى‏کردم مرا خبر مى‏داد و هر گاه سکوت مى‏کردم او شروع به حدیث گفتن مى‏کرد.
( صحیح ترمذى، ج 5، ص 460 ؛ طبقات ابن سعد، ج 2، ص 101)
پیامبر بارها فرمود: «من شهر حکمت و على درب آن است».
( صحیح ترمذى، ج 5، ص 637)
هم چنین فرمود: «من شهر علم و على درب آن شهر است، هر کس اراده علم مرا دارد باید از درب آن وارد شود».
( مستدرک حاکم، ج 3، ص 127)
نتیجه این که: با ردّ احتمال و راه اول و دوّم، راه سوّم که همان تعیین و نصب خلیفه از جانب رسول خدا است، متعیّن مى‏گردد.

برترى امام على(ع) بر سایر صحابه

از جمله شرایط متکلمان براى امامت امام، این است که باید افضل اهل زمانش باشد.
خداوند متعال مى‏فرماید: «أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاَّ أَنْ یُهْدى فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ»؛ «آیا آن که خلق را به راه حقّ رهبرى مى‏کند سزاوارتر به پیروى است یا آن که نمى‏کند مگر آن که خود هدایت شود. پس شما مشرکان را چه شده [که این قدر بى خرد و نادانید] و چگونه چنین قضاوت باطل مى‏کنید؟.»( سوره یونس، آیه 35)
پیامبر(ص) فرمود: «هر کس شخصى را بر ده نفر بگمارد و بداند که در میان آن‏ها فاضل‏تر از آن کس وجود دارد، به طور قطع غشّ به خدا و رسول و جماعتى از مؤمنان کرده است».( کنز العمال، ج 6، ص 19، ح 14653)
احمد بن حنبل به سندش از پیامبر(ص) نقل کرده که فرمود: «هر کس شخصى را به جماعتى بگمارد، در حالى که مى‏داند در میان آن‏ها افضل از او وجود دارد، قطعاً به خدا و رسول و مؤمنان خیانت کرده است».( مجمع الزوائد، ج 5، ص 232 ؛ مسند احمد، ج 1، ص 165)
به خلیل بن احمد گفتند: چرا علی(ع) را مدح نمى‏کنى؟ فرمود: چه بگویم در حقّ کسى که دوستانش فضایل او را به جهت خوف کتمان کرده و دشمنانش نیز به دلیل حسد از انتشار آن جلوگیرى کردند، در حالى که فضایل آن حضرت همه جا را پر کرده است.( احقاق الحقّ، ج 4، ص 2)

برتری حضرت علی (ع)ازدیدگاه آیات وروایات

الف - برخى از آیاتى که دلالت بر افضلیت امام علی(ع) دارد

1 - امام علی(ع) و ولایت
امام علی(ع) کسى است که در شأن او آیه ولایت نازل شده است:«ِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»؛ ولّى امر شما تنها خدا و رسول خدا و مؤمنانى هستند که نماز به پا داشته و فقیران را در حال رکوع زکات مى‏دهند.»( سوره مائده، آیه 55)
به اتفاق مفسّران عامه و خاصه، شأن نزول آیه علی(ع) است، و بیش از پنجاه نفر از علماى اهل سنت به آن اشاره کرده‏اند.( در المنثور، ج 2، ص 239 و..)

2 - امام علی(ع) و مودّت
امام علی(ع) از جمله کسانى است که مودّتش بر همه مسلمانان فرض و واجب شده است. خداوند متعال مى‏فرماید: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبى»؛ «[اى رسول ما به امّت] بگو من از شما اجر رسالت جز این نمى‏خواهم که مودّت و محبّت مرا در حقّ خویشان من منظور دارید.»( سوره شورى، آیه 23)
سیوطى از ابن عباس نقل کرده است: «هنگامى که این آیه بر پیامبر(ص) نازل شد، عرض کردند: اى رسول خدا! قرابت تو که مودّتشان بر ما واجب است کیانند؟ فرمود: على و فاطمه و دو فرزند آنها».( احیاء المیت بفضائل اهل البیت‏علیه‏السلام، ص 239 ؛ در المنثور، ج 6، ص 7 ؛ جامع البیان، ج 25، ص 14 ؛ مستدرک حاکم، ج 2، ص 444 ؛ مسند احمد، ج 1، ص 199 و..)

3 - امام علی(ع) و آیه تطهیر
امام علی(ع) کسى است که مشمول آیه تطهیر است. خداوند مى‏فرماید: «ِنَّما یُرِیدُاللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»؛ مسلم بن حجاج به( سوره احزاب، آیه 33)
سند خود از عایشه نقل کرده که رسول خدا(ص) صبح هنگامى از اتاق خارج شد، در حالى که بر دوش او عبائى بود، در آن هنگام حسن بن على وارد شد، او را داخل آن عبا - کسا - نمود. سپس حسین وارد شد و در آن داخل شد. آن گاه فاطمه وارد شد و پیامبر او را داخل آن عبا نمود. آن گاه على وارد شد و او را نیز در آن داخل نمود. سپس این آیه را قرائت کرد: «ِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً».( صحیح مسلم، ج 2، ص 331)

4 - امام علی(ع) و لیلة المبیت
امام علی(ع) کسى است که در شب هجرت پیامبر(ص) به جاى حضرت خوابید و در شأن او این آیه نازل شد: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ»؛ «بعضى از مردان به جهت درخواست رضایت الهى از جان خود درگذرند؛ و خداوند دوستدار چنین بندگانى است.»( سوره بقره، آیه 207)
ابن عباس مى‏گوید: آیه هنگامى نازل شد که پیامبر(ص) با ابوبکر از دست مشرکان مکه به غار پناه برد و علی(ع) در رختخواب پیامبر(ص) خوابید.( المستدرک على الصحیحین، ج 3، ص 4)
ابن ابى الحدید مى‏گوید: تمام مفسران روایت کرده‏اند که این آیه در شأن علی(ع) هنگامى نازل شد که در بستر رسول خدا(ص) آرمید.( شرح ابن ابى الحدید، ج 13، ص 262)
این حدیث را احمد بن حنبل در المسند( مسند احمد ابن حنبل، ج 1، ص 348)، طبرى در تاریخ الأمم و الملوک( تاریخ الامم والملوک، ج 2، ص 101-99)؛ و دیگران نقل کرده‏اند.

5 - امام علی(ع) و آیه مباهله
خداوند متعال مى‏فرماید: «فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْکاذِبِینَ»؛ «پس هر کس با تو [درباره عیسى] در مقام محاجّه بر آید، پس از آن که به وحى خدا براحوال او آگاه شدى، بگو که بیایید ما و شما با فرزندان و زنان خود با هم به مباهله برخیزیم تا دروغگو و کافران را به لعن و عذاب خدا گرفتار سازیم.»( سوره آل عمران، آیه 61)
مفسران بر این اجماع دارند که مراد از «انفسنا» در این آیه على بن ابى طالب(ع)است، پس علی(ع) در مقامات و فضایل با پیامبر(ص) مساوى است.
احمد بن حنبل در «المسند» نقل کرده است. «هنگامى که این آیه بر پیامبر(ص) نازل شد، حضرت على و فاطمه و حسن و حسین: را دعوت کرد و فرمود: بار خدایا اینان أهل‏بیت منند».( مسند احمد، ج 1، ص 185)
به همین مضمون مسلم، ترمذى، حاکم و دیگران نقل کرده‏اند.( صحیح مسلم، ج 7، ص 120)( سنن ترمذى، ج 5، ص 596)( المستدرک على الصحیحین، ج 3، ص 150)

ب - برخى از روایاتى که دلالت بر افضلیت امام علی(ع) دارد

1 - امام علی(ع) برادر پیامبر(ص)
حاکم نیشابورى از عبداللَّه بن عمر روایت کرده است: پیامبر(ص) بین اصحاب خود عقد اخوّت بست: ابوبکر را برادر عمر، طلحه را برادر زبیر و عثمان را برادر عبداللَّه بن عوف قرار داد. علی(ع) عرض کرد: اى رسول خدا! بین اصحابت عقد اخوت بستى، پس برادر من کیست؟ پیامبر(ص) فرمود: تو برادر منى در دنیا و آخرت.( المستدرک على الصحیحین، ج 3، ص 14 و... )
استاد توفیق ابو علم - وکیل اول وزارت دادگسترى مصر - مى‏نویسد: «این عمل پیامبر دلالت بر برترى امام علی(ع) بر جمیع صحابه دارد، و نیز دلالت دارد بر این که غیر از علی(ع) کسى دیگر کفو و همتاى رسول خدا(ص) نیست».( الامام على بن ابى طالب، ص 43)
استاد خالد محمّد خالد مصرى مى‏نویسد: «چه مى‏گویید در حق شخصى که رسول‏خدا(ص) او را از بین اصحابش انتخاب نمود تا آن که در روز عقد اخوّت او را برادر خود برگزید. چه بسیار ابعاد و اعماق ایمان آن حضرت گسترده بود، که پیامبر(ص) او را بر سایر صحابه مقدم داشته و به عنوان برادر برگزیده است».( فى رحاب على)
استاد عبدالکریم خطیب مصرى مى‏نویسد: «این اخوت و برادرى را که پیامبر(ص) تنها به علی(ع) مرحمت نمود بى جهت نبود، بلکه به امر خداوند و به جهت فضل او بوده است».( على بن ابى طالب‏علیه‏السلام بقیة النبوة و خاتم الخلافة، ص 110)

2 - امام علی(ع) مولود کعبه
حاکم نیشابورى مى‏نویسد: «اخبار متواتره دلالت دارد بر این که فاطمه بنت اسد، امیرالمؤمنین على بن ابى طالب - کرّم اللَّه وجهه - را داخل کعبه به دنیا آورد».( المستدرک على الصحیحین، ج 3، ص 550، ح 6044)
خانم دکتر سعاد ماهر محمّد از نویسندگان اهل سنت مى‏گوید: «امام علی(ع) بى‏نیاز از ترجمه و تعریف است. و بس است ما را از تعریف این که آن حضرت در کعبه متولد شد، و در منزل وحى تربیت یافت و تحت تربیت قرآن کریم قرار گرفت...».( مشهد الإمام على‏علیه‏السلام فى النجف، ص 6)

3 - امام علی(ع) و تربیت الهى
حاکم نیشابورى مى‏نویسد: «از نعمت‏هاى خداوند بر على بن ابى‏طالب(ع) تقدیرى بود که براى آن حضرت مقدر داشت. قریش در مشکلات بى شمارى قرار گرفته بودند. ابوطالب(ع) اولاد زیادى داشت، رسول‏خدا(ص) به عمویش عباس که از تمام بنى‏هاشم ثروتمندتر بود، فرمود: اى اباالفضل! برادر تو ابوطالب عیالمند است و زندگى سختى دارد، نزد او رویم تا از بار او بکاهیم: من یکى از فرزندان او را بر مى‏گزینم و تو نیز فرزند دیگرى را انتخاب کن تا تحت کفالت خود قرار دهیم. عباس قبول کرد و هر دو به نزد ابوطالب آمدند و بعد از طرح تقاضاى خود، ابوطالب عرض کرد: عقیل را نزد من بگذارید و هر کدام از فرزندها را که خواستید مى‏توانید انتخاب کنید. پیامبر(ص) علی(ع) را انتخاب کرد و عباس، جعفر را. علی(ع) تا هنگام بعثت با پیامبر(ص) بود و از او پیروى کرده و او را تصدیق مى‏نمود...
پیامبر(ص) براى نماز به مسجد مى‏آمد، و به دنبالش علی(ع) و خدیجه(ع) مى‏آمدند و با آن حضرت در ملأ عام نماز مى‏گزاردند، در حالى که غیر از این سه نفر کسى دیگر نمازگزار نبود».( المستدرک على الصحیحین، ج 3، ص 183 ؛ مسند احمد، ج 1، ص 209 ؛ تاریخ طبرى، ج 2، ص 311)
عبّاد بن عبداللَّه مى‏گوید:از علی(ع) شنیدم که فرمود: من بنده خدا و برادر رسول اویم. من صدیق اکبرم، این ادعا را کسى بعد از من نمى‏کند مگر آن که دروغگو و تهمت‏زننده است. من هفت سال قبل از مردم باپیامبر(ص) نماز گزاردم.( تاریخ طبرى، ج 2، ص 56)
استاد عباس محمود عقّاد نویسنده معروف مصرى مى‏گوید: «علی(ع) در خانه‏اى تربیت یافت که از آن‏جا دعوت اسلامى به سر تا سر عالم گسترش یافت...».( عبقریة الامام على‏علیه‏السلام، ص 43)
دکتر محمّد عبده یمانى در مورد امام علی(ع) مى‏نویسد: «او جوانمردى بود که از زمان کودکیش که در دامان رسول‏خدا(ص) پرورش یافت، تا آخر عمر آن حضرت را رها نساخت».( علّموا أولادکم محبّة آلَ بیت النبیّ‏صلى الله وعلیه وآله، ص 101)

4 - امام علی(ع) بر هیچ بتى سجده نکرد
استاد احمد حسن باقورى وزیر اوقات مصر مى‏نویسد: «اختصاص امام علی(ع) از بین صحابه به کلمه «کرم اللَّه وجهه» به جهت آن است که او هرگز بر هیچ بتى سجده نکرده است...».( علىّ امام الأئمة، ص 9)
استاد عباس محمود عقّاد مى‏نویسد: «به طور مسلّم علی(ع) مسلمان متولد شد، زیرا او تنها کسى بود که دو چشمش را بر اسلام باز نمود، و هرگز شناختى از عبادت بت‏ها نداشت».( عبقریة الامام على، ص 43)
دکتر محمّد یمانى مى‏نویسد: «على بن ابى طالب همسر فاطمه، صاحب مجد و یقین دختر بهترین فرستادگان -کرّم اللَّه وجهه- کسى که براى هیچ بتى تواضع و فروتنى نکرد».( علموا اولادکم محبّة آل بیت النبّى‏صلى الله وعلیه وآله، ص 101. پاورقی)
همین فضیلت را دکتر محمّد بیوّمى مهران استاد دانشکده شریعت در دانشگاه امّ‏القرى در مکه مکرمه، و خانم دکتر سعاد ماهر نیز بیان کرده است.( على بن ابى طالب‏علیه‏السلام، ص 50 ؛ مشهد الامام على فى النجف، ص 36)

5 - امام علی(ع) اوّلین مؤمن
پیامبر(ص) در مورد علی(ع) به حضرت زهرا(س) فرمود: «همانا او اولین شخصى است از اصحابم که به من ایمان آورد».( مسند احمد، ج 5، ص 662، ح 19796 ؛ کنز العمال، ح 11، ص 605، ح 23924 و... )
ابن ابى الحدید مى‏نویسد: «چه بگویم در حق کسى که پیشى گرفت از دیگران به هدایت، به خدا ایمان آورد و او را عبادت نمود، در حالى که تمام مردم سنگ را مى‏پرستیدند...».( شرح ابن ابى الحدید، ج 3، ص 260)

6 - امام علی(ع) محبوب‏ترین خلق به سوى خداوند
ترمذى به سندش از انس بن مالک نقل کرده که فرمود: نزد رسول‏خدا(ص) پرنده‏اى بریان شده قرار داشت، پیامبر(ص) عرض کرد: بار خدایا محبوب‏ترین خلقت را به سوى من بفرست تا با من از این پرنده میل نماید، در این هنگام على آمد و با پیامبر(ص) تناول نمود.( صحیح ترمذى، ج 5، ص 595)
استاد احمد حسن باقورى مى‏نویسد: «اگر کسى از تو سؤال کند که به چه دلیل مردم على را دوست مى‏دارند؟ بر توست که در جواب او بگویى: بدان جهت است که خدا علی(ع) را دوست مى‏دارد».( على امام الأئمة، ص 107)

7 - على و پیامبر از یک نور
رسول خدا(ص) فرمود: من و على بن ابى طالب چهار هزار سال قبل از آن که حضرت آدم خلق شود نزد خداوند نور واحدى بودیم، هنگامى که خداوند آدم را خلق کرد، آن نور دو قسمت شد: جزئى از آن، من هستم و جزء دیگرش على است.( تذکرة الخواص، ص 46)

8 - امام علی(ع) زاهدترین مردم
استاد عباس محمود عقّاد مى‏نویسد: «در میان خلفا، در لذّت بردن از دنیا، زاهدتر از علی(ع) نبوده است...».( عبقریة الامام على، ص 29)

9 - امام علی(ع) شجاع‏ترین صحابه
استادان على جندى، و محمّد ابوالفضل ابراهیم، و محمّد یوسف محجوب در کتاب خود «سجع الحمام فى حکم الامام» مى‏نویسد: «او سیّد مجاهدین بود و در این امر منازعى نداشت. و در مقام او همین بس که در جنگ بدر -بزرگ‏ترین جنگى که در آن رسول‏خدا(ص) حضور داشت- هفتاد نفر از مشرکان کشته شدند، که نصف آن‏ها را علی(ع) و بقیه را مسلمانان و ملائکه کشتند. او کسى بود که در جنگ‏ها زحمات زیادى را متحمل شد. وى پیش‏تاز مبارزان در روز بدر بود. و از جمله کسانى بود که در جنگ احد و حنین ثابت قدم ماند. او فاتح و شجاع خیبر و قاتل عَمر بن عبدوَدّ سواره خندق و مرحب یهودى بود».( سجع الحمام فى حکم الامام، ص 18)
عباس محمود عقّاد مى‏نویسد، «مشهور است که على با کسى تن به تن نشد مگر آن که او را به زمین زد. و با کسى مبارزه نکرد مگر آن که او را به قتل رسانید».( عبقریة الامام على، ص 15)
دکتر محمّد عبده یمانى در توصیف امام علی(ع) مى‏نویسد: «او شجاع و پیش تازى بود که براى سلامتى و حفظ رسول خدا(ص) در روز هجرت، جانش را در طبق اخلاص گذاشت؛ آن هنگامى که به جاى پیامبر(ص) در بستر او خوابید...».( علّموا اولادکم محبة آل بیت النبّى‏صلى الله وعلیه وآله، ص 109)

10 - امام علی(ع) داناترین صحابه
امام علی(ع) داناترین اهل زمان خود بود و این مطلب را از جهاتى مى‏توان به اثبات رساند:
الف - تصریح پیامبر(ص)
پیامبر(ص) فرمود: «أعلم امّت بعد از من على بن ابى طالب است».( مناقب خوارزمى، ص 40)
ترمذى از رسول خدا(ص) نقل کرده که فرمود: «من خانه حکمتم و على درب آن است».( صحیح ترمذى، ج 5، ص 637)
پیامبر(ص) فرمود: «من شهر علمم و على درب آن است، پس هر کس طالب علم من است باید از درب آن وارد شود».( المستدرک على الصحیحین، ج 3، ص 127)
احمد بن حنبل از پیامبر(ص) نقل کرده که به فاطمه(س) فرمود: «آیا راضى نمى‏شوى که من تو را به کسى تزویج کنم که اولین مسلمان است و علمش از همه بیشتر و حکمش از همه عظیم‏تر است».( مسند احمد، ج 5، ص 26 ؛ مجمع الزوائد، ج 5، ص 101)
ب - اعتراف صحابه به اعلمیّت امام علی(ع)
عایشه مى‏گوید: «على اعلم مردم به سنت است».( تاریخ ابن عساکر، ج 5، ص 62 ؛ اسدالغابة، ج 4، ص 22)
ابن عباس مى‏گوید: «عمر در خطبه‏اى که ایراد کرد، گفت: على در قضاوت بى‏مانند است».( تاریخ ابن عساکر، ج 3، ص 36 ؛ مسند احمد، ج 5، ص 113 ؛ طبقات ابن سعد، ج 2، ص 102)
امام حسن(ع) بعد از شهادت پدرش امام علی(ع) فرمود: «همانا روز گذشته از میان شما شخصى رفت که سابقین و لاحقین به علم او نرسیدند».( مسند احمد، ج 1، ص 328 و...
عباس محمود عقاد مى‏نویسد: «امّا در قضاوت و فقه: مشهور آن است که حضرت علی(ع) در قضاوت و فقه و شریعت پیش تاز بود و بر دیگران سابق... هر گاه بر عمر بن خطاب مسئله دشوارى پیش مى‏آمد، مى‏گفت: این قضیه‏اى است که خدا کند براى حلّ آن اباالحسن به فریاد ما برسد».( عبقریة الامام على، ص 195)
ج - رجوع جمیع علوم به امام علی(ع)
ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه مى‏نویسد: «مبادى جمیع علوم به او باز مى‏گردد. او کسى است که قواعد دین را مرتب و احکام شریعت راتبیین کرده است. او کسى است که مباحث علوم عقلى و نقلى را تقریر نموده است». آن گاه کیفیت رجوع( شرح ابن ابى الحدید، ج 1، ص 17)
هر یک از علوم را به امام علی(ع) توضیح مى‏دهد.

11 - امام علی(ع) بت شکن زمان
امام علی(ع) مى‏فرماید: «با رسول‏خدا(ص) حرکت کردیم تا به کعبه رسیدیم. ابتدا رسول‏خدا(ص) بر روى شانه من سوار شد و فرمود: حرکت کن. من حرکت نمودم و هنگامى که رسول‏خدا(ص) ضعف مرا مشاهده کرد، فرمود: بنشین و من نیز نشستم. پیامبر(ص) از روى دوش من پایین آمده بر زمین نشست و فرمود. تو بر دوش من سوار شو. بر دوش او سوار شدم. و به سطح کعبه رسیدم. حضرت مى‏فرماید: در آن هنگام گمان مى‏کردم که اگر بخواهم مى‏توانم به افق آسمان‏ها برسم. بالاى کعبه رفتم، بر روى بام تمثالى طلا یا مس دیدم، به فکر افتادم چگونه آن را نابود سازم، آن را چپ و راست و جلو و عقب کردم تا بر آن دسترسى یابم. پیامبر(ص) فرمود: او را بر زمین بینداز. من نیز آن را از بالاى بام کعبه پایین انداخته و به مانند کوزه که بر زمین مى‏خورد و خُرد مى‏شود، آن را شکستم. آن‏گاه از بام کعبه پایین آمده با سرعت فرار نمودیم، تا آن که در اتاق‏هایى مخفى شدیم تا کسى ما را نبیند».( مستدرک حاکم، ج 2، ص 366 ؛ مسند احمد، ج 1، ص 84 ؛ کنز العمال، ج 6، ص 407 ؛ تاریخ بغداد، ج 13، ص 302 و..)

تدابیر پیامبر(ص) براى خلافت امام على(ع)

گفته شد که پیامبر اکرم(ص) باید جانشین خود را مشخص مى‏نمود، لذا راه سلبى و ایجابىِ به واگذارى انتخاب خلیفه به شورا را ابطال کردیم و گفتیم تنها شخص لایق براى جانشینى پیامبر(ص) على بن ابى‏طالب(ع) است، چون همه کمالات را در خود داشت و از همه صحابه فاضل‏تر و کامل‏تر بود.
حال ببینیم پیامبر(ص) براى تبیین و تثبیت خلافت و جانشینى امام علی(ع) چه تدابیرى اندیشید.
مى‏توان تدابیر پیامبر اکرم(ص) در تبیین و تثبیت خلافت و جانشینى امام علی(ع) را در سه نوع خلاصه کرد:
1 - آمادگى تربیتى امام علی(ع) از کودکى و امتیاز او در کمالات و فضایل و علوم.
2 - بیان نصوص ولایت و امامت.
3 - اجراى عملى با تدابیر مخصوص در اواخر عمر پیامبر.
اینک هر یک از این سه مورد را توضیح مى‏دهیم:

تدابیر پیامبر اکرم(ص) در تثبیت خلافت امام علی(ع)

الف - آمادگى تربیتى
از آن‏جا که قرار بود خلیفه و جانشین رسول خدا(ص) امام على بن ابى‏طالب(ع) باشد، لذا اراده و مشیّت الهى بر آن تعلّق گرفت که از همان ابتداى طفولیت در دامان رسول‏خدا(ص) و در مرکز وحى بزرگ شود.
1 - حاکم نیشابورى مى‏گوید: «از نعمت‏هاى خدا بر على بن ابى‏طالب(ع) این بود که بر قریش قحطى شدیدى وارد شد، ابوطالب(ع) عیال‏وار بود. رسول خدا(ص) به عموى خود عباس، که از ثروتمندان بنى‏هاشم بود، فرمود: اى ابافضل! برادرت عیال‏وار است و قحطى بر مردم هجوم آورده، بیا به نزد او رویم و از عیالات او کم کنیم. من یکى از فرزندانش را انتخاب مى‏کنم، تو نیز یک نفر را انتخاب کن، تا با کفالت آن دو از خرجش بکاهیم. عباس این پیشنهاد را پذیرفت و با پیامبر(ص) به نزد ابوطالب(ع) رفتند و پیشنهاد خود را بازگو نمودند. ابوطالب(ع) عرض کرد: شما عقیل را نزد من بگذارید و هرکدام از فرزندانم را که مى‏خواهید به منزل خود ببرید. رسول خدا(ص) علی(ع) را انتخاب کرد و عباس، جعفر را برگرفت. علی(ع) تا زمان بعثت پیامبر(ص)، با آن حضرت بود و از او پیروى کرده و او را تصدیق مى‏نمود».( مستدرک حاکم، ج 3، ص 182)

2 - در آن ایّام پیامبر اکرم(ص) به مسجدالحرام مى‏رفت تا نماز بخواند، علی(ع) و خدیجه نیز به دنبالش مى‏رفتند و با او در مقابل دیدگان مردم نماز مى‏خواندند، و این در زمانى بود که کسى غیر از این سه، روى زمین نماز نمى‏گزارد.( مسند احمد، ج 1، ص 209 ؛ تاریخ طبرى، ج 2، ص 311)
عباد بن عبداللَّه مى‏گوید: از علی(ع) شنیدم که مى‏فرمود: «من بنده خدا و برادر رسول خدا و صدّیق اکبرم؛ این ادعا را کسى بعد از من، غیر از دروغگو و افترازننده، نمى‏کند، هفت سال، قبل از مردم با رسول خدا(ص) نماز گزاردم.( تاریخ طبرى، ج 2، ص 56)
ابن صباغ مالکى و ابن طلحه شافعى و دیگران نقل مى‏کنند: «رسول خدا(ص) قبل از دعوت به رسالت خود هر گاه مى‏خواست نماز بگزارد، به بیرون مکّه، در میان درّه‏ها، مى‏رفت، تا مخفیانه نماز بخواند و علی(ع) را نیز با خود مى‏برد، و هر دو با هم هر مقدار مى‏خواستند نماز مى‏گزاردند و باز مى‏گشتند».( الفصول المهمة، ص 14 ؛ مطالب السؤول، ص 11 ؛ تاریخ طبرى، ج 2، ص 58)

3 - امام علی(ع) آن ایّام را، در نهج‏البلاغه چنین توصیف مى‏کند: «شما مى‏دانید که من نزد رسول خدا چه جایگاهى دارم، و خویشاوندیم با او در چه درجه است. آن‏گاه که کودک بودم مرا در کنارش مى‏نهاد و در سینه خود جا مى‏داد و در بستر خود مى‏خوابانید، چنان که تنم را به تن خویش مى‏سود، و بوى خوشِ خود را به من مى‏افشاند! و گاه بود که چیزى را مى‏جَوید و به من مى‏خورانید. از من دروغى نشنید و خطایى ندید.
هنگامى که از شیر گرفته شد خدا بزرگ‏ترین فرشته خود را شب و روز هم‏نشین او فرمود، تا راه‏هاى بزرگوارى را پیمود و خوى‏هاى نیکوى جهان را فراهم نمود.
من در پى او بودم -در سفر و حضر- چنان‏که بچه‏شترى در پى مادر. هر روز براى من از اخلاقِ خود نشانه‏اى بر پا مى‏داشت و مرا به پیروى از آن مى‏گماشت. هر سال در «حراء» خلوت مى‏گزید، من او را مى‏دیدم و جز من کسى وى را نمى‏دید. آن هنگام، اسلام در هیچ خانه‏اى جز در خانه‏اى که رسول خدا(ص) و خدیجه در آن بود، راه نیافته بود، من‏سوّمین آنان‏بودم. روشنایى وحى و پیامبرى را مى‏دیدم و بوى نبوت را استشمام مى‏کردم.
من هنگامى که وحى بر او(ص) فرود آمد، آواى شیطان را شنیدم، گفتم: اى فرستاده خدا این آوا چیست؟ فرمود: این شیطان است و از این‏که او را نپرستند نومید و نگران است. همانا تو مى‏شنوى آن‏چه را من مى‏شنوم و مى‏بینى آن‏چه را من مى‏بینم، جز این‏که تو پیامبر نیستى و وزیرى و به راه خیر مى‏روى».( نهج‏البلاغه، خطبه 192)

4 - پیامبر اکرم(ص) هنگام هجرت به‏سوى مدینه، علی(ع) را انتخاب کرد تا در جاى او بخوابد، آن‏گاه امانت‏ها را به صاحبانش برگرداند و سپس با بقیه زنان بنى‏هاشم به‏سوى مدینه هجرت کند.( مسند احمد، ج1، ص348 ؛ تاریخ طبرى، ج2، ص99 ؛ مستدرک حاکم، ج 3، ص 4 ؛ شرح ابن ابى‏الحدید، ج 13، ص 262)

5 - در سنین جوانى او را به دامادى خود برگزید، و بهترین زنان عالم یعنى فاطمه زهرا(س) را به ازدواج او درآورد. و این هنگامى بود که خواستگارى ابوبکر و عمر را رد نموده بود.( الخصائص، ح 102)
پیامبر(ص) بعد از ازدواج فرمود: «من تو را به ازدواج کسى درآوردم که در اسلام از همه پیش‏تر و در علم از همه بیشتر و در حلم از همه عظیم‏تر است».( مسند احمد، ج 5، ص 26)

6 - در غالب جنگ‏ها پرچم مسلمانان یا تنها مهاجرین به دست على بن ابى‏طالب(ع) بود.( الإصابة، ج2، ص30)

7 - در حجّةالوداع در هدى و قربانىِ پیامبر(ص) شریک شد.( کامل ابن‏اثیر، ج 2، ص 302)

8 - پیامبر(ص) در طول مدّت حیاتش او را امتیاز خاصّى داده بود، که احدى در آن شریک نگشت یعنى اجازه داده بود که علی(ع) ساعتى از سحر نزد او بیاید و با او مذاکره کند.( الخصائص، ح 112)
امام علی(ع) مى‏فرمود: من با پیامبر(ص) شبانه‏روز دو بار ملاقات مى‏کردم: یکى در شب و دیگرى در روز.( السنن الکبرى، ج 5، ص 1414، ح 8520

9 - هنگام نزول آیه شریفه {وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ}؛ «و اهلت را بر نماز امر کن.» پیامبر(ص) هر روز صبح هنگام نماز کنار خانه علی(ع) مى‏آمد و مى‏فرمود: «الصلاة، رحمکم اللَّه {إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً}».( تفسیر قرطبى، ج 11، ص 174 ؛ تفسیر فخر رازى، ج 22، ص 137 ؛ روح المعانى، ج 16، ص 284)

10 - در جنگ خیبر بعد از آن که ابوبکر و عمر کارى از پیش نبردند، پیامبر(ص) فرمود: پرچم را به کسى خواهم داد که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول نیز او را دوست دارند، خداوند او را هرگز خوار نخواهد کرد، باز نمى‏گردد تا آن‏که خداوند به دست او فتح و پیروزى برساند. آن‏گاه علی(ع) را خواست، و پرچم را به دست او داد و برایش دعا کرد. و پیروزى به دست علی(ع) حاصل شد.( سیره ابن‏هشام، ج 3، ص 216 ؛ تاریخ طبرى، ج 3، ص 12 ؛ کامل ابن‏اثیر، ج 2، ص 219)

11 - پیامبر(ص) ابوبکر را با سوره برائت، امیر بر حجّاج نمود، آن‏گاه به امر خداوند علی(ع) را به دنبال او فرستاد تا سوره را از دست او گرفته و خود، آن را بر مردم ابلاغ کند. پیامبر(ص) در پاسخ اعتراض ابوبکر فرمود: من امر شدم که خودم این سوره را ابلاغ کنم یا به کسى که از من است بدهم تا او ابلاغ نماید».( مسند احمد، ج 1، ص 3 ؛ سنن ترمذى، ج 5، ح 3719 ؛ سنن ترمذى، ج 5، ح 8461)

12 - برخى از اصحاب درى را به سوى مسجد باز کرده بودند که پیامبر(ص) دستور داد تا همه درها بسته شود به‏جز در خانه علی(ع).( مسند احمد، ج 1، ص 331 ؛ سنن ترمذى، ج 5، ص 3732 ؛ البدایة والنهایة، ج 7، ص 374)

13 - عائشه مى‏گوید: رسول خدا(ص) هنگام وفات خود فرمود: حبیبم را صدا بزنید که بیاید. ابوبکر را صدا زدند. تا نگاه رسول خدا(ص) به او افتاد سر خود را به زیر افکند. باز صدا زد: حبیبم را بگویید تا بیاید. عمر را خواستند. هنگامى که پیامبر(ص) نگاهش به او افتاد سر را به زیر افکند. سوّمین بار فرمود: حبیبم را بگویید تا بیاید. علی(ع) را صدا زدند. هنگامى که آمد، کنار خود نشانید و او را در پارچه‏اى که بر رویش بود، گرفت در این حال بود تا آن که رسول خدا(ص) دست در دستان علی(ع) از دنیا رحلت نمود.( الریاض النضرة، ص 26 ؛ ذخائرالعقبى، ص 72)
امّ‏سلمه نیز مى‏گوید: رسول‏خدا(ص) هنگام وفاتش با علی(ع) نجوا مى‏نمود و اسرارى را به او بازگو مى‏کرد و در این‏حال بود که از دنیا رفت. لذا علی(ع) نزدیک‏ترین مردم به رسول‏خدا(ص) از حیث عهد و پیمان است.( مستدرک حاکم، ج 3، ص 138 ؛ مسند احمد، ج 6، ص 300)

14 - ترمذى از عبداللَّه بن عمر نقل مى‏کند که پیامبر اکرم(ص) بین اصحاب خود عقد اخوت بست. علی(ع) در حالى که گریان بود خدمت رسول‏خدا(ص) آمد و عرض کرد: اى رسول خدا، بین‏اصحاب خود عقد اخوّت بستید ولى میان من و کسى عقد اخوت نبستید؟ رسول خدا(ص) فرمود: «تو برادر من در دنیا و آخرتى!»
توجه خاص پیامبر(ص) به علی(ع) جهتى جز آماده کردن علی(ع) براى خلافت نداشت، و این که نشان دهد تنها کسى که براى این پست و مقام قابلیّت دارد امام علی(ع) است.

ب: تصریح بر ولایت و امامت
تدبیر دیگر پیامبر اکرم(ص) این بود که در طول 23 سال بعثت هر جا که موقعیت را مناسب مى‏دید یادى از ولایت امام علی(ع) و جانشین خود کرده، و مردم را به این مسئله مهمّ تذکّر مى‏داد. که از جمله آن‏ها نص غدیر است.

ج - تدابیر عملى
پیامبر اکرم(ص) در آخر عمر خود نیز براى تثبیت خلافت امام علی(ع) راه‏هایى را عملى کردند تا شاید جلوى مکر و حیله دیگران را در غصب خلافت بگیرند، ولى متأسفانه این تدابیر اثرى نداشت، زیرا گروه مخالف، چنان قوى بود که نگذاشت این تدبیرهاى پیامبر(ص) عملى شود. در این‏جا به چند نمونه از تدابیر عملى اشاره خواهیم‏کرد:

1 - بلند کردن دست امام علی(ع) در روز غدیر خم
پیامبر اکرم(ص) براى به‏جا آوردن آخرین حج که به حجةالوداع معروف شد با جماعت زیادى از اصحاب به سوى مکه حرکت کرد. در سرزمین عرفات براى مردم خطبه‏اى ایراد فرمود. در آن خطبه خواست امامان بعد از خود را معرفى کند تا امّت بعد از خود به گمراهى و فتنه و آشوب نیفتد. ولى گروه مخالف بنى‏هاشم که با خلافت اهل بیت: دشمنى مى‏ورزیدند در کمین بودند تا مبادا در آن جمع عظیم، پیامبر(ص) مطلبى بگوید و توطئه‏هاى آنان نقش بر آب شود. جابر بن سمره سوائى مى‏گوید: من نزدیک پیامبر(ص) بودم تا سخنان او را بشنوم. حضرت در خطبه‏اش اشاره به خلفا و امیرانى بعد از خود نمود و فرمود: «امامان و خلفا و جانشینان بعد از من دوازده نفرند». جابر مى‏گوید: پیامبر(ص) به این‏جا که رسید عده‏اى شلوغ کردند به حدّى که من نفهمیدم پیامبر(ص) چه گفت. از پدرم که نزدیک‏تر بود پرسیدم؟ گفت: پیامبر(ص) در ادامه فرمودند: «تمام آنان از قریشند».
شگفتا هنگامى که به مُسند جابر بن سمره در «مسند احمد» مراجعه مى‏کنیم، مى‏بینیم تعبیراتى از جابر آمده که سابقه نداشته است. در برخى از روایات جابر بن سمره آمده: هنگامى که سخن پیامبر(ص) به این نقطه رسید فرمود: «جانشینان بعد از من دوازده نفرند» مردم فریاد زدند. در بعضى دیگر آمده «تکبیر گفتند» و در برخى دیگر: «شلوغ کردند» و در برخى دیگر: «بلند شده و نشستند».
جمع این روایات که همگى از یک راوى است به این است که در آن مجلس طیف مخالف دسته‏هایى را براى بر هم زدن مجلس قرار داده بودند تا نگذارند که پیامبر(ص) به مقصود خود در امر خلافت و جانشینى برسد. و این دسته‏ها درصدد برآمدند تا هر کدام به نحوى جلسه را بر هم زنند که در این امر نیز موفّق شدند.
پیامبر اکرم(ص) براى آن که بتواند با گفتار خود امر خلافت را در این مرکز بزرگ تبیین و تثبیت کند مأیوس شد. و به فکر مکانى دیگر برآمد، تا با اجراى عملى، امر خلافت را براى امام علی(ع) تثبیت نماید. از آن رو بعد از پایان اعمال حجّ و قبل از آن که حاجیان متفرّق شوند، مردم را در سرزمین غدیر خم جمع کرد و قبل از بیان ولایت امام، امورى را به عنوان مقدمه بیان داشته و از مردم نیز اقرار گرفت. پیامبر(ص) مى‏دانست که این بار نیز منافقین در کمین‏اند تا نگذارند امر خلافت حضرت علی(ع) تثبیت شود، ولى آن حضرت(ص) تدبیرى عملى اندیشید که همه نقشه‏ها را بر باد داد، و آن این‏که دستور داد تا سایه‏بان‏هاى هودج شتران را روى هم بگذارند، آن‏گاه خود و علی(ع) بر بالاى آن قرار گرفتند؛ به طورى که همگى آن دو را مى‏دیدند. پس از قرائت خطبه و تذکر به نکاتى چند و اقرارهاى اکید از مردم، آن‏گاه دست علی(ع) را بلند کرد و از جانب خداوند، ولایت و امامت او را به مردم ابلاغ نمود.
منافقان با این تدبیر پیامبر(ص) که قبلاً فکر آن را نکرده بودند، در مقابل یک عمل انجام شده قرار گرفتند، و لذا نتوانستند از خود عکس‏العملى انجام دهند.

2 - فرستادن لشکر اسامه
پیامبر(ص) در بستر بیمارى است، در حالى که بر امت خود سخت نگران مى‏باشد؛ نگران اختلاف و گمراهى؛ نگران این‏که تمام تدابیر او بر هم ریزد؛ نگران این‏که مسیر نبوت و رسالت و شریعت به انحراف کشیده شود. پیامبر(ص) مضطرب است، دشمنى بزرگ چون روم در پشت مرزهاى اسلامى کمین نموده تا صحنه را خالى ببیند و با ضربه‏اى سهمگین مسلمین را از پاى درآورد.
پیامبر(ص) وظایف مختلفى دارد؛ از سویى باید با دشمن بیرونى مقابله کند، لذا تأکید فراوان داشت تا لشکرى را براى مقابله با آنان گسیل دارد، از طرفى دیگر خلیفه و جانشین به حقّ باید مشخص شده و موقعیّت او تثبیت گردد، ولى چه کند؟ نه‏تنها با دشمن بیرونى دست به گریبان است بلکه با طیفى از دشمنان داخلى نیز که درصددند تا نگذارند نقشه‏ها و تدابیر پیامبر(ص) در مسئله خلافت و جانشینى عملى شود، نیز روبه‏روست. پیامبر(ص) براى عملى کردن تدبیر خود دستور مى‏دهد همه کسانى که آمادگى جهاد و شرکت در لشکر اسامه را دارند از مدینه خارج شده و به لشکر او بپیوندند. ولى مشاهده مى‏کند که عده‏اى با بهانه‏هاى واهى عذر آورده و از لشکر اسامه خارج مى‏شوند و به او نمى‏پیوندند. گاهى بر پیامبر(ص) اعتراض مى‏کنند که چرا اسامه را، که فردى جوان و تازه‏کار است، به امیرى لشکر برگزیده است، در حالى که در میان لشکر افرادى کارآزموده وجود دارد؟
پیامبر(ص) با اعتراض بر آن‏ها و این‏که اگر بر فرماندهى اسامه خرده مى‏گیرید، قبلاً بر امارت پدرش هم ایراد مى‏کردید، سعى بر آن داشت که جمعیّت را از مدینه خارج کرده و به لشکر اسامه ملحق نماید. حتّى کار به جایى رسید که وقتى پیامبر(ص) نافرمانى عده‏اى از جمله عمر و ابوبکر و ابوعبیده و سعد بن ابى‏وقاص و برخى دیگر را دید که امر او را در ملحق شدن به لشکر اسامه امتثال نمى‏کنند، آنان را لعنت کرد و فرمود: «خدا لعنت کند هر کسى را که از لشکر اسامه تخلّف نماید». ولى در عین حال( ملل و نحل، شهرستانى، ج 1، ص 23)
برخى به دستورهاى اکید پیامبر(ص) توجهى نمى‏کردند. و گاهى به بهانه این که ما نمى‏توانیم دورى پیامبر(ص) را هنگام مرگ تحمل کنیم، از عمل به دستور پیامبر(ص) سرپیچى مى‏کردند.
ولى حقیقت امر چیز دیگرى بود؛ آنان مى‏دانستند که پیامبر(ص)، علی(ع) و برخى از اصحاب خود را که موافق با بنى‏هاشم و امامت و خلافت امام علی(ع) هستند، نزد خود نگاه داشته تا هنگام وفات به او وصیت کرده و بعد از وفات نیز آن گروه از صحابه با علی(ع) بیعت نمایند و خلافت از دست آنان خارج شود، ولى عزم آنان بر این بود که هر طور و به هر نحوى که شده از انجام این عمل جلوگیرى کنند، و نگذارند که عملى شود.
این نکته نیز قابل توجه است که چرا پیامبر(ص) اسامه را که جوان تازه‏کار و کم سنّ و سال است، به فرماندهى لشکر برگزید و به پیشنهاد کنار گذاشتن او از فرماندهى لشکر به حرف هیچ کس توجهى نکرده بلکه بر امیرى او تأکید نمود؟ نکته‏اش چیست؟
پیامبر(ص) مى‏دانست که بعد از رحلتش به مسئله خلافت و امامت على بن ابى‏طالب(ع) به بهانه‏هاى مختلف از جمله جوانى على بن ابى‏طالب(ع) خرده مى‏گیرند؛ خواست با این عمل به مردم بفهماند که امارت و خلافت به لیاقت است، نه به سنّ، بعد از من نباید در امامت علی(ع) به عذر این‏که علی(ع) کم سن و سال است، اعتراض کرده و حقّ او را غصب نمایند. اگر کسى لایق امارت و خلافت است، باید همه -پیر و جوان، زن و مرد- مطیع او باشند، ولى -متأسفانه- این تدبیر پیامبر(ص) هم عملى نشد و با بر هم زدن لشکر و خارج شدن از آن به بهانه‏هاى مختلف نقشه‏هاى پیامبر(ص) را بر هم زدند.
( ر.ک: طبقات ابن سعد، ج 4، ص 66 ؛ تاریخ ابن عساکر، ج 2، ص 391 ؛ کنزالعمال، ج 5، ص 313 ؛ تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 93 ؛ شرح ابن ابى‏الحدید، ج 2، ص 21 ؛ مغازى واقدى، ج 3، ص 111 ؛ تاریخ ابن‏خلدون، ج 2، ص 484 ؛ سیره حلبیه، ج 3، ص 207)
مگر خداوند متعال در قرآن امر اکید به اطاعت از دستورهاى پیامبر اکرم(ص) نکرده است آن‏جا که مى‏فرماید: {وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا}؛ «آن چه را که رسول دستور دهد بگیرید و آن چه را که از آن نهى کند واگذارید.»( سوره حشر، آیه 7)
و نیز مى‏فرماید: {فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّى یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً}؛ «نه چنین است قسم به خداى تو که( سوره نساء، آیه 65)
اینان به حقیقت اهل ایمان نمى‏شوند مگر آن که در خصومت و نزاعشان تنها تو را حاکم کنند و آن‏گاه هر حکمى که کنى هیچ‏گونه اعتراض در دل نداشته، کاملاً از دل و جان تسلیم فرمان تو باشند.»

3 - دعوت به نوشتن وصیت
بعد از آن‏که پیامبر(ص) مشاهده نمود که تدبیر فرستادن مردم با لشکر به بیرون مدینه عملى نشد، در صدد برآمد که تمام سفارش‏هاى لفظى را در باب امامت علی(ع) که در طول 23سال به مردم گوشزد کرده است، در وصیت‏نامه‏اى مکتوب کند. از همین‏رو در روز پنج‏شنبه چند روز قبل از وفاتش در حالى که در بستر آرمیده بود و از طرفى نیز حجره پیامبر(ص) مملوّ از جمعیّت و گروه‏هاى مختلف بود، خطاب به جمعیت کرده و فرمود: «کتابى بیاورید تا در آن چیزى بنویسم که با عمل به آن بعد از من گمراه نشوید.» بنى‏هاشم و همسران پیامبر(ص) در پشت پرده اصرار اکید بر آوردن صحیفه و قلم براى نوشتن وصیت‏نامه رسول خدا(ص) داشتند. ولى همان طیفى که در سرزمین عرفات مانع شدند تا پیامبر(ص) کلام خود را در امر امامت خلفاى بعدش بیان بفرماید، در حجره پیامبر(ص) نیز جمع بودند و از عملى شدن دستور پیامبر(ص) جلوگیرى کردند. عمر یک لحظه متوجه شد که اگر این وصیت مکتوب شود تمام نقشه‏ها و تدبیرهایش در غصب خلافت بر باد خواهد رفت و از طرفى مخالفت دستور پیامبر(ص) را صلاح نمى‏دید. لذا درصدد چاره‏اى برآمد و به این نتیجه رسید که به پیامبر(ص) نسبتى دهد که عملاً و خود به خود نوشتن نامه و وصیت بى‏اثر گردد. از این‏رو به مردم خطاب کرده گفت: «نمى‏خواهد صحیفه بیاورید، زیرا پیامبر(ص) هذیان مى‏گوید! کتاب خدا ما را بس است!» این جمله را که طرفداران عمر و بنى‏امیه و قریش از او شنیدند، آنان نیز تکرار کردند. ولى بنى‏هاشم سخت ناراحت شده با آنان به مخالفت برخاستند. پیامبر(ص) با این نسبت ناروا، که همه شخصیت او را زیر سؤال مى‏برد، چه کند؟ چاره‏اى ندید جز این‏که آنان را از خانه خارج کرده و فرمود: «از نزد من خارج شوید، سزاوار نیست که نزد پیامبر(ص) نزاع شود!».( ر.ک: صحیح بخارى: کتاب المرضى، ج 7، ص 9 ؛ صحیح مسلم، کتاب الوصیة، ج 5، ص 75 ؛ مسند احمد، ج 4، ص 356، ح 2992)
تعجب این‏جاست که طرفداران عمر بن خطاب و به طور کلّى مدرسه خلفا براى سرپوش گذاشتن بر این نسبت ناروا از طرف عمر به پیامبر اکرم(ص)، هنگامى که اصل کلمه را که همان «هجر - هذیان» باشد مى‏خواهند نقل کنند، آن را به جمعیت نسبت داده مى‏گویند: «قالوا: هجر رسول اللَّه». و هنگامى که به عمر بن خطاب نسبت مى‏دهند مى‏گویند: «قال عمر: انّ النبیّ قد غلب علیه الوجع». ولى کلام ابوبکر جوهرى در کتاب «السقیفه» مطلب را روشن مى‏سازد که: شروع نسبت هذیان از جانب عمر بوده و طرفداران او به متابعت از این جمله را به پیامبر(ص) نسبت دادند. جوهرى این‏گونه نسبت را از ناحیه عمر نقل مى‏کند: «عمر جمله‏اى گفت که مضمون و معناى آن این است که پیامبر(ص) درد مرض بر او غلبه کرده است». پس معلوم مى‏شود که تعبیر عمر چیز دیگرى بوده که به جهت قباحت آن نقل به معنا کرده‏اند. متأسفانه بخارى و مسلم و دیگران اصل کلمه را نقل نکرده‏اند و نقل به معنا و مضمون را آورده‏اند. گر چه از کلام ابن اثیر در «النهایة» و ابن ابى‏الحدید استفاده مى‏شود که نسبت هذیان را مستقیماً خود عمر داده است.
لکن به هر تقدیر پیامبر اکرم(ص) بعد از بیرون کردن گروه مخالف و خالص شدن اصحاب وصیت خود را آن طور که باید بیان نمود، و طبق نصّ سلیم بن قیس با وجود برخى از اصحاب بر یکایک اهل‏بیت: وصیت کرده و آنان را به عنوان خلفاى بعد از خود معرفى کرد.( کتاب سلیم بن قیس، ج 2، ص 658)
اهل سنت نیز در کتاب‏هاى حدیثى خود به این وصیت اشاره کرده‏اند، ولى اصل موضوع را مبهم گذارده‏اند.
ابن‏عباس در پایان آن حدیث مى‏گوید: «پیامبر در آخر امر، به سه مورد وصیت نمود: یکى آن‏که مشرکین را از جزیرةالعرب بیرون برانید. دیگر آن‏که به کاروان‏ها همان‏گونه که من اجازه ورود دادم، اجازه دهید. ولى در خصوصِ وصیت سوّم سکوت کرد. و در برخى از احادیث دیگر آمده است: آن‏را فراموش کردم.( صحیح بخارى، کتاب مغازى، باب 78 ؛ صحیح مسلم، کتاب وصیّت، باب 5)
سابقه نداشته است که در حدیثى ابن‏عباس بگوید: این قسمت از آن را فراموش کرده‏ام یا آن را نقل نکند. این نیست مگر خوف و ترس ابن‏عباس از عمر بن خطاب، زیرا به طور حتم وصیت سوّم به ولایت و خلافت و امامت امام علی(ع) و اهل‏بیت پیامبر: بوده است، ولى از آن‏جا که ابن‏عباس از عمر مى‏ترسید، از نشر آن جلوگیرى کرد. همان‏گونه که در زمان حیات عمر بن خطاب نتوانست با نظر عمر بن خطاب در مسئله عول و تعصیب مخالفت کند، تا این‏که بعد از فوت او حقّ را بیان کرد و هنگامى که از او در تأخیر بیان حکم سؤال کردند، گفت: از مخالفت با نظر عمر بیمناک بودم.

چرا عمر از نوشتن نامه جلوگیرى کرد؟
این سؤال در ذهن هرکس خطور مى‏کند که چرا عمر بن خطاب و طرفدارانش نگذاشتند قصد و تدبیر پیامبر(ص) عملى شود؟ مگر پیامبر(ص) نوید نگهدارى امّت از ضلالت را تا روز قیامت نداده بود؟ چه بشارتى بالاتر از این؟ پس چرا با این کار مخالفت نمودند؟ چرا امّت را از این سعادت محروم کردند؟ چه بگوییم که حبّ جاه و مقام و کینه و حسد گاهى بر عقل چیره مى‏شود و نتیجه‏گیرى را از عقل سلب مى‏کند. مى‏دانیم که عمر چه نیّاتى در سر مى‏پروراند. او مى‏دانست که پیامبر(ص) براى چه از مردم کاغذ و دوات مى‏خواهد، او به‏طور حتم مى‏دانست که پیامبر(ص) قصد مکتوب کردن سفارش‏هاى لفظى خود در امر خلافت على بن ابى‏طالب(ع) و بقیه اهل‏بیت: را دارد، از همین رو مانع نوشتن این وصیّت مى‏شود. این صرف ادعا نیست بلکه مى‏توان براى آن شواهدى قطعى ادعا نمود که به دو نمونه از آن اشاره مى‏کنیم:
1 - عمر بن خطاب در اواخر زندگانى پیامبر(ص) مکرر حدیث ثقلین به گوشش رسیده بود؛ در آن حدیث، پیامبر(ص) مى‏فرماید: من دو چیز گران‏بها در میان شما به ارمغان مى‏گذارم که با تمسک به آن دو هرگز گمراه نخواهید شد. این تعبیرِ «گمراه‏نشدن» را چندین بار عمر درباره کتاب و عترت شنیده بود. در حجره پیامبر(ص) هنگام درخواست کاغذ و دوات نیز همین تعبیر را از زبان پیامبر(ص) شنید که مى‏فرماید: «نامه‏اى بنویسم که بعد از آن گمراه نشوید». فوراً عمر به این نکته توجه پیدا کرد که: پیامبر(ص) قصد دارد تا وصیت به کتاب و عترت را مکتوب دارد، لذا شدیداً با آن به مخالفت برخاست.
2 - ابن‏عباس مى‏گوید: «در اول خلافت عمر بر او وارد شدم... رو به من کرده گفت: بر تو باد خون‏هاى شتران اگر آن‏چه از تو سؤال مى‏کنم کتمان نمایى! آیا هنوز على در امر خلافت، خود را بر حق مى‏داند؟ آیا گمان مى‏کند که رسول‏خدا(ص) بر او نصّ نموده است؟ گفتم: آرى. این را از پدرم سؤال کردم؛ او نیز تصدیق کرد... عمر گفت: به تو بگویم: پیامبر(ص) در بیماریش خواست تصریح به اسم علىّ (به عنوان امام و خلیفه) کند، من مانع شدم...».( شرح ابن ابى‏الحدید، ج 12، ص 21)

حدیث غدیر

یکى از مهمترین ادله ولایت و امامت و خلافت بلافصل حضرت علی(ع) حدیث معروف به «غدیرخم» است.
مطابق این حدیث پیامبر اکرم(ص) حضرت امیر(ع) را از جانب خداوند متعال به امامت بعد از خود منصوب کرده است. سند این حدیث چگونه است؟ بر چه مطالبى دلالت دارد؟ اهل‏سنت درباره آن چه مى‏گویند و چه شبهاتى را درباره این حدیث مطرح کرده‏اند؟ اینها مطالبى است که در این بحث مطرح خواهیم کرد.

واقعه غدیر
در دهمین سال هجرت، رسول خدا(ص) قصد زیارت خانه خدا را نمودند، فرمان حضرت مبنى بر اجتماع مسلمانان، در میان قبایل مختلف و طوائف اطراف، اعلان شد، گروه عظیمى براى انجام تکالیف الهى (اداى مناسک حج) و پیروى از تعلیمات آن حضرت، به مدینه آمدند. این تنها حجّى بود که پیامبر بعد از مهاجرت به مدینه، انجام مى‏داد، که با نام‏هاى متعدد، در تاریخ ثبت شده است، از قبیل: حجةالوداع، حجةالاسلام، حجةالبلاغ، حجةالکمال و حجةالتمام.
رسول خدا(ص)، غسل کردند. دو جامه ساده احرام، با خود برداشتند: یکى را به کمر بسته و دیگرى را به دوش مبارک انداختند، و روز شنبه، 24 یا 25 ذى‏قعده، به قصد حج، پیاده از مدینه خارج شدند. تمامى زنان و اهل حرم خود را نیز، در هودج‏ها قرار دادند. با همه اهل‏بیت خود و به اتفاق تمام مهاجران و انصار و قبایل عرب و گروه بزرگى از مردم، حرکت کردند. بسیارى از مردم به علت شیوع بیمارى آبله از عزیمت( طبقات ابن سعد، ج 3، ص 225 ؛ مقریزى، الامتاع، ص 511 ؛ارشادالسارى، ج 6، ص 329)
و شرکت در این سفر باز ماندند با این وجود، گروه بى‏شمارى با آن حضرت، همراه شدند. تعداد شرکت کننده‏ها را، 114 هزار، 120 تا 124 هزار و بیشتر، ثبت کرده‏اند؛ البته تعداد کسانى که در مکه بوده، و گروهى که با علی(ع) و ابوموسى اشعرى از یمن آمدند به این تعداد افزوده مى‏شود.
بعد از انجام مراسم حج، پیامبر با جمعیت، آهنگ بازگشت به مدینه کردند. هنگامى که به غدیر خم، رسیدند، جبرئیل امین، فرود آمد و از جانب خداى متعال، این آیه را آورد: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ...»؛ «اى رسول ما! آن چه( سوره مائده، آیه 67)
از جانب پروردگارت به تو نازل شده به مردم ابلاغ کن.» جحفه، منزلگاهى است که راه‏هاى متعدد، از آن‏جا منشعب مى‏شود. ورود پیامبر و یارانش به آن‏جا، در روز پنج‏شنبه، هجده ذى‏الحجّة صورت گرفت.
امین وحى، از طرف خداوند به پیامبر امر کرد تا علی(ع) را ولى و امام، معرفى کرده و وجوب پیروى و اطاعت از او را به خلق ابلاغ کند.
آنان که در دنبال قافله بودند، رسیدند، و کسانى که از آن مکان عبور کرده بودند، باز گشتند. پیامبر فرمود: خار و خاشاک و خار آن‏جا را برطرف کنند. هوا به شدت گرم بود، مردم، قسمتى از رداى خود را بر سر و قسمتى را زیر پا افکندند و براى آسایش پیامبر، چادرى تهیه کردند.
اذان ظهر گفته شد و پیامبر، نماز ظهر را با همراهان، ادا کردند. بعد از پایان نماز، از جهاز شتر، محل مرتفعى ترتیب دادند.
پیامبر با صداى بلند، همگان را متوجه ساخت و خطبه را این‏گونه آغاز فرمود: «حمد، مخصوص خداست، یارى از او مى‏خواهیم، به او ایمان داریم، و توکل ما بر اوست. از بدى‏هاى خود و اعمال نادرست به او پناه مى‏بریم. گمراهان را جز او، پناهى نیست. آن کس را که او راهنمایى فرموده گمراه‏کننده‏اى نخواهد بود. گواهى مى‏دهم معبودى جز او نیست و محمّد بنده و فرستاده اوست. پس از ستایش خداوند و گواهى به یگانگى او فرمود: اى گروه مردم! خداوند مهربان و دانا مرا آگاهى داده که دوران عمرم به سر آمده است. هر چه زودتر دعوت خدا را اجابت و به سراى باقى خواهم شتافت. من و شما هر کدام برحسب آن چه بر عهده داریم، مسئولیم. اینک اندیشه و گفتار شما چیست؟
مردم گفتند: «ما گواهى مى‏دهیم که تو پیام خدا را ابلاغ کردى و از پند دادن ما و کوشش در راه وظیفه، دریغ ننمودى، خداى به تو پاداش نیک عطا فرماید!» سپس فرمود: «آیا این‏که شما به یگانگى خداوند و این‏که محمّد بنده و فرستاده اوست، گواهى مى‏دهید؟ و این‏که بهشت و دوزخ و مرگ و قیامت تردید ناپذیر است و این‏که مردگان را خدا بر مى‏انگیزد، و این‏ها همه راست و مورد اعتقاد شما است؟» همگان گفتند: «آرى! به این حقایق، گواهى مى‏دهیم.»
پیامبر(ص) فرمود: «خداوندا! گواه باش». پس، با تأکید فرمود: «همانا من در انتقال به سراى دیگر و رسیدن به کنار حوض، بر شما سبقت خواهم گرفت و شما در کنار حوض بر من وارد مى‏شوید؛ پهناى حوض من به مانند مسافت بین «صنعا» و «بصرى» است، در آن به شماره ستارگان، قدح‏ها و جام‏هاى سیمین، وجود دارد. بیندیشید و مواظب باشید، که من پس از خودم دو چیز گران‏بها و ارجمند در میان شما مى‏گذارم، چگونه رفتار مى‏کنید؟« در این موقع، مردم بانگ برآوردند: یا رسول‏اللَّه، آن دو چیز گران‏بها چیست؟ فرمود: «آنچه بزرگ‏تر است کتاب خداست، که یک طرف آن در دست خدا و طرف دیگر آن، در دست شماست. بنابراین آن را محکم بگیرید و از دست ندهید تا گمراه نشوید. آن چه کوچک‏تر است، عترت من مى‏باشد. همانا، خداى دانا و مهربان، مرا آگاه ساخت، که این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد، تا در کنار حوض بر من وارد شوند؛ من این امر را از خداى خود، درخواست نموده‏ام، بنابراین بر آن دو پیشى نگیرید و از پیروى آن دو باز نایستید و کوتاهى نکنید، که هلاک خواهید شد».
سپس دست علی(ع) را گرفت و او را بلند نمود، تا به حدّى که سفیدى زیر بغل هر دو نمایان شد. مردم او را دیدند و شناختند. رسول‏اللَّه، این‏گونه ادامه داد: «اى مردم! کیست که بر اهل ایمان از خود آن‏ها سزاوارتر باشد؟» مردم گفتند: «خداى و رسولش داناترند.» فرمود: «همانا خدا مولاى من است و من مولاى مؤمنین هستم و بر آن‏ها از خودشان اولى و سزاوارترم. پس هر کس که من مولاى اویم، على مولاى او خواهد بود.» و بنا به گفته احمد بن حنبل (پیشواى حنبلى‏ها)، پیامبر این جمله را چهار بار تکرار نمود. سپس دست به دعا گشود و گفت: «بارخدایا! دوست بدار، آن‏که او را دوست دارد و دشمن بدار آن که او را دشمن دارد. یارى فرما یاران او را و خوارکنندگان او را خوارگردان. او را معیار، میزان و محور حق و راستى قرار ده».
آن‏گاه، پیامبر فرمود: «باید آنان که حاضرند، این امر را به غایبان برسانند و ابلاغ کنند.»
قبل از پراکنده‏شدن جمعیت، امین وحى، این آیه را بر پیامبر(ص) نازل نمود: «أَلْیَوْمَ أکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتى وَرَضیتُ لَکُمْ الاِسْلامَ دیناً»؛ «امروز دین شما را کامل نمودم و نعمت را بر شما تمام کردم و دین اسلام را براى شما پسندیدم.» در این موقع پیامبر(ص) فرمود: «اللَّه‏اکبر، بر اکمال دین و اتمام نعمت و خشنودى خدا به رسالت من و ولایت علی(ع) بعد از من.»( سوره مائده، آیه 6)
جمعیت حاضر، از جمله شیخین (ابوبکر و عمر) به امیرالمؤمنین، این گونه تهنیت گفتند: «مبارک باد! مبارک باد! بر تو اى پسر ابى‏طالب که مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمن گشتى».
ابن‏عباس گفت: «به خدا سوگند، ولایت علی(ع) بر همه واجب گشت».
حسان بن ثابت گفت: «یا رسول‏اللَّه! اجازه فرما تا درباره علی(ع) اشعارى بسرایم» پیامبر(ص) فرمود: «بگو با میمنت و برکت الهى.» در این هنگام، حسّان برخاست و چنین گفت: «اى گروه بزرگان قریش! در محضر پیامبر اسلام، اشعار و گفتار خود را درباره ولایت، که مسلّم گشت بیان مى‏نمایم.»
و این‏گونه اشعار خود را سرود: ینادیهم یوم الغدیر نبیّهم بخم فاسمع بالرسول منادیا» تا آخر اشعار.( الغدیر، ج 1، ص 36-31)
اجمالى از واقعه غدیر را، که همه امت اسلامى، بر وقوع آن اتفاق دارند بیان نمودیم. شایان ذکر است که در هیچ جاى جهان، واقعه و داستانى به این نام و نشان و خصوصیات، ذکر نشده است.

اهمیّت واقعه غدیر
داستان نصب علی(ع) به مقام ولایت، در غدیر خم، از داستان‏هاى مهم تاریخ اسلام است؛ شاید داستانى با اهمیت‏تر و مهم‏تر از این واقعه نداشته باشیم. این واقعه بیانگر بقاى رسالت پیامبراکرم(ص) و دوام دوره الهى آن حضرت در تجلّى‏گاه وجود مبارک علی(ع) بوده است.
غدیر، نشانِ اتحاد و پیوند رسالت و امامت است؛ این دو از یک ریشه و بن روییده‏اند؛ غدیر، محل ظهور حقایق مخفى و بواطن پنهان شده و ارشاد و هدایت مردمان به این راه است.
غدیر، روز بیعت با حق و روز سرسپردگى است، روز دادوستد جنود شیطان با جنود رحمان است.
غدیر، روز درخشش خورشید عالمتاب از پس ابرهاى تاریک است.

موضع جغرافیایى غدیر خم
«غدیر» در لغت به معناى مکان فرو رفته از زمین را گویند که در آن آب باران یا سیل جمع شده و تا تابستان آینده باقى نمى‏ماند.
درباره کلمه «خم» یاقوت حموى از زمخشرى نقل کرده که «خم» اسم مردى رنگ‏کار بوده و غدیرى را که بین مکه و مدینه در جُحفه است به او نسبت داده‏اند.( معجم البلدان، ج 2، ص 389)
«غدیر خم» همان گونه که اشاره شد موضعى است بین مکه و مدینه، ولى به مکه نزدیک‏تر است تا مدینه، و مسافت بین آن تا جُحفه دو میل است.( مراصد الاطلاع، ج 1، ص 482و315)
«جُحفه» دهى است بزرگ در بین راه مکه به مدینه، در شمال غربى از مکّه. و در قدیم نام آن را «مَهْیعَه» مى‏نامیدند، ولى بعدها او را به «جُحفه» تغییر نام دادند؛ زیرا «جحفه» به معناى کوچ است، و در آن ایام سیل‏هاى مخرّب که مى‏آمد مردم آن دیار را کوچ مى‏داد. این منطقه الآن خراب شده است.( معجم البلدان، ج 1، ص 111)
«غدیر خم» در امروز حدود 164کیلومتر از شمال مکه دور است، و حدود 450کیلومتر از طرف جنوب مدینه منوّره فاصله دارد.

راویان حدیث غدیر
راویان حدیث غدیر از صحابه
عده زیادى از صحابه حدیث غدیر را نقل کرده‏اند. اینک ما اسامى آن‏ها را به ترتیب حروف هجاء ذکر خواهیم کرد. ولى به قصد تبرّک در ابتدا اسامى اصحاب کساء را نقل خواهیم نمود.
1 - امیر المؤمنین على‏بن ابى‏طالب(ع).
2 - صدیقه فاطمه(س) دختر رسول‏خدا(ص).
3 - امام حسن مجتبى(ع).
4 - امام حسین شهید(ع).
حرف الف
5 - ابوبکربن ابى‏قحافه تمیمى.
6 - ابو ذویب خویلد.
7 - ابو رافع قِبطى.
8 - ابو زینب بن عوف انصارى.
9 - ابو عمره بن عمرو بن مِحْصَن انصارى.
10 - ابو فضاله انصارى، از اهل بدر که در صفین در رکاب حضرت امیر(ع) کشته شد.
11 - ابو قدامه انصارى.
12 - ابو لیلى انصارى. بنابر نقلى در صفین به شهادت رسید.
13 - ابو هریره دوسى.
14 - ابو الهیثم بن تیهان. در صفّین به شهادت رسید.
15 - ابى بن کعب انصارى خزرجى، بزرگ قراء.
16 - اسامة بن زید به حارثه کلبى.
17 - اسعد بن زراره انصارى.
18 - اسماء بنت عُمیس خثعمیّه.
19 - أمّ سلمه همسر پیامبر(ص).
20 - امّ هانى دختر ابى طالب(ع).
21 - انس بن مالک انصارى خزرجى، خادم پیامبر(ص).
حرف باء
22 - براء بن عازب انصارى اوسى.
23 - بریدة بن عازب انصارى اوسى.
حرف ثاء
24 - ثابت بن ودیعه انصارى، ابو سعید خزرجى مدنى.
حرف جیم
25 - جابر بن سَمُره بن جناده، ابو سلیمان سوائى.
26 - جابر بن عبد اللَّه انصارى.
27 - جبلة بن عمرو انصارى.
28 - جبیر بن مطعم بن عدى قرشى نوفلى.
29 - جریر بن عبد اللَّه جابر بجلى.
30 - جندب بن جناده غفارى ابوذر.
31 - جندع بن عمرو بن مازن انصارى، ابو جُنَیده.
حرف حاء
32 - حَبّة بن جوین، ابو قُدامه عُرَنى بجلى.
33 - حُبشى بن جناده سلولى.
34 - حبیب بن بُدَیل بن ورقاء خزاعى.
35 - حذیفة بن أَسید، ابو سریحه غفارى، از اصحاب شجره.
36 - حذیفة بن یمان یمنى.
37 - حسّان بن ثابت.
حرف خاء
38 - خالد بن زید، ابو ایوب انصارى. در جنگ با روم به شهادت رسید.
39 - خالد بن ولید بن مغیره مخزومى، ابو سلیمان.
40 - خزیمة بن ثابت انصارى ذوالشهادتین، که در صفّین به شهادت رسید.
41 - خُویلد بن عمرو خزاعى، أبو شریح.
حرف راء و زاء
42 - رفاعة بن عبد المنذر انصارى.
43 - زبیر بن عوّام قرشى.
44 - زید بن ارقم انصارى خزرجى.
45 - زید بن ثابت ابو سعید.
46 - زید یا یزید بن شراحیل انصارى.
47 - زید بن عبد اللَّه انصارى.
حرف سین
48 - سعد بن ابى وقّاص، ابو اسحاق.
49 - سعد بن جناده عوفى، پدر عطیه عوفى.
50 - سعد بن عباده انصارى خزرجى.
51 - سعد بن مالک انصارى، ابو سعید خدرى.
52 - سعید بن زید قرشى عدوى، یکى از عشره مبشّره.
53 - سعید بن سعد بن عباده انصارى.
54 - سلمان فارسى ابو عبد اللَّه.
55 - سَلَمة بن عمرو بن الأکوع اسلم، ابو مسلم.
56 - سمرة بن جُندب فزازى، ابو سلیمان.
57 - سهل بن حُنَیف انصارى، أوسى.
58 - سهل بن سعد انصارى، خزرجى، ساعدى، ابو العباس.
حرف صاد و ضاد
59 - صُدَىُّ بن عجلان باهلى، ابو أُمامه.
60 - ضُمیره أسدى.
حرف طاء
61 - طلحة بن عبد اللَّه تَیْمى.
حرف عین
62 - عامر بن عُمیر نمیرى.
63 - عامر بن لیلى بن حمزه.
64 - عامر بن لیلى غِفارى.
65 - عامر بن واثله لیثى، ابو الطفیل.
66 - عائشه دختر ابى بکر.
67 - عباس بن عبد الملک بن هاشم، عموى پیامبر(ص).
68 - عبدالرحمن بن عبد ربّ انصارى.
69 - عبدالرحمن بن عوف قرشى، زهرى، ابو محمّد.
70 - عبدالرحمن بن یعمر دیلىّ.
71 - عبداللَّه بن عبد الأسد مخزومى.
72 - عبداللَّه بن بُدَیل بن وَرْقاء.
73 - عبداللَّه بن بشیر مازنىّ.
74 - عبداللَّه بن ثابت انصارى.
75 - عبداللَّه بن جعفر بن ابى طالب هاشمى.
76 - عبداللَّه بن حنطب قرشى، مخزومى.
77 - عبداللَّه بن ربیعه.
78 - عبداللَّه بن عباس.
79 - عبداللَّه بن ابى أوفى علقمه اسلمى.
80 - عبداللَّه بن عمر بن خطاب عدوى، ابو عبد الرحمن.
81 - عبداللَّه بن مسعود هُذَلى، ابو عبد الرحمن.
82 - عبداللَّه بن یامیل.
83 - عثمان بن عفّان.
84 - عُبَید بن عازب انصارى.
85 - عدى بن حاتم، ابو طریف.
86 - عطیّه بن بسر مازنى.
87 - عُقبة بن عامر جُهَنى.
88 - عمّار بن یاسر عنسّى، ابو الیقظان.
89 - عَماره خزرجى انصارى.
90 - عمر بن ابى سلمة بن عبد الأسد مخزومى.
91 - عمر بن خطاب:
حدیث او را حافظ ابن مغازلى در «المناقب» به دو طریق، و محبّ‏الدین طبرى( مناقب على بن ابى طالب‏علیه‏السلام، ص 22، ح 31)
در «الریاض النضرة» و «ذخائر العقبى» به نقل از «مسند احمد» آورده است. و نیز( الریاض النضرة، ج 3، ص 113)( ذخائر العقبى، ص 67)
ابن کثیر دمشقى و شمس الدین جزرى، عمر را از جمله راویان حدیث «غدیر» به حساب آورده‏اند.( البدایة والنهایة، ج 7، ص 386 ؛ اسنى المطالب، ص 48)
92 - عمران بن حصین خزاعى، أبو نحید.
93 - عمرو بن حمق خزاعى، کوفى.
94 - عمرو بن شراحیل.
95 - عمرو بن عاص.
96 - عمرو بن مرّة جُهَنى، ابو طلحه.
حرف فاء
97 - فاطمه دختر حمزة بن عبد المطلب.
حرف قاف و کاف
98 - قیس بن ثابت شمّاس انصارى.
99 - قیس بن سعد بن عُباده انصارى، خزرجى.
100 - کعب بن عجره انصارى، مدنى، ابو محمّد.
حرف میم
101 - مالک بن حویرث لیثى، ابو سلیمان.
102 - مقداد بن عمرو کندى، زهرى.
حرف نون
103 - ناجیة بن عمرو خزاعى.
104 - نضلة بن عتبه اسلمى، ابو برزه.
105 - نعمان بن عجلان انصارى.
حرف هاء تا آخر حروف.
106 - هاشم بن مِرْقال بن عتبة بن ابى وقّاص زهرى، مدنى.
107 - وحشى بن حرب حَبَشى، حِمْصى، ابو وَسْمه.
108 - وهب بن حمزه.
109 - وهب بن عبد اللَّه سوائى، ابو جحیفه.
110 - یعلى بن مرّة بن وهب ثقفى، ابو مُرازم.
اینها اسامى صدوده نفر از بزرگان صحابه بود که ما نقل کردیم، و به طور حتم بیش از این افراد حدیث غدیر را نقل کرده‏اند، زیرا مطابق نقل تاریخ صدهزار یا بیشتر در سرزمین خم حاضر بوده‏اند، و طبیعت حال اقتضا مى‏کند که بیش از این تعداد جمعیت این حدیث را نقل کرده باشند، ولى آن چه که با تتبّع در کتب اهل سنت به دست آمده این تعداد جمعیّت است.
حافظ سجستانى (متوفّى477) کتابى به نام «الداریة فی حدیث الولایة» در هفده جلد تألیف کرده و در آن طرق حدیث غدیر را ذکر کرده است. او این حدیث را از صدوبیست صحابى نقل کرده است.( مناقب ابن شهر آشوب، ج 3، ص 34)

راویان حدیث غدیر از تابعین
حدیث غدیر را هشتاد و چهار نفر از تابعین نقل کرده‏اند امثال:
- ابوراشد حُبرانى، شامى. افضل اهل زمان خود در دمشق.
- ابو سلیمان مؤذن، از بزرگان تابعین.
- ابوصالح سمّان ذکوان مدنى. احمدبن حنبل او را «ثقة ثقة» معرفى کرده است.( العلل و معرفة الرجال، ج 3، ص 161، رقم 4723)
- أصبغ بن نُباته تمیمى کوفى.
- حبیب‏بن ابى‏ثابت اسدى، کوفى، فقیه کوفه.
- حکم‏بن عُتَیبه کوفى، کندى. در حقّ او گفته شده: «ثقة، ثبت، فقیه».
- حُمَید طویل بصرى. در حقّ او گفته شده: «حافظ، محدّث، ثقة».
- زاذان بن عمر کندى، بزّار، کوفى، از بزرگان تابعین.
- زرّ بن حُبیش أسدى.
- سالم بن عبد اللَّه‏بن عمربن خطاب قرشى، مدنى.
- سعیدبن جُبیر اسدى، کوفى، به دست حجّاج شهید شد.
- سعیدبن مسیّب قرشى، مخزومى. احمدبن حنبل درباره او گفته است: مراسیل سعید همگى صحیح‏اند.
- سُلَیم بن قیس هلالى.
- سلیمان بن مهران أعمش.
- ضحاک بن مزاحم هلالى.
- طاووس بن کیسان یمان، جَنَدى.
- عائشه دختر سعد.
- عبد الرحمن بن ابى لیلى.
- عدى بن ثابت انصارى، کوفى، خطمى.
- عمر بن عبد العزیز، خلیفه اموى.
- عمرو بن عبد اللَّه سبیعى، همدانى.
- فطر بن خلیفه مخزومى.
- مسلم بن صُبَیح همدانى، کوفى، عطار.
- نذیر ضبّى کوفى، از بزرگان تابعین.
- یحیى بن سُلَیم فزارى، واسطى.
- یزید بن ابى زیاد کوفى.
- یسار ثقفى، ابو نجیح.
و دیگران.

راویان حدیث در قرن دوّم
در قرن دوم پنجاه‏وشش نفر از علماى اهل‏سنت این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- حافظ محمّدبن اسحاق مدنى (151).
- حافظ سفیان بن سعید ثورى (161).
- حافظ وکیع بن جراح (196).
و...

راویان حدیث در قرن سوّم
در قرن سوّم نودودو نفر از علماى اهل‏سنت این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- محمّد بن ادریس شافعى(204).( النهایة، ج5، ص228)
- احمد بن حنبل شیبانى(241).( المسند)
- حافظ محمّد بن اسماعیل بخارى(256).( التاریخ الکبیر، ج1، ص375)
- حافظ محمّدبن عیسى ترمذى(279).
- حافظ احمد بن یحیى بلاذرى(279).( انساب الأشراف، ج2، ص108)
و...

راویان حدیث در قرن چهارم
در قرن چهارم چهل و سه نفر از علماء اهل‏سنّت این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- احمد بن شعیب نسائى (303). این حدیث را در «سنن» و «خصائص» نیز به طُرق بسیارى نقل کرده که بیشتر آنها صحیح السند است.( خصائص النسائى، ص10و16)
- حافظ احمد بن على موصلى، ابویعلى، (307).( مسند ابى‏یعلى، ج11، ص307)
- حافظ محمّدبن جریر طبرى(310).( تفسیر طبرى، ج3، ص428)
- ابوالقاسم طبرانى(360). او نیز حدیث غدیر را به طرق بسیارى نقل کرده که( المعجم الاوسط، ج3، ص133)
بیشتر آن‏ها صحیح السند است.
و...

راویان حدیث در قرن پنجم
در قرن پنجم بیست‏وچهار نفر از علماى اهل‏سنت این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- قاضى ابى‏بکر باقلانى(403).( التمهید، ص169)
- ابواسحاق ثعلبى(427).( الکشف والبیان، ص181)
- ابومنصور ثعالبى(429).( ثمار القلوب، ص636، رقم1068)
- حافظ ابوعمر قرطبى(463).( الاستیعاب، قسم سوم، 1099)
- ابوبکر خطیب بغدادى(436).( تاریخ بغداد، ج8، ص290)
- ابن مغازلى شافعى(483).( مناقب على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام، ص25، ح37)
- حافظ حسکانى حنفى(490).( شواهد التنزیل، ج1، ص201، ح211)

راویان حدیث در قرن ششم
در قرن ششم بیست نفر از علماى عامه این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- حجة الاسلام غزّالى(505).
- جاراللَّه زمخشرى(538).( ربیع الابرار، ج1، ص84)
- موفق‏بن احمد خوارزمى(568).( المناقب، ص154، ح182)
- ابن‏عساکر دمشقى(571).( ترجمه امام على‏علیه‏السلام، رقم572)
و...

راویان حدیث در قرن هفتم
در قرن هفتم بیست‏ویک نفر از علماى اهل‏سنت این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- فخرالدین رازى شافعى، (606).( التفسیر الکبیر، ج3، ص636)
- ابن اثیر جزرى (630).( اسد الغابة، ج 1، ص 364)
- ابن ابى الحدید معتزلى (655).( شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 13)
- حافظ گنجى شافعى (658).( کفایة الطالب، ص 16)
- حافظ محبّ الدین طبرى شافعى (694).
و...

راویان حدیث در قرن هشتم
در قرن هشتم هجده نفر از علماى عامه این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- شیخ الاسلام جوینى (722).( فرائد السمطین، ج 2، ص 274)
- جمال الدین زرندى (750).( نظم درر السمطین، ص 109)
- قاضى ایجى شافعى (756).( المواقف، ص 405)
- ابن کثیر شافعى (774).( البدایة والنهایة، ج 5، ص 209)
- سید على همدانى (786).( المودّة القربى، مودّت پنجم)
- سعدالدین تفتازانى شافعى (791).( شرح مقاصد، ج 5، ص 273)
و...

راویان حدیث در قرن نهم
در قرن نهم شانزده نفر از علماى اهل‏سنت این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- حافظ ابى‏الحسن هیثمى شافعى(870).( مجمع الزوائد، ج9، ص165)
- حافظ ابن‏خلدون مالکى(808).( مقدمه ابن‏خلدون، ج1، ص246)
- سید شریف جرجانى حنفى(816).( شرح مواقف، ج8، ص360)
- ابن‏حجر عسقلانى شافعى(852).( الاصابة، ج7، ص780)
- ابن‏صبّاغ مالکى(855).( الفصول المهمة، ص24)
- علاءالدین قوشچى(879).( شرح تجرید، ص477)
و...

راویان حدیث در قرن دهم
در قرن دهم چهارده نفر از علماى عامه این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- حافظ جلال‏الدین سیوطى(911).( تاریخ الخلفاء، ص114)
- نورالدین سمهودى شافعى(911).
- حافظ ابى‏العباس قسطلانى شافعى(923).
- ابن‏حجر هیتمى شافعى(974).( الصواعق المحرقة، ص25)
- متقى هندى.( کنز العمّال، ج2، ص154)
و...

راویان حدیث در قرن یازدهم
در قرن یازدهم دوازده نفر از علماى اهل‏سنت این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- زین‏الدین مناوى شافعى(1031).( کنوز الحقائق، ج2، ص118)
- نورالدین حلبى شافعى(1044).( السیرة الحلبیة، ج3، ص274)
و...

راویان حدیث در قرن دوازدهم
در قرن دوازدهم سیزده نفر از علماى عامه این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- ضیاءالدین مقبلى (1108).
- ابن‏حمزه حرّانى(1120).( البیان و التعریف، ج3، ص74)
- ابى‏عبداللَّه زرقانى مالکى(1122).( شرح المواهب، ج7، ص13)
و...

راویان حدیث در قرن سیزدهم
در قرن سیزدهم دوازده نفر از علماى اهل‏سنت این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- ابى‏العرفان محمّدبن صبّان شافعى(1206).( الاسعاف در حاشیه نور الأبصار، ص152)
- قاضى شوکانى(1250).
- شهاب الدین آلوسى(1270).( روح المعانى، ج6، ص194)
و...

راویان حدیث در قرن چهاردهم
در قرن چهاردهم نوزده نفر از علماى اهل‏سنت این حدیث را نقل کرده‏اند از قبیل:
- سید احمدبن زینى دحلان شافعى(1304).
- سید مؤمن شبلنجى.
- شیخ محمّد عبده مصرى (1323).( تفسیر المنار، ج6، ص464)
- سید عبدالحمید آلوسى (1324).( نثر اللآلى، ص166)
- عبدالفتاح عبدالمقصود.
و...

تواتر حدیث غدیر
هر قضیه تاریخى بزرگ که رهبر امت در آن دخیل بوده و در بین جماعت بسیارى از مردم اتفاق افتاده، طبیعت چنین قضیه‏اى اقتضا دارد که متواتر باشد، خصوصاً آن که آن قضیه مورد اهتمام رهبر بزرگ الهى قرار گرفته و از تمام کشورها و شهرها افرادى شاهد و ناظر قضیه باشند، و تأکید فراوانى از ناحیه آن رهبر در نشر خبر آن واقعه باشد، آیا مى‏توان ادعا کرد که این خبر تنها در حدّ نقل یک نفر و دو نفر و... محدود گردد یا به طور قطع نقل آن متواتر خواهد بود؟ حدیث غدیر از این قسم خبرهاست، زیرا پیامبراکرم(ص) این خبر را در میان ده‏هاهزار جمعیت از کشورها و شهرهاى مختلف اسلامى بیان داشت و تأکید فراوانى نیز براى نشر آن بین مسلمین نمود...
کسانى که اعتراف به تواتر حدیث غدیر نموده‏اند
عده زیادى از علماى عامه به تواتر حدیث «غدیر» تصریح کرده‏اند از قبیل:
1 - جلال‏الدین سیوطى.( الفوائد المتکاثرة فى الأخبار المتواترة)
2 - علامه مناوى.( التیسیر فى شرح الجامع الصغیر، ج2، ص442)
3 - علامه عزیزى.( شرح جامع الصغیر، ج3، ص360)
4 - ملّا على قارى حنفى.( المرقاة فى شرح المشکاة، ج5، ص568)
5 - میزرا مخدوم‏بن میرعبدالباقى.( نفحات الأزهار، ج6، ص121)
6 - محمّدبن اسماعیل یمانى.( همان، ص126)
7 - محمّد صدر عالم.( همان، ص127)
8 - شیخ عبداللَّه شافعى.( الاربعین)
9 - شیخ ضیاءالدین مقبلى.( نفحات الأزهار، ج6، ص125)
10 - ابن‏کثیر دمشقى.( البدایة و النهایة)
11 - ابوعبداللَّه حافظ ذهبى.( طرق حدیث من کنت مولاه)
12 - این‏جزرى.( اسنى المطالب)
13 - شیخ حسام‏الدین متقى.
14 - جمال‏الدین حسینى شیرازى.( الأربعین)
15 - حافظ شهاب‏الدین ابوالفیض احمدبن محمّدبن صدّیق غمارى، مغربى:
او مى‏گوید: حدیث «من کنت مولاه فعلىّ مولاه» به تواتر از پیامبر(ص) از طریق شصت نفر رسیده است. و اگر بخواهیم تا سندهاى همه را بیاوریم جدّاً به طول خواهد انجامید، ولى اشاره به ناقلین آن به جهت تتمیم فائده خواهیم کرد. و هرکس که اراده نموده تا بر طرق و سندهاى آن مطّلع شود به کتاب «المتواتر» ما مراجعه کند».( تشنیف الأذان، ص 77)

تصریح به صحت حدیث غدیر
عده‏ى بسیارى از علماى عامه به صحّت حدیث «غدیر» تصریح کرده‏اند از قبیل:
1 - ابن حجر هیتمى
او مى‏گوید: «حدیث غدیر صحیح بوده و هیچ گونه شکّى در آن نیست، جماعتى همچون ترمذى، نسائى و احمد آن را نقل کرده‏اند، و طرق او جداً زیاد است».
او نیز مى‏گوید: «بسیارى از سندهاى آن صحیح و حسن است. و هیچ گونه توجّهى به کسى که درصدد تضعیف حدیث برآمده نمى‏شود. و نیز به کسى که مى‏گوید: علی(ع) در آن هنگام در یمن بوده است توجّهى نمى‏گردد؛ زیرا ثابت شده که او از یمن رجوع کرده و در حجةالوداع با پیامبر(ص) شرکت کرده است. و این‏که برخى گفته‏اند جمله: «اللَّهم وال من والاه...» جعلى است، حرفى مردود است؛ زیرا این جمله از طرقى وارد شده که ذهبى بسیارى از آن طُرق را تصحیح کرده است».( صواعق المحرقه، ص 43و42)
2 - حاکم نیشابورى
او بعد از نقل حدیث از زیدبن ارقم آن را تصحیح نموده و تصریح کرده که این حدیث شرائط صحّت نزد شیخین را دارد.( مستدرک حاکم، ج 3، ص 109)
3 - حلبى
او بعد از نقل حدیث غدیر مى‏گوید: «این حدیثى است صحیح با سندهاى صحیح و حسن، و هرگز به کسى که در صحّت آن تشکیک کرده التفات نمى‏شود».( السیرة الحلبیة، ج 3، ص 274)
4 - ابن کثیر دمشقى
او بعد از نقل حدیث از استادش ذهبى نقل مى‏کند که او قائل به صحّت این حدیث بوده است.( البدایة والنهایة، ج 5، ص 288)
5 - ترمذى
او بعد از نقل حدیث «غدیر» در باب مناقب على‏بن ابى‏طالب(ع) مى‏گوید: «این حدیثى حسن و صحیح است».( صحیح ترمذى، ج 2، ص 298)
6 - ابو جعفر طحاوى
او نیز بعد از نقل حدیث «غدیر» مى‏گوید: «این حدیث از حیث سند صحیح بوده و هیچ کس بر راویان آن طعنى وارد نکرده است».( مشکل الآثار، ج 2، ص 308)
7 - ابن عبدالبرّ قرطبى
او درباره حدیث «مؤاخاة» و «اعطاء رایه» و «غدیر» مى‏گوید: «تمام این روایات آثارى ثابت‏اند».( الاستیعاب، ج 2، ص 373)
8 - سبط بن جوزى
او مى‏نویسد: «اگر کسى اشکال کند که این روایت که عمر به علی(ع) گفت: «اصبحت مولاى و مولى کلّ مؤمن و مؤمنة» ضعیف است، در جواب مى‏گوییم: این روایت صحیح است.( تذکرة الخواص، ص 18)
9 - عاصمى
او در کتاب «زین الفتى فى تفسیر سورة هل اتى» در رابطه با این حدیث مى‏گوید: «این حدیثى است که امّت آن را تلقّى به قبول کرده است، و نیز موافق با اصول مى‏باشد».( زین الفتى)
10 - آلوسى
او در تفسیر خود بعد از نقل حدیث مى‏گوید: «نزد ما ثابت شده که پیامبر(ص) در حقّ امیر در غدیر خم فرمود: «من کنت مولاه فعلىّ مولاه».( روح المعانى، ج 6، ص 61)
11 - ابن حجر عسقلانى
او مى‏گوید: «و امّا حدیث «من کنت مولاه فعلىّ مولاه» را ترمذى و نسائى نقل کرده‏اند، و جداً طرق آن بسیار زیاد است. و ابن‏عقده تمام طرق آن را در کتابى جداگانه به شماره درآورده است. و بسیارى از سندهاى آن صحیح و حسن است».( فتح البارى، ج 7، ص 61)
12 - ابن مغازلى شافعى
او از ابى‏القاسم فضل‏بن محمّد درباره حدیث «غدیر» نقل کرده که مى‏گوید: «این حدیثى است صحیح از رسول‏خدا(ص) که حدود صدنفر از صحابه از جمله عشره مبشّره آن را نقل کرده‏اند. و این حدیثى است ثابت که در آن هیچ گونه عیبى نمى‏بینم. تنها حضرت علی(ع) به این فضیلت اختصاص یافته است، فضیلتى که هیچ کس در آن شریک نبوده است».( مناقب على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام، ص 26)
13 - فقیه ابو عبد اللَّه بغدادى (م 330)
او در کتاب «الامالى» حدیث غدیر را تصحیح کرده است.
14 - ابو حامد غزّالى
او مى‏گوید: «حجت و دلیل، خود را به طور وضوح آشکار نموده و عموم مردم بر متن این حدیث اجماع کرده‏اند که پیامبر(ص) در روز غدیر خم به اتفاق همه فرمود: «من کنت مولاه فعلىّ مولاه». عمر در این هنگام گفت: مبارک باد مبارک باد...».( سرّ العالمین، ص 21)
15 - ابن ابى الحدید معتزلى
او در شرح خود بر «نهج البلاغه» حدیث غدیر را از اخبار شایع در فضائل امیرالمؤمنین(ع) شمرده است.( شرح ابن ابى الحدید، ج 9، ص 166، خطبه 154)
16 - حافظ ابو عبداللَّه گنجى شافعى
او مى‏گوید: «این حدیث مشهور و حسن است و راویان آن همگى از ثقات‏اند، انضمام برخى از سندها به برخى دیگر دلیلى بر صحّت این حدیث است».( کفایة الطالب، ص 61)
17 - شیخ ابو المکارم علاء الدین سمنانى (736)
او در ذیل حدیث غدیر مى‏گوید: «این حدیث از جمله احادیثى است که اتفاق بر صحّت آن است و لذا حضرت سیّد اولیاء شمرده مى‏شود...».( العروة لأهل الخلوة، ص 422)
18 - شمس الدین ذهبى شافعى (748)
او در کتابى مستقل که درباره حدیث غدیر تألیف کرده در آن بعد از بررسى سندهاى آن تصریح به صحت سند بسیارى از آن‏ها نموده است. و نیز در تلخیص( طرق حدیث من کنت مولاه)
«مستدرک حاکم» تصریح به صحت این حدیث کرده است.( تلخیص المستدرک، ج 3، ص 613، ح 6272)
او همچنین در کتاب خود به نام «رسالة فى طرق حدیث من کنت مولاه» مى‏گوید: «حدیث «من کنت مولاه فعلىّ مولاه» از جمله احادیث متواترى است که صدورش از رسول‏خدا(ص) قطعى است، و گروه زیادى آن را از طرق صحیح و حسن و... نقل کرده‏اند».( طرق حدیث من کنت مولاه، ص 11)
آن‏گاه سندها و طرق این حدیث را نقل مى‏کند و درباره ده‏ها طریق از طرق این حدیث تصریح به صحّت یا قوّت یا وثاقت آن مى‏نماید.
19 - حافظ نورالدین هیثمى (807)
او که این حدیث را به طرق مختلف نقل کرده در بسیارى از سندهاى آن، رجال حدیث غدیر را رجال صحیح مى‏داند.( مجمع الزوائد، ج 9، ص 109-104)
20 - شهاب الدین قسطلانى (923)
او در ذیل حدیث غدیر مى‏گوید: «و طرق این حدیث جداً بسیار است، ابن‏عقده آن طرق را در کتابى مستقل شماره کرده و بسیارى از سندهاى آن صحیح و حسن است».( المواهب اللدنیّة، ج 3، ص 365)
21 - شیخ نور الدین هروى قارى حنفى (1014)
او درباره این حدیث مى‏گوید: «این حدیثى است صحیح که هیچ شکّى در آن وجود ندارد، بلکه برخى از حفّاظ آن را از احادیث متواتره به حساب آورده‏اند».( المرقاة فى شرح المشکاة، ج 10، ص 464، ح 6091)
22 - شیخ احمد بن باکثیر مکى (1047)
او درباره این حدیث مى‏گوید: «این روایت را بزّار به رجال صحیح از فطربن خلیفه نقل کرده که ثقه است...».( وسیلة المآل فى مناقب الآل، ص 118و117)
23 - میرزا محمّد بَدَخشى.
او درباره حدیث غدیر مى‏گوید: «این حدیث صحیح و مشهور است، و هیچ کس به جز انسان متعصّب و منکرى که اعتبارى به گفتار او نیست در صحّت آن شک نکرده است؛ زیرا حدیث غدیر جداً داراى طرق بسیارى است».( نزل الأبرار، ص 54)
24 - ابو العرفان صبّان شافعى (1206)
او بعد از نقل حدیث غدیر مى‏گوید: «این حدیث را سى‏نفر از صحابه از پیامبر(ص) نقل کرده‏اند و بسیارى از طرق آن صحیح یا حسن است».( اسعاف الراغبین در حاشیه نور الابصار، ص 153)
25 - ناصر الدین البانى
او درباره حدیث غدیر مى‏گوید: «این حدیثى است صحیح که از طرق جماعتى از صحابه رسیده است».( السنة، ابن ابى‏عاصم، با تحقیق البانى، ج 2، ص 566)

البانى و سند حدیث غدیر
البانى در موسوعه حدیثى خود به نام «سلسلة الأحادیث الصحیحة» که احادیث صحیح‏السند را نقل کرده و آن‏ها را تصحیح نموده است، این حدیث شریف را نیز نقل کرده مى‏گوید: «حدیث غدیر از زیدبن ارقم و سعدبن ابى‏وقاص و بریدةبن حصیب و على‏بن ابى‏طالب(ع) و ابى‏ایوب انصارى و براءبن عازب و عبداللَّه‏بن عباس و انس‏بن مالک و ابى‏سعید و ابى‏هریره نقل شده است.
الف - حدیث زیدبن ارقم از پنج طریق نقل شده که همگى صحیح السند است:
1 - ابى الطفیل از زید.
2 - میمون ابى عبد اللَّه از زید
3 - ابى سلیمان مؤذّن از زید
4 - یحیى بن جعده از زید
5 - عطیه عوفى از زید
ب - حدیث سعد بن ابى‏وقّاص از سه طریق رسیده که همگى صحیح السندند:
1 - عبدالرحمن بن سابط از سعد
2 - عبد الواحد بن ایمن از سعد
3 - خیثمة بن عبدالرحمن از سعد.
ج - حدیث غدیر از بریده سه طریق دارد که همگى صحیح السندند:
1 - طریق ابن عباس از بریده
2 - طریق فرزند بریده از بریده
3 - طریق طاووس از بریده
د - حدیث غدیر از امام على‏بن ابى‏طالب(ع) نُه طریق دارد که همگى صحیح‏السند است:
1 - طریق عمروبن سعید از امام علی(ع).
2 - طریق زاذان‏بن عمر از امام علی(ع).
3 - طریق سعیدبن وهب از امام علی(ع).
4 - طریق زیدبن یُثیع از امام علی(ع).
5 - طریق شریک از امام علی(ع).
6 - طریق عبد الرحمن‏بن ابى‏لیلى از امام علی(ع).
7 - طریق ابى‏مریم از امام علی(ع).
8 - طریق یکى از هم مجلسى‏هاى امام علی(ع) از حضرت(ع).
9 - طریق طلحةبن مصرف از امام علی(ع).
ه’ - حدیث ابوایوب انصارى از طریق ریاح‏بن حارث نقل شده که رجال سند آن همگى ثقه‏اند.
و - حدیث براءبن عازب از عدى‏بن ثابت نقل شده که رجال سند آن نیز ثقه مى‏باشند.
ز - حدیث براءبن عازب از عدى‏بن ثابت نقل شده که رجال سند آن نیز ثقه مى‏باشند.
ح - حدیث ابن‏عباس از عمربن میمون روایت شده که سند آن صحیح است.
ط - حدیث انس‏بن مالک و ابوسعیده و ابوهریره از عَمیرةبن سعد نقل شده که در آن سندهاى صحیح و موثق وجود دارد.
آن‏گاه بعد از نقل سندهاى مختلف این حدیث و تصحیح آن‏ها مى‏گوید: «این مطلب را که دانستى، حال باید بگویم که انگیزه من بر تفصیل کلام درباره این حدیث و بیان صحّت آن این است که مشاهده کردم شیخ الاسلام ابن‏تیمیه جزء اول حدیث را تضعیف کرده و جزء دوم را گمان کرده که باطل است، و این -به نظر من- از مبالغات او در تسریع در تضعیف احادیث است قبل از آن که طُرق آن را جمع کرده و در آن‏ها دقت کند...».
( سلسلة الاحادیث الصحیحة، ح 1750)

حدیث تهنیت
مورّخ معروف اهل سنت میرخواند در کتاب «روضة الصفا» بعد از نقل حدیث غدیر مى‏گوید: «آن گاه رسول خدا(ص) در خیمه اختصاصى خود نشست، و دستور داد تا امیرالمؤمنین علی(ع) در خیمه‏اى دیگر بنشیند. و عموم مردم را فرمود تا در خیمه حضرت علی(ع) وارد شده و به او تهنیت بگویند.
بعد از فارغ شدن مردان از تهنیت به حضرت امیر(ع) رسول خدا(ص) همسران خود را دستور داد تا نزد او رفته و به حضرت تهنیت بگویند. آنان نیز چنین کردند. و از جمله کسانى که به حضرت تهنیت گفت عمربن خطاب بود که خطاب به او عرض کرد: «گوارا باد بر تو اى فرزند ابى‏طالب! تو مولاى من و مولاى همه مردان و زنان مؤمن گردیدى».
( تاریخ روضة الصفا، ج 2، ص 541)

راویان حدیث تهنیت از علماى عامه
این مضمون را گروهى از امامان حدیث و تفسیر و تاریخ از علماى اهل سنت نقل کرده‏اند به نحوى که برخى آن را از مسلّمات دانسته و برخى دیگر با سندهاى صحیح آن را از برخى صحابه امثال ابن‏عباس، ابى‏هریره، براءبن عازب و زیدبن ارقم نقل کرده‏اند.
از جمله کسانى که حدیث «تهنیت» را نقل کرده‏اند عبارتند از:
1 - حافظ ابوبکر عبداللَّه‏بن محمدبن ابى‏شیبه (م235).( المصنف، ج12، ص78، ح12167)
2 - احمدبن حنبل (241).( المسند، ج5، ص355، ح18011)
3 - حافظ شیبانى نسوىّ (303).( مسند شیبانى نسوىّ)
4 - حافظ ابویعلى موصلى (307).( مسند ابى‏یعلى)
5 - حافظ ابوجعفر محمدبن جریر طبرى (310).( جامع البیان، ج3، ص428)
6 - حافظ على‏بن عمر دارقطنى بغدادى (358).( الصواعق المحرقة، ص44)
7 - قاضى ابوبکر باقلانى (403).( التمهید، ص171)
8 - ابواسحاق ثعلبى (427).( الکشف والبیان، در ذیل آیه67 از سوره مائده)
9 - حافظ ابوبکر بیهقى (458).( الفصول المهمّة، ص40)
10 - حافظ ابوبکر خطیب بغدادى (463).( تاریخ بغداد، ج8، ص290)
11 - فقیه شافعى ابوالحسن ابن‏مغازلى (483).( مناقب على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام، ص18، ح24)
12 - ابو حامد غزّالى (505).( سرّ العالمین، ص21)
13 - شهرستانى (548).( الملل والنحل، ج1، ص145)
14 - خطیب خوارزمى (568).( المناقب، ص94، فصل14)
15 - فخر رازى (606).( التفسیر الکبیر، ج12، ص49)
16 - ابوالسعادات ابن‏اثیر شیبانى (606).( النهایة، ج5، ص228)
17 - عزّالدین ابوالحسن ابن‏اثیر شیبانى (630).( اسد الغابة، ج4، ص108)
18 - حافظ ابوعبداللَّه گنجى شافعى (658).( کفایة الطالب، ص62)
19 - سبطبن جوزى حنفى (654).( تذکرة الخواص، ص 29)
20 - محبّ الدین طبرى (694).( الریاض النضرة، ج3، ص113)
21 - شیخ الاسلام حمّوئى (722).( فرائد السمطین، ج1، ص77، ح44)
22 - نظام الدین نیشابورى.( غرائب القرآن، ج6، ص194)
23 - ولى الدین خطیب.( مشکاة المصابیح، ج3، ص360، ح6103)
24 - جمال الدین زرندى.( نظم درر السمطین، ص109)
25 - ابن‏کثیر دمشقى.( البدایة والنهایة، ج5، ص229)
26 - تقى الدین مقریزى.( الخطط، ج1، ص388)
27 - نور الدین ابن‏صباغ مالکى.( الفصول المهمة، ص40)
28 - متقى هندى.( کنز العمّال، ج13، ص133، ح36420)
29 - ابو العباس شهاب الدین قسطلانى.( المواهب اللدنیّة، ج3، ص365)
30 - ابن‏حجر هیثمى.( الصواعق المحرقة، ص44)
31 - شمس الدین مناوى شافعى.( فیض القدیر، ج6، ص218)
32 - ابو عبداللَّه زرقانى مالکى.( شرح المواهب، ج7، ص13)
33 - سیّد احمد زینى دحلان مکى شافعى.( الفتوحات الاسلامیة، ج2، ص306)
و...

مؤلّفان پیرامون حدیث غدیر
برخى از علماى اهل سنت در طول تاریخ درباره این حدیث تألیفاتى داشته و در آن سندهاى حدیث را ذکر کرده‏اند از قبیل:
1 - محمدبن جریر طبرى
او کتابى به نام «الولایة فى طرق حدیث الغدیر» تألیف کرده است.
ابن کثیر مى‏گوید: «ابوجعفر محمدبن جریر طبرى -صاحب تفسیر و تاریخ- به امر این حدیث اعتنا کرده و درباره آن دو جلد کتاب تألیف نموده و طرق و الفاظ این حدیث را در آن کتاب جمع‏آورى کرده است».( البدایة والنهایة، ج5، ص183)
ذهبى مى‏گوید: «دو جلد کتاب درباره طرق حدیث غدیر از ابن‏جریر مشاهده کردم و از کثرت طرق آن متحیّر شدم».( طبقات الحفاظ، ج 2، ص 54)
2 - حافظ ابن‏عقده
او در کتابى به نام «الولایة فی طرق حدیث الغدیر» این حدیث را با (150)طریق نقل کرده است.
ابن‏حجر درباره حدیث غدیر مى‏گوید: «این حدیث را ابن‏عقده تصحیح نموده و به جمع طرق آن اعتنا نموده است، و آن را از طریق هفتاد صحابى یا بیشتر نقل کرده است».( تهذیب التهذیب، ج 7، ص 337)
3 - ابوبکر جعابى
او در این باره کتابى را به نام «من روى حدیث غدیر خم» تألیف کرده و حدیث غدیر را با (125)طریق نقل کرده است.( الغدیر، ج 1، ص 145)
4 - على بن عمر دارقطنى
گنجى شافعى مى‏گوید: «حافظ دارقطنى طرق این حدیث را در یک جلد کتاب جمع کرده است».( همان)
5 - شمس الدین ذهبى
او در کتابى به نام «طرق حدیث من کنت مولاه» تألیف کرده و در آن ده‏ها سند صحیح و حسن و موثق از این حدیث را نقل کرده است. او خود به این کتاب اشاره کرده است مى‏گوید: «و امّا حدیث «من کنت مولاه» داراى طرق خوبى است و من جداگانه آن‏ها را در کتابى آورده‏ام».( تذکرة الحفاظ، ج 3، ص 231)
6 - جزرى شافعى
او رساله‏اى مستقل در اثبات تواتر حدیث غدیر تألیف کرده و اسم آنرا «اسمى المطالب فی مناقب على‏بن ابى‏طالب(ع)» گذارده است، و در آن این حدیث را از هشتاد طریق نقل کرده است.( الغدیر، ج 1)
7 - ابو سعید سجستانى
او کتابى را به نام «الدرایة فی حدیث الولایة» تألیف کرده است.( نفحات الازهار)
8 - ابو القاسم عبیداللَّه حسکانى
او درباره این حدیث کتابى را به نام «دعاة الهداة الى اداء حق المولاة» تألیف کرده و در «شواهد التنزیل» به آن اشاره کرده است.( شواهد التنزیل، ج 1، ص 190، ح 246)
9 - امام الحرمین جوینى
قندوزى حنفى در کتاب «ینابیع المودة» به جوینى کتابى مستقل درباره حدیث غدیر نسبت داده است.( ینابیع المودة، ص 36)

دلالت حدیث غدیر
کلمه «مولى» در حدیث غدیر به معناى سرپرست و امام و اولى به تصرف است، و این معنا را از طرق مختلف مى‏توان به اثبات رساند:
1 - تبادر از حاقّ لفظ
لفظ «ولىّ» و «مولى» در لغت گرچه به معانى مختلفى آمده است، ولى هنگامى که بدون قرینه به کار مى‏رود عرب از آن معناى سرپرست و اولى به تصرف که همان معناى امامت است استفاده مى‏کند. و تبادر علامت حقیقت است.

2 - تبادر هنگام اضافه به افراد انسان
بر فرض که تبادر از حاقّ لفظ را قبول نداشته باشیم مى‏توان ادعاى این تواتر را هنگام اضافه این کلمه به افراد انسان استفاده کرد. مثلاً: عرب مى‏گوید: ولى و مولاى همسر، این به معناى سرپرست است. و نیز مى‏گوید: ولى و مولاى طفل، اینجا نیز در سرپرست به کار رفته است.

3 - استعمال قرآنى
با مراجعه به قرآن کریم پى‏خواهیم برد که کلمه «مولى» به معناى اولویّت به کار رفته است. خداوند متعال مى‏فرماید: «فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لا مِنَ الَّذینَ کَفَرُوا مَأْواکُمُ النَّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصیرُ»؛ «پس امروز نه از شما فدیه‏اى پذیرفته مى‏شود، و نه از کافران؛ و جایگاهتان آتش است و همان سرپرستتان مى‏باشد؛ و چه بد جایگاهى است!»( سوره حدید، آیه 15)
در این آیه مولا به معناى اولویت به کار رفته است.

4 - فهم صحابه
با مراجعه به تاریخ پى‏خواهیم برد صحابه‏اى که در غدیر خم حضور داشته و سخنان پیامبر(ص) را شنیده‏اند همگى از این حدیث معناى سرپرستى و اولى به تصرف و امامت را فهمیده‏اند، و فهم کسانى که در عصر نص بوده و مقصود پیامبر(ص) را درک مى‏کردند مى‏تواند براى ما حجت باشد. فهمى که هیچ کس با آن مخالفت نکرده بلکه آیندگان نیز این فهم را دنبال کرده و در شعر و نظم خود آوده‏اند.
اشخاصى مثل امام على‏بن ابى‏طالب(ع) در جواب معاویه، حسان‏بن ثابت، قیس‏بن سعدبن عباده انصارى، محمّدبن عبداللَّه حمیرى، عبد کوفى، ابى‏تمام، دعبل خزاعى، حِمّانى کوفى، امیر ابى‏فراس و علم‏الهدى و دیگران از این حدیث معناى سرپرستى فهمیده و در اشعارشان به آن اشاره کرده‏اند.
مگر نه این است که عمر و ابابکر به حضرت امیر(ع) بعد از خطبه غدیر از ناحیه پیامبر(ص) و ذکر حدیث غدیر، تهنیت گفته و به او تبریک گفتند. آیا این به جهت فهم معناى امامت و خلافت نبوده است؟
چرا حارث‏بن نعمان فهرى ولایت حضرت را تحمل نکرد و از خداوند متعال درخواست عذاب کرد؟ آیا به جهت فهم معناى امامت و سرپرستى حضرت بعد از وفات پیامبر(ص) نبوده است؟
گروهى در کوفه خدمت امیرالمؤمنین(ع) رسیده عرض کردند: «السلام علیک یا مولانا». حضرت به آن‏ها فرمود: «من چگونه مولاى شما هستم در حالى که شما قومى از عرب هستید؟ آنان در جواب عرض کردند: زیرا از رسول‏خدا(ص) شنیدیم که در روز غدیر خم مى‏فرمود: «من کنت مولاه فعلىّ مولاه».( ارشاد السارى، ج 7، ص 280)

5 - اشتراک معنوى
ابن بطریق مى‏گوید: «کسى که مراجعه به کتب لغت داشته باشد پى به وجود معانى مختلف براى کلمه (مولى) مى‏برد. از باب نمونه فیروزآبادى مى‏گوید: مولى به معناى: مالک، عبد، آزاد کننده، آزاد شده، همراه، نزدیک همانند پسر عمو، و...، همسایه، هم قسم، فرزند، عمو، فرو آمده، شریک، فرزند خواهر، سرپرست، تربیت کننده، یاور، نعمت دهنده، کسى که به او نعمت داده شده، دوست، پیرو و داماد، آمده است».( قاموس المحیط، ج 4، ص 410)
آن گاه مى‏گوید: حقّ این است که کلمه «مولى» بیش از یک معنا ندارد و آن اولى و سزاوارتر به یک چیز است، ولى این اولویّت به حسب استعمال در هر مورد از مواردش مختلف است. نتیجه این که لفظ «مولى» مشترک معنوى بین این معانى مختلف است. و مشترک معنوى از مشترک لفظى سزاوارتر است...».( ابن بطریق، العمدة، ص 115و114)
در توضیح کلام ابن‏بطریق مى‏گوییم:
با کمى تأمل و دقّت پى‏خواهیم برد که معناى «اولویت در یک شئ» در تمام معانى لفظ «مولى» به یک نحوى موجود است، و اطلاق این کلمه بر هر یک از آن معانى به اعتبار در برداشتن معناى اولویت است:
1 - مالک اولى به تصرّف در ملک خود است.
2 - عبد سزاوارتر بر اطاعت مولاى خود از دیگرى است.
3 - آزاد کننده سزاوارتر است به تفضیل بر کسى که او را آزاد کرده، از دیگرى.
4 - آزاد شده اولى است به تشکر از آزاد کننده.
5 - همراه سزاوارتر است به شناخت حقوق کسى که همراه اوست.
6 - نزدیک، سزاوارتر است به دفاع و کمک قوم خود.
7 - همسایه سزاوارتر است به حفظ حقوق همسایگى.
8 - هم قسم اولى است به دفاع و حمایت از کسى که با او هم قسم شده.
9 - فرزند سزاوارتر است به اطاعت از پدرش.
10 - عمو اولى‏تر است به مراعات فرزند برادرش.
و...
نتیجه این که: کلمه «مولى» در لغت عرب در یک معنا یعنى «سزاوارتر» به کار مى‏رود، و در مورد حدیث غدیر به قرینه اضافه به «ه» که مقصود افراد است، معناى آن همان سرپرستى افراد است که مرادف با امامت مى‏باشد.

6 - قرینه صدر حدیث
پبامبر اکرم(ص) صدر حدیث «من کنت مولاه...» از باب مقدمه فرمود: «الست اولى بکم من انفسکم»؛ «آیا من سزاوارتر بر شما از خود شما نیستم؟» همگى گفتند:( این جمله در بسیارى از احادیث غدیر آمده است)
آرى. آن گاه فرمود: «فمن کنت مولاه فعلىّ مولاه». این «فاء» تفریع بر جمله سؤال سابق است. و در حقیقت جمله سابق مفسّر معناى حدیث غدیر مى‏باشد. به این معنا که همان مقامى که خداوند براى من قرار داده و مرا سرپرست شما معرفى نموده، همان مقام براى حضرت علی(ع) بعد از من است. و این معنا از آیه قرآن نیز استفاده مى‏شود آن جا که فرمود: «النَّبِیُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ».( سوره احزاب، آیه 6)
قسطلانى در تفسیر آیه مى‏گوید: «پیامبر(ص) سزاوارتر است در تمام امور بر مردم از خودشان، از بعضى به بعض دیگر، در نفوذ حکم و وجوب طاعتش. ابن‏عباس و عطا مى‏گویند: هرگاه پیامبر(ص) آن‏ها را به کارى دعوت نمود، و نفوس آن‏ها از جانب خودشان به کار دیگرى دعوت شد، اطاعت پیامبر(ص) سزاوارتر است بر آنان از اطاعت خودشان؛ زیرا پیامبر(ص) تنها به چیزى امر مى‏کند و رضایت مى‏دهد که صلاح و رستگارى آنان است بر خلاف نفس انسان...».( ارشاد السارى، ج 7، ص 280)
بیضاوى مى‏گوید: «پیامبر(ص) سزاوارتر است به مؤمنین از خودشان در تمام امور، زیرا پیامبر(ص) آنان را امر نمى‏کند و از آن‏ها راضى نمى‏شود مگر به چیزى که در آن مصلحت مردم است، به خلاف نفس انسان».( انوار التنزیل، بیضاوى، ذیل آیه 6 سوره احزاب)
زمخشرى مى‏گوید: «پیامبر(ص) سزاوارتر است به مؤمنین در هر چیز از امور دنیا و دین، از خود آن‏ها، و به همین جهت است که به صورت مطلق آمده و مقیّد نشده است. لذا واجب است بر مؤمنین که پیامبر محبوب‏ترین افراد نزدشان باشد، و حکم او نافذتر از حکم خودشان باشد، و نیز حقّ او مقدّم بر حقوق خودشان باشد...».( الکشاف، ج 3، ص 523)
همین تفسیر از نسفى و سیوطى نیز وارد شده است.( مدارک التنزیل، نسفى، ج 3، ص 294 ؛ تفسیر جلالین، ذیل آیه)
قابل ذکر است که جمله «الست اولى بکم من انفسکم» را بسیارى از علماى اهل‏سنت نقل کرده‏اند از قبیل: احمدبن حنبل، ابن‏ماجه، نسائى، شیبانى، ذهبى، حاکم، ثعلبى، ابونعیم، بیهقى، خطیب بغدادى، ابن‏مغازلى، خوارزمى، بیضاوى، ابن‏عساکر، ابن‏اثیر، گنجى شافعى، تفتازانى، قاضى ایجى، محبّ‏الدین طبرى، ابن‏کثیر، حمّوئى، زرندى، قسطانى، جزرى، مقریزى، ابن‏صبّاغ، هیثمى، ابن‏حجر، سمهودى، سیوطى، حلبى، ابن‏حجر مکّى، بدخشى و...

7 - ذیل حدیث
در ذیل بسیارى از احادیث غدیر این جمله آمده است: «اللَّهم وال من والاه و عاد من عاداه»؛ «بار خدایا! هر کس که ولایت او را پذیرفت دوست بدار، و هر کس که ولایت او را نپذیرفت و با او ستیز کرد، دشمن بدار.»( مسند احمد، ج 1، ص 118 ؛ مستدرک حاکم، ج 3، ص 109، و...)
این جمله که برخى از علماى اهل‏سنت همچون ابن‏کثیر و البانى تصریح به صحّت آن دارند تنها با معناى «سرپرستى و امامت» سازگارى دارد، نه با معناى «محبّ و دوست» که اهل‏سنت مى‏گویند؛ زیرا معنا ندارد که پیامبر(ص) دعا کند بر کسانى که حضرت علی(ع) دوست آنان است.

8 - گواهى گرفتن از مردم
حذیفةبن أُسیدبه سند صحیح نقل کرده که رسول‏خدا(ص) در روز غدیر خمّ فرمود: «آیا شما شهادت به وحدانیّت خدا (لا اله الّا اللَّه) و نبوت من (محمّداً عبده و رسوله) نمى‏دهید؟... گفتند: آرى، ما به این امور شهادت مى‏دهیم. آن گاه پیامبر(ص) فرمود: اى مردم! خدا سرپرست من و من سرپرست مؤمنانم، و من سزاوارترم به شما از خود شما، پس هر کس که من مولاى اویم پس این على مولاى اوست».( اسد الغابة، ج 6، ص 136، رقم 5940 ؛ تاریخ دمشق، ج12، ص226 ؛ سیره حلبى، ج3، ص374)
این که پیامبراکرم(ص) ولایت حضرت علی(ع) را در ردیف شهادت و گواهى به توحید و رسالت قرار داده، دلیل بر آن است که ولایت حضرت(ع) همان معناى امامت و سرپرستى امّت است.

9 - اکمال دین به ولایت حضرت علی(ع)
مطابق روایات صحیح السند که در ذیل آیه «اکمال» آمده و بیان خواهیم کرد، خداوند متعال بعد از واقعه غدیر و اتمام خطبه رسولش این آیه را نازل کرد: «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتى وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً»؛ «امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین شما پذیرفتم.»( سوره مائده، آیه 3)
از این آیه استفاده مى‏شود که خداوند متعال، اسلامِ با ولایت حضرت علی(ع) را مورد رضایت دارد. و نیز دین با ولایت او کامل و نعمت با ولایت او تمام خواهد شد. و این با امامت و سرپرستى امام علی(ع) سازگارى دارد. و لذا مطابق برخى از روایات، بعد از نزول آیه «اکمال» و قبل از پراکنده شدن مردم پیامبر(ص) فرمود: «اللَّه اکبر على اکمال الدین و اتمام النعمة ورضى الربّ برسالتى والولایة لعلىّ من بعدى»؛ «خدا بزرگ‏تر است بر کامل کردن دین و تمام کردن نعمت و رضایت پروردگار به رسالت من و ولایت براى على از بعد من.»( البدایة والنهایة، ج 5، ص 214 ؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 157)

10 - خبر وفات پیامبر(ص)
پیامبراکرم(ص) در صدر خطبه غدیر خطاب به مردم فرمود: «کأنّى دُعیت فأجبت»؛ «گویا من دعوت شده و اجابت کرده‏ام.» بنابر نقلى فرمود: «یوُشِک ان ادعى فاجیب»؛ «نزدیک است که دعوت شوم و من نیز آن دعوت را اجابت خواهم کرد.»
از این تعبیرات استفاده مى‏شود که پیامبر(ص) در صدد ابلاغ مطلب بسیار مهمّى است که قبل از آن مقدمه‏چینى کرده و خبر از مرگ خود مى‏دهد، و این به جز با معناى جانشینى خود در امر امامت و خلافت و سرپرستى سازگارى ندارد.

11 - تبریک به پیامبر(ص)
مطابق برخى از روایات، پیامبر(ص) بعد از واقعه غدیر و تمام شدن خطبه‏اش به مردم امر کرد تا به او تهنیت و تبریک بگویند. و بنابر نقل حافظ ابوسعید نیشابورى(م407) در کتاب «شرف المصطفى» به سندش از براءبن عازب و ابى‏سیعد خدرى نقل مى‏کند که رسول‏خدا(ص) فرمود: «هنّئونى هنّئونى، انّ اللَّه تعالى خصّنى بالنبوّة، و خصّ اهل‏بیتى بالإمامة»؛ «مرا تبریک بگویید، مرا تبریک بگویید، زیرا خداوند متعال مرا به نبوت و اهل‏بیت مرا به امامت اختصاص داد.»
و همین موقع بود که عمربن خطاب جلو آمد و به حضرت علی(ع) تبریک گفت.

12 - ترس پیامبر(ص)
سیوطى نقل کرده که رسول‏خدا(ص) فرمود: «همانا خداوند مرا مبعوث به رسالت نمود، این مطلب براى من سنگین بود و مى‏دانستم که مردم مرا با ابلاغ این امر تکذیب خواهند کرد. خداوند مرا تهدید کرد که باید این مطلب را ابلاغ کنى یا اینکه عذاب خواهى شد. آنگاه این آیه را نازل فرمود: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ...».( درّ المنثور، ج 2، ص 298)
چرا پیامبر(ص) مى‏ترسد و از چه چیزى خوف دارد؟ آیا ابلاغ این مطلب که حضرت علی(ع) دوست و یاور شماست ترسى دارد؟ هرگز، این تنها ابلاغ ولایت و سرپرستى و خلافت حضرت علی(ع) است که پیامبر(ص) از ابلاغش بر مردم خوف دارد؛ زیرا مى‏داند قریش با حضرت علی(ع) خصومت دارد، این همان کسى است که در جنگها پدران و اقوام آن‏ها را به قتل رسانده است... .

13 - انکار حارث بن نعمان
مطابق برخى از روایات، حارث‏بن نعمان فهرى بعد از انتشار خبر غدیر خدمت رسول‏خدا(ص) آمده و عرض کرد: «اى محمّد! ما را از جانب خداوند امر کردى که شهادت به وحدانیت خدا داده و تو را رسول‏خدا بدانیم، ما آن را قبول کردیم. و ما را امر کردى که پنج‏وقت نماز گذاریم آن را قبول کردیم. و ما را امر به زکات و روزه و حج کردى آن‏ها را نیز قبول نمودیم. به این مقدار راضى نشدى تا اینکه دست پسر عموى خود را بلند کرده و او را بر ما برترى دادى و فرمودى: «من کنت مولاه فعلىّ مولاه»، این مطلب از جانب تو بود یا از جانب خدا؟ پیامبر(ص) فرمود: «سوگند به کسى که به جز او خدایى نیست، این مطلب را از جانب خداوند ابلاغ کردم». در این هنگام حارث‏بن نعمان پشت کرده و به سوى راحله‏اش حرکت نمود در حالى که با خودش چنین زمزمه مى‏کرد: «بار خدایا! اگر آن چه را که محمد مى‏گوید حق است پس بر ما سنگى از آسمان بفرست یا به عذاب دردناکى مبتلا گردان. هنوز به مرکبش نرسیده بود که خداوند سنگى را بر او زد و بر فرق او خورد و از پشتش خارج شد و به درک واصل گشت. در این هنگام بود که این آیه نازل شد: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ»...
این حدیث را ثعلبى در تفسیر این آیه و دیگران نیز نقل کرده‏اند.
اگر در حدیث غدیر تنها خبر از محبّت حضرت علی(ع) و نصرت او داده است چه جاى تقاضاى عذاب از خداوند است؟ این معناى سلطه و سرپرستى است که برخى حاضر به زیر بار رفتن آن نبودند.

14 - تعبیر به نصب
در برخى از روایات غدیر خم با لفظ «نصب» تعبیر شده است.
شهاب الدین همدانى از عمربن خطاب نقل کرده که گفت: «رسول‏خدا(ص) علی(ع) را به عنوان عَلَم نصب کرده و فرمود: «من کنت مولاه فعلى مولاه»...( مودّة القربى، مودّت پنجم)
حموینى به سند خود از حضرت علی(ع) نقل کرده که فرمود: «خداوند پیامبرش را امر کرد تا مرا بر مردم نصب کند». و مى‏دانیم که تعبیر «نصب» با مقام امامت و سرپرستى سازگارى دارد.( فرائد السمطین، ج 1، ص 312)

15 - تاج گذارى
مطابق برخى از روایات، پیامبر اکرم(ص) بعد از واقعه غدیر عمامه معروف خود به نام «سحاب» را بر سر مبارک حضرت(ع) گذاشت.
ابن‏قیّم مى‏گوید: «رسول خدا(ص) عمامه‏اى داشت به نام سحاب که بر سر علی(ع) گذاشت».( زاد المعاد، ج 1، ص 121)
مسلم نقل مى‏کند که رسول خدا(ص) آن عمامه را در ایّام خاص همانند روز فتح مکه بر سر مى‏گذاشت».( صحیح مسلم، کتاب الحج، ح 451 ؛ سنن ابى‏داود، ج4، ص54)
محب الدین طبرى از عبدالاعلى‏بن عدى بهرانى نقل مى‏کند که گفت: رسول خدا(ص) در روز غدیر خم علی(ع) را خواست و بر سر او عمامه‏اى پیچید و ذیل آن را بر پشتش انداخت.( الریاض النضرة، ج 2، ص289 ؛ اسد الغابة، ج3، ص114)
عده‏اى از علماى اهل سنت حدیث تاج گذارى حضرت علی(ع) را نقل کرده‏اند امثال:
- ابو داود طیالسى
- ابن ابى‏شیبه
- احمد بن حسین‏بن على بیهقى
- ابراهیم‏بن محمد حموینى
- محمدبن یوسف زرندى
- على بن محمد معروف به ابن صباغ مالکى
- جلال الدین سیوطى
- متقى هندى
و...

16 - تعبیر به اولویّت
سبط بن جوزى بعد از ردّ معانى دیگر غیر از «اولویّت و سرپرستى» براى حدیث غدیر مى‏گوید: «پس متعیّن است معناى دهم، و معناى آن این است: هر کس من به او سزاوارتر از خودش هستم پس على سزاوارتر به اوست. آن گاه مى‏گوید: به این معنا تصریح کرده حافظ ابوالفرج یحیى‏بن سعید ثقفى اصفهانى در کتاب «مرج البحرین»، زیرا این حدیث را به سند خود از مشایخش نقل کرده و در آن چنین آمده است: «رسول خدا(ص) دست علی(ع) را گرفت و فرمود: «من کنت ولیّه و أولى به من نفسه فعلىّ ولیّه»؛ «هر کس من ولىّ و سزاوارتر به او از خودش هستم پس على ولىّ و سرپرست اوست».
( تذکرة الخواص، ص 32)

اعتراف کنندگان به دلالت حدیث غدیر بر ولایت
برخى از علماى اهل سنت تا حدودى انصاف به خرج داده و دلالت حدیث را بر امامت و سرپرستى حضرت امیر(ع) قبول کرده‏اند، گرچه از طرفى دیگر درصدد توجیه آن برمى‏آیند. اینک به اسامى برخى از آنها اشاره مى‏کنیم:
1 - محمدبن محمد غزّالى
او بعد از نقل حدیث غدیر مى‏گوید: «این، تسلیم و رضایت و تحکیم است. ولى بعد از این واقعه هوا و هوس به جهت حبّ ریاست و به دست گرفتن عمود خلافت و...، بر آنان غلبه کرد... و لذا به خلاف اول بازگشته و اسلام را به پشت سر خود انداختند و با پول اندکى آن را معامله کردند، پس چه بد معامله‏اى انجام دادند».( سرّ العالمین، ص 40و39، طبع دار الآفاق العربیة، مصر)
همین مطلب را سبطبن جوزى از غزّالى نقل کرده است.( تذکرة الخواص، ص 62)
2 - ابوالمجد مجدودبن آدم، معروف به حکیم نسائى
او در مدح حضرت امیر مى‏گوید:
نائب مصطفى بروز غدیر
کرده بر شرع خود مر او را میر
( حدیقة الحقیقة، حکیم نسائى)
3 - فرید الدین عطار نیشابورى
او در معناى حدیث غدیر مى‏گوید:
چون خدا گفته است در خمّ غدیر
با رسول اللَّه ز آیات منیر
ایّها الناس این بود الهام او
زانکه از حق آمده پیغام او
گفت رو کن با خلایق این ندا
نیست این دم خود رسولم بر شما
هر چه حق گفته است من خود آن کنم
بر تو من از اسرار حقّ آسان کنم
چونکه جبریل آمد و بر من بگفت
من بگویم با شما راز نهفت
این چنین گفته است قهّار جهان
حقّ و قیّوم خداى غیب دان
مرتضى والى در این ملک من است
هر که این سرّ را نداند او زنست
( مثنوى مظهر حقّ، عطار نیشابورى)
4 - محمد بن طلحه شافعى
او مى‏گوید: «...باید دانسته شود که این حدیث -حدیث غدیر- از اسرار قول خداوند متعال در آیه مباهله است «فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ». و مراد نفس علی(ع) است آن گونه که گذشت؛ زیرا خداوند جلّ و علا چون مقارنت بین نفس رسول خدا و بین نفس علی(ع) انداخته و آن دو را با هم جمع کرده، لذا رسول‏خدا(ص) در این حدیث هر آن چه براى خودش نسبت به مؤمنین ثابت است براى حضرت علی(ع) نیز ثابت کرده است. پیامبر(ص) سزاوارتر به مؤمنین و ناصر و آقاى مؤمنین است. هر معنایى که براى رسول خدا اثباتش ممکن است و لفظ «مولى» بر آن دلالت دارد همان معنا براى حضرت علی(ع) ثابت است. و این مرتبه‏اى است عالى و درجه‏اى است بس بزرگ که پیامبر(ص) تنها به حضرت علی(ع) اختصاص داده است. و به همین جهت است که روز غدیر خم عید و موسم سرور اولیاء خداست».( مطالب السؤول، ص 45و44)
5 - سبط بن جوزى
او درباره حدیث غدیر مى‏گوید: «معناى آن این است: «هر کس من اولى و سزاوارتر به او هستم پس علی(ع) سزاوارتر به اوست...».( تذکرة الخواص، ص 34-30)
6 - محمد بن یوسف گنجى شافعى
او مى‏گوید: «...لکن حدیث غدیر خم دلالت بر تولیه و استخلاف دارد».( کفایة الطالب، ص 167و166)
7 - سعیدالدین فرغانى
او در شرح یک بیت از ابن‏فارض که مى‏گوید:
واوضح بالتأویل ما کان مشکلاً
علىّ بعلم ناله بالوصیة
مى‏نویسد: «در این شعر به این مطلب اشاره شده که على -کرم اللَّه وجهه- کسى است که مشکلات کتاب و سنت را بیان و واضح خواهد کرد به توسّط علمى که به او رسیده است؛ زیرا پیامبر(ص) او را وصىّ و قائم مقام خود قرار داد آن هنگام که فرمود: «من کنت مولاه فعلى مولاه».( شرح تائیه ابن فارض، فرغانى)
8 - تقى الدین مقریزى
او از ابن زولاق نقل مى‏کند: «در روز هجدهم ذى‏حجه، سال363 که روز غدیر خم است جماعتى از اهل مصر و مغرب زمین و متابعین آن‏ها دور هم جمع مى‏شوند و دعا مى‏خوانند؛ زیرا آن روز عید است، به جهت آن که رسول خدا(ص) در آن روز عهد کرد به امیرالمؤمنین على‏بن ابى‏طالب(ع) و او را خلیفه خود قرار داد...».( المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار، ج2، ص220)
9 - سعدالدین تفتازانى
او در دلالت حدیث غدیر مى‏گوید: «(مولى) گاهى به معناى آزادکننده و گاهى آزادشده و هم‏قسم، همسایه، پسرعمو، یاور و سرپرست استعمال مى‏شود. خداوند متعال مى‏فرماید: «مَأْواکُمُ النَّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ» یعنى اولى بکم. این معنا را ابوعبیده نقل کرده است. و پیامبر(ص) فرمود: «ایّما امرأة أنکحت نفسها بغیر اذن مولاه...»؛ «هر زنى که خودش را بدون اذن مولایش به نکاح درآورد...»، مولى در این حدیث به معناى اولى و سرپرست است. و مثل این معنا براى کلمه «مولى» در شعر بسیار است. و به طور کلى، استعمال کلمه «مولى» به معناى متولّى و مالک امر و اولى به تصرف، در کلام عرب شایع است و نیز از بسیارى از بزرگان اهل لغت نقل شده است. و مقصود آن است که کلمه «مولى» اسم براى این معناست، نه این که صفت باشد و به منزله اولى به تصرف، تا اعتراض گردد که این کلمه صیغه اسم تفضیل نیست، و به این معنا استعمال نمى‏شود. و سزاوار است که در حدیث غدیر از کلمه «مولى» همین معنا اراده شود، تا با صدر حدیث مطابقت پیدا کند. و به جهت این که با پنج معناى اول مناسبت ندارد، و این امرى است ظاهر. و نیز با معناى ششم یعنى «ناصر» سازگارى ندارد؛ زیرا معنا ندارد که پیامبر(ص) مردم را در آن مکان براى ابلاغ این معنا جمع کرده باشد، این مطلب نیز واضح است...».
او در آخر مى‏گوید: «مخفى نماند که ولایت بر مردم، و سرپرستى و مالکیّت تدبیر امر مردم و تصرّف در شؤون آنان همانند منزلت پیامبر(ص) با معناى امامت سازگارى دارد».( شرح مقاصد، ج 2، ص 290)

کتمان کنندگان حدیث غدیر
مطابق برخى از روایات، حضرت امیرالمؤمنین(ع) در مجامعى از صحابه خواست تا کسانى که در روز غدیر خم حاضر بوده و از پیامبر(ص) حدیث غدیر را شنیدند برخیزند و در بین جمعیّت شهادت و گواهى دهند. عده‏اى برخواسته و گواهى دادند ولى برخى نیز بدون هیچ جهت خاص از شهادت سرباز زده و بهانه‏هایى آوردند و در نتیجه مبتلا به امراضى شدند که هرگز علاج‏پذیر نبود، که از جمله مى‏توان به این افراد اشاره کرد:
1 - انس‏بن مالک: او کسى بود که به جهت کتمان حدیث غدیر به مرض برص مبتلا شد.( المعارف، ابن قتیبه، ص 194 ؛ شرح ابن‏ابى‏الحدید، ج1، ص362)
2 - براء بن عازب: او به جهت کتمان حدیث غدیر کور شد.( احقاق الحق، ج 6، ص 560 ؛ ارجح المطالب، ص 580)
3 - زیدبن ارقم: او نیز به جهت کتمان حدیث غدیر خم کور شد.( شرح ابن‏ابى‏الحدید، ج1، ص362 ؛ السیرة الحلبیة، ج 3، ص 337)
4 - جریربن عبداللَّه بجلى: او بعد از کتمان حدیث و نفرین امیرالمؤمنین(ع) به جاهلیّت بازگشت.( انساب الاشراف، ج2، ص156)

فضیلت روزه روز غدیر
خطیب بغدادى با سند صحیح از ابى‏هریره نقل کرده که گفت: هر کس در روز هجدهم از ماه ذى‏حجه روزه بگیرد براى او معادل شصت ماه روزه نوشته مى‏شود. و آن روز غدیر خم است، هنگامى که پیامبر(ص) دست على‏بن ابى‏طالب(ع) را گرفته و فرمود: «آیا من سرپرست مؤمنین نیستم؟» گفتند: آرى، اى رسول خدا، حضرت فرمود: هر کس که من مولاى اویم پس على مولاى اوست. عمربن خطاب گفت: مبارک باد، مبارک باد بر تو اى فرزند ابى‏طالب، تو مولاى من و مولاى هر مسلمان شدى. آن گاه خداوند این آیه را نازل کرد: «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ...»...( تاریخ بغداد، ج 8، ص 290 ؛ مناقب ابن‏مغازلى، ص18، ح24 ؛ تذکرة الخواص، ص 30 ؛ فرائد السمطین، ج1، ص77، ح44 و..)
این حدیث را خطیب بغدادى از عبداللَّه‏بن على‏بن محمدبن بشران، از حافظ على‏بن عمر دارقطنى، از ابى‏نصر حبشون خلّال، از على‏بن سعید رملى، از ضمرةبن ربیعه، از عبداللَّه‏بن شوذب، از مطر ورّاق، از شهربن حوشب، از ابى‏هریره نقل کرده است.
- ابى‏هریره: کسى است که جمهور اهل سنت اجماع بر عدالت و وثاقت او دارند.
- شهربن حوشب اشعرى: ابونعیم او را از اولیا شمرده ( حلیة الاولیاء، ج 6، ص 67-59)، و ذهبى مى‏گوید:بخارى او را ثنا گفته و احمدبن عبداللَّه عجلى و یحیى و ابن‏شیبه و احمد و نسوى او را توثیق کرده‏اند( میزان الاعتدال، ج 2، ص 283، رقم3756). و ابن‏عساکر نقل مى‏کند که از احمدبن حنبل درباره او سؤال شد، او حدیثش را ستود، و خودش را نیز توثیق کرده و بر او ثنا گفت.( تاریخ مدینة دمشق، ج 8، ص148-137)
- مطربن طهمان ورّاق، ابورجاء خراسانى: ابونعیم او را از اولیاء برشمرده است. و ابن‏حبّان او را جزء ثقات آورده، و از عجلى نقل کرده که او صدوق است.( حلیة الاولیاء، ج3، ص75) بخارى و مسلم و بقیه صحاح از او روایت نقل کرده‏اند.( الثقات، ج 5، ص 435)
- ابو عبدالرحمن (عبداللَّه)بن شوذب: او را نیز حافظ از اولیاء به حساب آورده است. خزرجى از احمد و ابن‏معین نقل کرده که او ثقه است.( حلیة الاولیاء، ج 6، ص135-125) ابن‏حجر او را از ثقات دانسته و از سفیان ثورى نقل کرده که او از ثقات مشایخ ما به حساب مى‏آید( خلاصة الخزرجى، ج 2، ص 66، رقم 3566). و ابن‏خلفون توثیقش را از ابن‏نمیر و ابى‏طالب و عجلى و ابن عمار و ابن معین و نسائى، نقل کرده است.( تهذیب التهذیب، ج5، ص225)
- ضمرةبن ربیعه قرشى ابوعبداللَّه دمشقى: ابن‏عساکر از احمدبن حنبل نقل کرده که او ثقه مأمون و مرد صالح و ملیح الحدیث است. و نیز از ابن‏معین نقل کرده که او ثقه است( تاریخ دمشق، ج 8، ص 475). و ابن‏سعد نیز او را ثقه مأمون و اهل خیر معرّفى کرده که هیچ کس افضل از او نبوده است.( الطبقات الکبرى، ج 7، ص 471)
- ابو نصر على‏بن سعید ابى‏حمله رملى: ذهبى او را توثیق کرده و مى‏گوید: تا کنون از کسى نشنیده‏ام که درباره او حرفى بزند( میزان الاعتدال، ج 3، ص 125، رقم 5833 و ص131، رقم5851). ابن‏حجر در «لسان المیزان» توثیقش را اختیار کرده است.( لسان المیزان، ج4، ص260، رقم5806) - ابو نصر حبشون‏بن موسى‏بن ایّوب خلاّل: خطیب بغدادى او را توثیق کرده و از دارقطنى حکایت شده که او صدوق است.( تاریخ بغداد، ج8، ص284، رقم4392)
- حافظ على‏بن عمر، ابوالحسن بغدادى، مشهور به دارقطنى، صاحب سنن: او کسى است که بسیارى از علماى اهل سنت او را تعریف کرده‏اند: خطیب بغدادى او را یگانه دهر و... و ابن‏خلّکان و حاکم نیشابورى او را بسیار ستایش کرده‏اند.( وفیات الاعیان، ج 3، ص 279، رقم 434)( تذکرة الحفّاظ، ج 3، ص 991، رقم 925)

احتجاجات به حدیث غدیر

1 - احتجاج امام علی(ع)
امام علی(ع) بعد از وفات پیامبر اکرم(ص) هر موقعیتى که مناسب مى‏دید حقانیت خود را از هر راه ممکن به اثبات مى‏رساند که از آن جمله تذکّر به حدیث غدیر و ولایت خود است. اینکه به مواردى اشاره مى‏کنیم:

الف - روز شورا
خطیب خوارزمى حنفى و حمّوئى شافعى با سند خود از ابى‏الطفیل عامربن واثله نقل کرده‏اند که گفت: من در روز شورا کنار درب اتاقى بودم که علی(ع) و پنج نفر دیگر در آن بودند. شنیدم که حضرت به آن‏ها مى‏فرمود: «هر آینه بر شما به چیزى احتجاج خواهم کرد که عرب و عجم نمى‏تواند آن را تغییر دهد».
آنگاه فرمود: «شما را به خدا سوگند اى جماعت! آیا در میان شما کسى هست که قبل از من خدا را به توحید بخواند؟ همگى گفتند: خیر... شما را به خدا سوگند مى‏دهم آیا در میان شما کسى هست که رسول‏خدا در حق او فرموده باشد: «من کنت مولاه فعلى مولاه، اللهم وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله، لیبلّغ الشاهد الغائب، غیرى؟» گفتند: به خدا هرگز.( مناقب خوارزمى، ص313، ح314 ؛ فرائد السمطین، ج1، ص319، ح251)
این مضمون را جماعت بسیارى از اهل‏سنت در کتاب‏هاى خود آورده‏اند از قبیل:
- ابن‏حاتم شامى.( الدر النظیم، ج1، ص116)
- ابن‏هجر هیثمى.( الصواعق المحرقة، ص126، به نقل از دارقطنى)
- ابن‏عقده.( الامالى، طوسى، ص332، ح667)
- حافظ عقیلى.( میزان الاعتدال، ج1، ص441، رقم1643 ؛ لسان المیزان، ج2، ص198، رقم2212)
- ابن‏عبدالبرّ.( الاستیعاب، قسم سوم/1098، رقم1855)
- بخارى.( التاریخ الکبیر، ج2، ص382)
- ابن‏عساکر.( تاریخ دمشق، رقم1142و1141و1140)
- قاضى ابوعبداللَّه الحسین‏بن هارون ضبّى (398ه’).( امالى، ضبّى، مجلس61)
- گنجى شافعى.( کفایة الطالب، ص386)
- ابن المغازلى شافعى.( المناقب، ح155)
- سیوطى شافعى.( جمع الجوامع، ج2، ص166و165 ؛ مسند فاطمه‏علیهاالسلام، ص21)
- متقى هندى.( کنز العمال، ج5، ص726-717، ح14243و14241)

ب - ایام خلافت عثمان
حمّوئى شافعى به سند خود از تابعى بزرگ سلیم‏بن قیس هلالى نقل مى‏کند که فرمود: على -صلوات اللَّه علیه- را در مسجد رسول خدا(ص) در عصر خلافت عثمان مشاهده کردم و جماعتى که با یکدیگر مذاکره علم و فقه مى‏نمودند. آنان فضیلت و سوابق و هجرت قریش را متذکّر شدند و آنچه رسول خدا(ص) در فضیلت آنها بیان کرده است... در میان آن جمعیت بیش از دویست نفر از جمله على‏بن ابى‏طالب(ع)، سعدبن ابى‏وقاص، عبدالرحمن‏بن عوف، طلحه، زبیر، مقداد، هاشم‏بن عتبه، ابن‏عمر، حسن(ع)، حسین(ع)، ابن‏عباس، محمدبن ابى‏بکر و عبداللَّه‏بن جعفر بود. و نیز از انصار ابىّ‏بن کعب، زیدبن ثابت، ابوایوب انصارى، ابوالهیثم‏بن تیهان، محمدبن سلمه، قیس‏بن سعد، جابربن عبداللَّه، انس‏بن مالک و... بودند... على‏بن ابى‏طالب(ع) و اهل بیتش ساکت نشسته سخن نمى‏گفتند. جماعت حاضر رو به حضرت کرده عرض کردند: اى اباالحسن! چه شده که سخن نمى‏گویى؟
حضرت فرمود: هیچ قبیله‏اى نبود جز آن که فضیلت خود را بیان کرده و حق خود را ذکر کرد، ولى من از شما سؤال مى‏کنم از جماعت قریش و انصار! خداوند به توسط چه کسى این فضیلت را به شما عطا فرمود؟ آیا به توسط شما و عشایر و اهل بیوتتان یا توسط غیر شما؟ عرض کردند: بلکه خداوند این‏ها را توسط محمد(ص) و عشیره او به ما عطا کرده و منّت گذاشته است نه به واسطه خود ما و عشایر و اهل بیوت ما. آن گاه حضرت(ع) شروع به ذکر مناقب و فضائل خود کرده یکى پس از دیگرى آن‏ها را برمى‏شمارد تا این که م‏فرماید: شما را به خدا سوگند مى‏دهم آیا مى‏دانید که این آیه کجا نازل شد: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللَّهَوَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»( سوره نساء، آیه 59). و کجا نازل شد: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْراکِعُونَ»( سوره مائده، آیه 55). و کجا نازل کرد: «...وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنینَ وَلیجَةً...». مردم گفتند: اى رسول خدا! آیا مخصوص( سوره توبه، آیه 16)
برخى از مؤمنین است یا شامل جمیع آنان خواهد شد؟ خداوند عزّوجلّ پیامبر خود را امر نمود تا والیان امرشان را معرفى کند، و نیز همان گونه که براى آنان نماز و زکات و حجّ را تفسیر نمود، ولایت را نیز تفسیر نماید و مرا نیز در غدیر خم منصوب به خلافت کند. آن گاه پیامبر در خطبه‏اى فرمود: اى مردم! خداوند مرا مأمور به رسالتى کرده که دلم به آن تنگ آمده است و مى‏ترسم که با ابلاغ آن مردم مرا تکذیب کنند، ولى مرا تهدید کرده که آن را ابلاغ کنم وگرنه مرا عذاب خواهد کرد. آن گاه امر نمود تا نداى نماز جماعت سر داده شود. سپس در خطبه‏اى فرمود: اى مردم! آیا مى‏دانید که خداوند عزوجل مولاى من و من مولاى مؤمنین و اولى به آن‏ها از خودشان هستم؟ گفتند: آرى اى رسول خدا. فرمود: بلند شو اى على. پس من بلند شدم. حضرت فرمود: هر کس من مولاى اویم پس على مولاى او است، بار خدایا هر کس که ولایت او را پذیرفت او را دوست داشته و او را تحت ولایت و سلطه خود قرار بده، و هر کس که از روى عناد و سرکشى از ولایت او سرباز زد او را دشمن بدار...( فرائد السمطین، ج1، ص312، ح350)

ج - در اجتماع کوفه
امام علی(ع) بعد از آنکه به او خبر رسید که مردم او را در ادعاى حقانیت خود بر خلافت متهم مى‏سازند در رحبه کوفه میان جماعتى از مردم حاضر شده و به حدیث غدیر بر ضدّ کسانى که با او به نزاع برخاسته بودند استشهاد نمود.
این احتجاج به حدّى شایع و علنى بود که عده بسیارى از تابعین آن را نقل کرده و علما نیز با سندهاى مختلف و متظافر آن را در کتاب‏هاى خود آورده‏اند. اینک به برخى از راویانى که این قصه را نقل کرده اشاره مى‏کنیم:
1 - ابو سلیمان مؤذّن:
ابن‏ابى‏الحدید به سند خود از ابى‏سلیمان مؤذن نقل کرده که علی(ع) با مردم چنین احتجاج کرد: «هر کس از رسول خدا(ص) شنید که فرمود: «من کنت مولاه فعلىّ مولاه» شهادت دهد؟ قومى به آن شهادت دادند ولى زیدبن ارقم از آن امساک نموده و شهادت نداد در حالى که مى‏دانست. حضرت به او نفرین کرد که خداوند او را کور گرداند. و لذا کور شد. ولى بعد از کورى حدیث غدیر را روایت مى‏نمود.( شرح ابن‏ابى‏الحدید، ج4، ص74، خطبه56)
2 - اصبغ‏بن نباته.( اسد الغابة، ج3، ص469، رقم3341)
3 - حَبَّةبن جُوَین عُرَنى، ابوقدامه بجلى، صحابى (م76، 79ه’).( مناقب على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام، ابن‏المغازلى، ص20، ح27)
4 - زاذان‏بن عمر.( مسند احمد، ج1، ص135، ح642 ؛ مجمع الزوائد، ج9، ص107 ؛ صفة الصفوة، ج1، ص121 ؛ مطالب السؤول، ص54 ؛ البدایة والنهایة، ج5، ص210 و ج7، ص348 ؛ تذکرة الخواص، ص17 ؛ کنز العمال، ج13، ص170، ح36514 ؛ تاریخ دمشق، رقم524 ؛ مسند على‏علیه‏السلام، سیوطى، ح144 و..)
5 - زِرّبن حبیش اسدى.( شرح المواهب، ج7، ص13 ؛ اسد الغابة، ج1، ص441 ؛ الاصابة، ج1، ص305 ؛ قطن الازهار المتناثرة، سیوطى، ص 278)
6 - زیادبن ابى‏زیاد.( مسند احمد، ج1، ص142، ح672 ؛ مجمع الزوائد، ج9، ص106 ؛ البدایة و النهایة، ج7، ص384، حوادث سال 40هجرى ؛ الریاض النضرة، ج3، ص114 ؛ ذخائر العقبى، ص67 ؛ تاریخ دمشق، رقم532 ؛ المختارة، حافظ ضیاء، ج2، ص80، ح458 ؛ درّ السحابة، شوکانى، ص211)
7 - زیدبن ارقم.( مسند احمد، ج6، ص510، ح22633 ؛ مجمع الزوائد، ج9، ص106 ؛ المعجم الکبیر، ج5، ص175، ح4996 ؛ مناقب على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام، ابن‏المغازلى، ص23، ح33 ؛ ذخائر العقبى، ص67 ؛ البدایة والنهایة، ج7، ص383، حوادث سال 40ه’)
8 - زیدبن یُثیع.( مسند احمد، ج1، ص189، ح953 ؛ البدایة والنهایة، ج5، ص229 ؛ کفایة الطالب، ص63 ؛ اسنى المطالب، ص49 ؛ خصائص امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام، نسائى، ص101، ح87 و ص102، ح88 ؛ سنن نسائى، ج5، ص131، ح8472 ؛ مجمع الزوائد، ج9، ص105 ؛ جامع الاحادیث، سیوطى، ج16، ص263، ح7899 ؛ کنز العمال، ج13، ص158، ح36487 و..)
9 - سعیدبن ابى حدّان.( فرائد السمطین، ج1، ص68، ح34)
10 - سعیدبن وهب.( مسند احمد، ج1، ص189، ح953 و ج6، ص504، ح22597 ؛ خصائص امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام، نسائى، ص117، ح98 ؛ سنن نسائى، ج5، ص136، ح8483 ؛ اسد الغابة، ج3، ص492، رقم3382 ؛ مجمع الزوائد، ج9، ص104 ؛ البدایة والنهایة، ج5، ص229 و ج7، ص384 ؛ المناقب، خوارزمى، ص156، ح185 ؛ المعجم الکبیر، ح5058 ؛ المعجم الاوسط، ح1987 ؛ تاریخ دمشق، رقم522-517 ؛ المختارة، ضیاء مقدسى، رقم481و480و479)
11 - ابو الطفیل عامربن واثله.( مسند احمد، ج5، ص498، ح18815 ؛ مجمع الزوائد، ج9، ص104 ؛ خصائص امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام، نسائى، ص113، ح93 ؛ السنن الکبرى، ج5، ص134، ح8478 ؛ کفایة الطالب، ص55 ؛ الریاض النضرة، ج3، ص114 ؛ البدایة والنهایة، ج5، ص231 ؛ نزل الابرار، ص52 ؛ اسد الغابة، ج6، ص252، رقم6169 ؛ ینابیع المودة، ج1، ص36، باب4)
12 - ابو عماره، عبد خیربن یزید.( المناقب، خوارزمى، ص156، ح185 ؛ المناقب، ابن‏المغازلى، رقم27 ؛ تاریخ دمشق، رقم520)
13 - عبدالرحمن‏بن ابى‏لیلى.( مسند احمد، ج1، ص191، ح964 ؛ تاریخ بغداد، ج14، ص236 ؛ مشکل الآثار، ج2، ص308 ؛ اسد الغابة، ج4، ص108، رقم3783 ؛ فرائد السمطین، ج1، ص69، ح36 ؛ اسنى المطالب، ص48و47 ؛ البدایة والنهایة، ج5، ص230 ؛ کنز العمال، ج13، ص131، ح36417 ؛ مسند بزّار، رقم632 ؛ مسند على‏علیه‏السلام، سیوطى، ص46 ؛ مسند ابویعلى، رقم 567 ؛ جمع الجوامع، ج2، ص155 ؛ تاریخ امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام، ابن‏عساکر، رقم510 ؛ المختارة، ضیاء مقدسى، ج2، ص273، رقم654)
14 - عمرو ذى مرّ.( مسند احمد، ج1، ص189، ح954 ؛ خصائص نسائى، ص117، ح99 ؛ سنن نسائى، ج5، ص136، ح8484 ؛ فرائد السمطین، ج1، ص68، ح36 ؛ مجمع الزوائد، ج9، ص105 ؛ کفایة الطالب، ص63 ؛ میزان الاعتدال، ج3، ص294، رقم6481 ؛ البدایة والنهایة، ج5، ص230 ؛ تاریخ الخلفاء، ص158 ؛ کنز العمال، ج13، ص158، ح36487 ؛ مسند بزّار، ج3، ص35، رقم766 ؛ اسنى المطالب، ص49 ؛ المعجم الکبیر، ح5059 ؛ المعجم الاوسط، ح5301و2130 ؛ تاریخ امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام، ابن‏عساکر، رقم516و515 ؛ جمع الجوامع، ج2، ص72 ؛ درّ السحابة، ص209)
15 - عمیرةبن سعد.( حلیة الاولیاء، ج5، ص26 ؛ خصائص نسائى، ص100، ح85 ؛ سنن نسائى، ج5، ص131، ح8470 ؛ المناقب، ابن المغازلى، ص26، ح38 ؛ البدایة و النهایة، ج5، ص230 و ج7، ص384 ؛ کنز العمال، ج13، ص154، ح36480 و ص157، ح36486)
16 - یعلى بن مرّه.( اسد الغابة، ج5، ص297، رقم5162)
17 - هانى‏بن هانى.( همان، ج3، ص492، رقم3382)
18 - حارثةبن مضرّب.( خصائص نسائى، ص167، ح58 ؛ السنن الکبرى، ج5، ص154، ح8542. شرح نهج البلاغة، ابن ابى‏الحدید، ج2، ص228، خطبه37 ؛ السیرة الحلبیة، ج3، ص274)
19 - هبیرةبن مریم.( المعجم الکبیر، ح8058)
20 - ابو رمله عبداللَّه‏بن ابى امامه.( کتاب الموالاة، طبرى)
21 - ابو وائل شقیق بن سلمه.( انساب الاشراف، ترجمه امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام، رقم169)
22 - حارث اعور.( لسان المیزان، ج2، ص379)

برخى از گواهان
برخى از کسانى که در روز رحبه شهادت و گواهى براى امیرالمؤمنین(ع) به حدیث غدیر داده‏اند عبارتند از:
1 - ابو زینب‏بن عوف انصارى
2 - ابو عمرةبن عمروبن محصن انصارى.
3 - ابو فضاله انصارى.
4 - ابو قدامه انصارى.
5 - ابو لیلى انصارى.
6 - ابو هریره دوسى.
7 - ابو الهیثم‏بن تیّهان.
8 - ثابت‏بن ودیعه انصارى.
9 - حُبش‏بن جناده سلولى.
10 - ابوایوب خالد انصارى.
11 - خزیمةبن ثابت انصارى.
12 - ابو شریح خویلدبن عمرو خزاعى.
13 - زید یا یزیدبن شراحیل انصارى.
14 - سهل‏بن حنیف انصارى اوسى.
15 - ابو سعید سعدبن مالک خُدرى انصارى.
16 - ابو العباس سهل‏بن سعد انصارى.
17 - عامربن لیلى غفارى.
18 - عبدالرحمن‏بن عبد ربّ انصارى.
19 - عبداللَّه‏بن ثابت انصارى خادم رسول خدا(ص).
20 - عبیدبن عازب انصارى.
21 - ابوطریف عدى‏بن حاتم.
22 - عقبة بن عامر جهنى.
23 - ناجیةبن عمرو خزاعى.
24 - نعمان‏بن عجلان انصارى.
25 - حافظ هیثمى به سند صحیح نقل کرده که تعداد نفراتى که در آن منطقه حاضر بوده و احتجاج امیرالمؤمنین(ع) را به حدیث غدیر شنیدند سى نفر بوده‏اند.
( مجمع الزوائد، ج9، ص104)
از آن جا که تاریخ این احتجاج سال 35هجرى بوده و از وقت صدور حدیث غدیر 25سال مى‏گذشته است، طبیعى به نظر مى‏رسد که بسیارى از صحابه که حدیث را شنیده بوده‏اند از دار دنیا رحلت کرده باشند. و نیز برخى در جنگ‏ها شهید شده و برخى دیگر نیز در کشورها و شهرهاى مختلف پراکنده شده‏اند و تنها این سى نفر کسانى بودند که در کوفه آن هم در منطقه رحبه در آن وقت حاضر بوده و شهادت و گواهى به حدیث غدیر براى امیرالمؤمنین(ع) دادند.

د - احتجاج در جنگ جمل
یکى دیگر از مواردى که حضرت علی(ع) به حدیث غدیر احتجاج نمود در روز جنگ جمل بر طلحه بود.
حافظ حاکم نیشابورى به سند خود از نُذیر ضبّى کوفى تابعى نقل مى‏کند که گفت: ما با علی(ع) در روز جمل بودیم، حضرت(ع) کسى را به نزد طلحةبن عبیداللَّه فرستاد تا به ملاقات او بیاید. طلحه خدمت حضرت رسید. حضرت فرمود: تو را به خدا سوگند مى‏دهم! آیا از رسول خدا(ص) نشنیدى که مى‏فرمود: «من کنت مولاه فعلى مولاه، اللهم وال من والاه وعاد من عاداه»؟ گفت: آرى. حضرت فرمود: پس براى چه با من جنگ مى‏کنى؟ گفت: یادم نمى‏آید. این را گفت و از حضرت جدا شد.( المستدرک على الصحیحین، ج3، ص419، ح5594 ؛ المناقب، خوارزمى، ص182، ح221 ؛ تاریخ دمشق، ج8، ص568 ؛ تذکرة الخواص، ص72 ؛ مجمع الزوائد، ج9، ص107 ؛ کنز العمال، ج11، ص332، ح31662 و..)

ه’ - حدیث سواران در کوفه
احمدبن حنبل به سند خود از ریاح‏بن حارث نقل کرده که گفت: جمعى در منطقه رحبه بر علی(ع) وارد شدند و عرض کردند: السلام علیک یا مولانا. حضرت فرمود: «چگونه من مولاى شمایم در حالى که شما عرب هستید؟» عرض کردند: ما از رسول خدا(ص) شنیدیم که در روز غدیر خم مى‏فرمود: «من کنت مولاه فعلىّ مولاه».( مسند احمد، ج6، ص583، ح23052و23051 ؛ اسد الغابة، ج1، ص441، رقم1038 ؛ الریاض النضرة، ج3، ص113 ؛ البدایة و النهایة، ج5، ص231 و ج7، ص385و384 ؛ المعجم الکبیر، ج4، ص173، ح4053 ؛ مختصر تاریخ دمشق، ج17، ص354 و..)

و - احتجاج در روز صفین
سلیم‏بن قیس هلالى، تابعى بزرگ در کتاب خود نقل مى‏کند که امیرالمؤمنین(ع) در صفین در میان لشکر خود بر منبر رفت و مردم را دور خود جمع کرده و براى آنان که از نواحى مختلف بوده و از آن جمله مهاجرین و انصار بودند سخن گفت: او پس از حمد و ثناى الهى فرمود: «اى جماعت مردم! همانا مناقب من بیش از آن است که احصا شود...».
در این حدیث نیز حضرت به طور تفصیل فضائل خود را بیان کرده که از آن جمله تذکّر به حدیث غدیر است.( کتاب سلیم‏بن قیس، ج2، ص757، ح25)

2 - احتجاج حضرت زهرا(س) به حدیث غدیر
شمس الدین ابوالخیر جزرى دمشقى شافعى به سند خود از امّ‏کلثوم دختر فاطمه(س)، و او از فاطمه زهرا(س) نقل کرده که فرمود: «أنسیتم قول رسول اللَّه(ص) یوم غدیر خم: من کنت مولاه فعلىّ مولاه، وقوله(ص): انت منّى بمنزلة هارون من موسى؟»؛ «آیا فراموش کردید گفتار رسول خدا(ص) در روز غدیر خم را که فرمود: هر کس من مولاى اویم پس على مولاى اوست. و گفتارش که فرمود: تو نزد من همانند هارون نزد موسى هستى.»( اسنى المطالب، ص49)
به حدیث غدیر نیز امام حسن و امام حسین8 تمسک کرده و احتجاج نموده‏اند.( ینابیع المودة، ج 3، ص150، باب90 ؛ کتاب سلیم، ج2، ص788، ح26)

3 - احتجاج دیگران به حدیث غدیر
غیر از اهل بیت: نیز، در مواردى خاص به حدیث غدیر خم احتجاج و تمسک کرده‏اند و این به نوبه خود بر این دلالت دارد که این حدیث نزد عموم مسلمانان از جایگاه ویژه‏اى برخوردار است. اینک به اسامى برخى از آن‏ها اشاره مى‏کنیم:
1 - احتجاج عبداللَّه‏بن جعفر بر معاویه به حدیث غدیر بعد از شهادت امیرالمؤمنین(ع).( کتاب سلیم، ج 2، ص834، ح42)
2 - احتجاج بُرد بر عمروبن عاص به حدیث غدیر خم.( الامامة و السیاسة، ج1، ص97)
3 - احتجاج عمروبن عاص بر معاویه به حدیث غدیر.( مناقب خوارزمى، ص199، ح240)
4 - احتجاج عماربن یاسر در روز صفین بر عمروبن عاص به حدیث غدیر.( شرح ابن‏ابى‏الحدید، ج 2، ص206، خطبه35 ؛ وقعه صفّین، ص338)
5 - احتجاج اصبغ‏بن نباته به حدیث غدیر در مجلس معاویه در سال(37).( مناقب خوارزمى، ص205، ح240 ؛ تذکرة الخواص، ص85)
6 - مناظره جوانى با ابوهریره به حدیث غدیر در مسجد کوفه:
این مناظره را ابوبکر هیثمى نیز در کتاب «مجمع الزوائد» به نقل از ابى‏یعلى و طبرانى و بزّار به دو طریق نقل کرده، و یکى از آن دو طریق را تصحیح و طریق دیگر را توثیق نموده است.( مسند ابى‏یعلى موصلى، ج11، ص307، ح6423 ؛ مجمع الزوائد، ج9، ص105)
7 - احتجاج شخصى بر زیدبن ارقم به حدیث غدیر خم.( ینابیع المودة، ج 2، ص 73، باب 56)
8 - مناظره مردى عراقى با جابربن عبداللَّه انصارى به حدیث غدیر.( کفایة الطالب، ص 61)
9 - احتجاج قیس‏بن سعد بر معاویه به حدیث غدیر خم در سال(56 50).( کتاب سلیم، ج 2، ص 777، ح26)
10 - احتجاج دارمیّه حجونیّه بر معاویه به حدیث غدیر در سال(56 50).( ربیع الابرار، ج 2، ص 599)
11 - احتجاج عمربن عبدالعزیز خلیفه اموى به حدیث غدیر.( حلیة الاولیاء، ج 5، ص 364)
12 - احتجاج مأمون خلیفه عباسى به حدیث غدیر خم بر فقهاء.( عقد الفرید، ج 5، ص 61-56)

بررسى شبهات حدیث غدیر
از آن جا که این حدیث شریف از قوى‏ترین ادله بر امامت و ولایت حضرت امیرالمؤمنین(ع) است، اهل سنت در صدد اشکال و تشکیک در سند یا دلالت آن برآمده‏اند. اینک به بررسى هر یک از آن‏ها مى‏پردازیم:

1 - حدیث از طریق ثقات نقل نشده است!!
ابن‏حزم مى‏گوید: «و اما حدیث (من کنت مولاه فعلىّ مولاه) هرگز از طریق ثقات نرسیده و صحیح نیست».( الفِصَل، ج 4، ص 224)
پاسخ
اولاً: قبلاً اشاره کردیم که بسیارى از علماى اهل سنت تصریح به صحّت این حدیث نموده‏اند.
ثانیاً: او کسى است که تمام فقهاى عصرش اتفاق بر گمراه بودن او داشته و عوام را از نزدیک شدن به او باز داشته‏اند.( لسان المیزان، ج 4، ص 229، رقم 5737)
ثالثاً: او آرایى دارد که از آن‏ها استفاده مى‏شود شخصى است متعصّب و حتى نسبت به حضرت علی(ع) عناد و بغض و کینه دارد.
او در کتاب خود «المحلّى» مى‏گوید: «بین هیچ یک از امت خلافى نیست که عبدالرحمن‏بن ملجم، على را نکشت مگر با تأویل، و اجتهادش او را به این نتیجه رساند، و این چنین حساب کرده بود که کارش صحیح است».( المحلّى، ج 10، ص 482)
در حالى که بسیارى از علماى اهل سنت از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده‏اند که خطاب به حضرت علی(ع) فرمود: «قاتل تو شقى‏ترین از آخرین است». و در تعبیرى دیگر فرمود: «شقى‏ترین مردم است». و در تعبیرى دیگر آمده است: شقى‏ترین این امت است، همانگونه که پى کننده شتر صالح شقى‏ترین قوم ثمود است».
( مسند احمد، ج5، ص326، ح17857 ؛ خصائص نسائى، ص162 ؛ مستدرک حاکم، ج3، ص151، ح4679 و..)
و در خبرى دیگر از پیامبر(ص) نقل شده که خطاب به حضرت علی(ع) فرمود: «آیا تو را خبر دهم به شدیدترین مردم از حیث عذاب در روز قیامت؟ حضرت عرض کرد: خبر ده مرا اى رسول خدا(ص). آنگاه فرمود: همانا شدیدترین مردم از حیث عذاب در روز قیامت پى کننده شتر ثمود است، و کسى که محاسنت را به خون سرت سیراب خواهد کرد.( عقد الفرید، ج 4، ص 155)
و نیز فرمود: «قاتل تو شبیه یهود بلکه خود یهود است».( کنز العمال، ج 13، ص 195، ح 36582)
امام علی(ع) روزى خطاب به ابن‏ملجم کرد و فرمود: «من تو را از شرورترین خلق خدا مى‏بینم».( تاریخ طبرى، ج 5، ص145 ؛ کامل ابن‏اثیر، ج2، ص435)
چگونه مى‏توان ابن‏ملجم را مجتهد نامید در حالى که امام واجب الاطاعه خود را به قتل رسانده است؟ مگر پیامبر(ص) خروج بر امام مسلمین را همانند خروج از جماعت مسلمین ندانسته و حکم به قتل او نکرده است.( صحیح مسلم، کتاب الامارة)
ابن حزم کسى است که قاتل عمار -ابو الغادیه یساربن سبع سلمى- را نیز اهل تأویل و مجتهد مى‏داند که در این عملش داراى یک اجر است. و مى‏گوید: این عمل همانند کشتن عثمان نیست؛ زیرا کشتن عثمان جاى اجتهاد نیست.( الفصل، ج 4، ص 161)
در صورتى که ابوالغادیه از مجاهیل دنیا به حساب مى‏آید و هیچ کس او را تعریف و توثیق نکرده است.
این چه نوع اجتهادى است که در مقابل نصوص صریح کرده است؟ مگر پیامبر اکرم(ص) مطابق احادیث صحیح السند خطاب به عمّار نفرمود: «تو را گروه ظالم خواهند کشت».( الاصابة، ج 2، ص 512، رقم 5704)
مگر پیامبر(ص) در حق او نفرمود: «هر گاه مردم اختلاف کردند فرزند سمیّه (عمار) با حق است».( المعجم الکبیر، ج 10، ص 96، ح 10071)
مگر پیامبر(ص) نفرمود: «بار خدایا قریش به عمار ولع دارد، همانا قاتل عمار و برنده لباس او در آتش است».( مستدرک حاکم، ج 3، ص 437، ح 5661)

2 - مردم در صحت آن نزاع دارند!!
ابن تیمیه مى‏گوید: «و اما حدیث (من کنت مولاه فعلىّ مولاه) در صحاح وجود ندارد، ولى علما آن را نقل کرده‏اند، و مردم در صحت آن نزاع دارند. از بخارى و ابراهیم حربى و طائفه‏اى از اهل علم به حدیث نقل شده که آنان در این حدیث طعن وارد کرده و آن را تضعیف کرده‏اند...».( منهاج السنة، ج 7، ص 319)
پاسخ
اولاً: ترمذى این حدیث را در صحیح خود نقل کرده و تصریح به صحّت آن نموده است.
ثانیاً: کسى را نمى‏شناسیم که در این حدیث نزاع کرده باشند، اگر کسى مى‏بود حتماً ابن تیمیه نام او را مى‏برد.
ثالثاً: کار ابن‏تیمیه در تضعیف این حدیث و احادیث دیگرى که در مدح اهل‏بیت و خصوصاً على‏بن ابى‏طالب(ع) وارد شده به جایى رسیده که حتى ناصرالدین البانى که از اتباع او در مسائل اعتقادى است این عمل او را ناخرسند دانسته و تصریح مى‏کند که او در تضعیف احادیث سرعت داشته است، بدون آن که طرق آن را مورد بررسى قرار دهد.( سلسلة الاحادیث الصحیحة، ح 1750)
در حقیقت باید گفت: ابن‏تیمیه به جهت خصومت با شیعه و بهتر باید گفت: خصومت با اهل بیت: در صدد تضعیف بدون دلیل تمام احادیث فضائل و مقامات اهل بیت: و در رأس آن‏ها امام علی(ع) برآمده است.

3 - «مولى» به معناى اولویّت نیست!!
محمود زعبى در اشکال بر شرف الدین مى‏گوید: «مولى به معناى اولویّت و برترى در تصرّف در لغت عرب به کار نرفته است».
( البیّنات، محمود زعبى)
پاسخ
این ادعا که کلمه «مولى» به معناى اولویت و برترى به کار نرفته حرفى بدون دلیل بلکه بر خلاف واقعیات است؛ زیرا بزرگان کلام و تفسیر و لغت به این معنا براى کلمه «مولى» تصریح کرده‏اند:
الف - کلمات مفسّرین:
فخر رازى در تفسیر آیه «هِیَ مَوْلاکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصیرُ»؛ از کلبى و زجاج و( سوره حدید، آیه 15)
ابى‏عبیده و فرّاء نقل مى‏کند که معناى آن «اولى بکم» است.( تفسیر رازى، ج 29، ص 227)
- بغوى نیز این آیه را چنین تفسیر مى‏کند: «صاحبتکم و اولى بکم» همدم شما و( معالم التنزیل، ج 8، ص 29)
اولى و سزاوار به شما است.
این تفسیر نیز از زمخشرى، ابوالفرج ابن‏جوزى، نیشابورى، قاضى بیضاوى، نسفى، سیوطى، ابى‏السعود، در ذیل آیه فوق رسیده است.( الکشاف، ج 4، ص476 ؛ زاد المسیر، ج8، ص168 ؛ غرائب القرآن در حاشیه تفسیر طبرى، ج27، ص131 ؛ انوار التنزیل ؛ مدارک التنزیل، ج4، ص226 ؛ تفسیر جلالین و..)
ب - کلمات متکلمین:
و نیز برخى از متکلمین اهل سنّت همانند سعد تفتازانى، علاء قوشچى و دیگران نیز به این معنا براى کلمه «مولى» تصریح کرده‏اند. تفتازانى مى‏گوید: «استعمال (مولى) به معناى متولّى و مالک امر و اولى به تصرّف در کلام عرب شایع و از بسیارى از ائمه لغت نقل شده است...».( شرح مقاصد، ج 2، ص 290)
ج - تصریح لغویّین
از بزرگان لغت اشخاصى از قبیل: فرّاء، زجّاج، ابوعبیده، اخفش، على‏بن عیسى رمّانى، حسین‏بن احمد زوزنى، ثعلب و جوهرى و دیگران به معناى «اولى» براى کلمه «مولى» اشاره کرده‏اند.

ریشه واژه «مولى»:
ریشه واژه «مولى»، ولایت است. اصل این ماده بر قرب و نزدیکى دلالت مى‏کند، یعنى میان دو چیز به گونه‏اى از نسبت قرب برقرار است که چیز دیگرى میان آنها فاصله نیست.
ابن‏فارس مى‏گوید: «واو، لام و ى (ولى) بر قرب و نزدیکى دلالت مى‏کند و واژه ولى به معناى قرب و نزدیکى است، و کلمه مولى نیز از همین باب است. و بر معتِق، معتَق، صاحب، حلیف، ابن‏عم، ناصر و جار اطلاق مى‏شود. ریشه همه آن‏ها ولى به معناى قرب است».( ابن‏فارس، معجم مقاییس اللغه، ص 1104)
راغب اصفهانى گفته است: «ولاء و توالى آن است که دو یا چند چیز به گونه‏اى باشند که غیر آن‏ها میان آن‏ها نباشد. این معنا براى قرب مکانى و قرب به لحاظ نسبت، دین، صداقت، نصرت و اعتقاد استعاره آورده مى‏شود.
واژه وِلایت (بر وزن هِدایت) به معناى نصرت، و واژه وَلایت (بر وزن شَهادت) به معناى تولّى امر است. و گفته شده هر دو واژه یک معنا دارد و حقیقت آن همان تولّى امر است».( راغب اصفهانى، مفردات، ص 533)
با توجه به حالات اولیه انسان در کاربرد الفاظ و این که معمولاً کلمات را در آغاز براى بیان معانى مربوط به محسوسات به کار مى‏برد مى‏توان گفت: واژه ولایت در آغاز براى قرب و نزدیکى خاص در محسوسات (قرب حسى) به کار رفته است، آن‏گاه براى قرب معنوى استعاره آورده شده است. بر این اساس هر گاه این واژه در امور معنوى به کار رود بر نوعى از نسبت قرابت دلالت مى‏کند و لازمه آن این است که ولىّ نسبت به آن چه بر آن دلالت دارد، داراى حقى است که دیگرى ندارد و مى‏تواند تصرّفاتى را بنماید که دیگرى جز به اذن او نمى‏تواند. مثلاً ولىّ میّت مى‏تواند در اموال او تصرف کند، این ولایت او ناشى از حقّ وراثت است. و کسى که بر صغیر ولایت دارد حقّ تصرف در امور وى را دارد. کسى که ولایت نصرت دارد مى‏تواند در امور منصور (آن کسى که نصرتش را عهده‏دار شده است) تصرف کند. و خداوند ولىّ امر بندگان خویش است، یعنى امور دنیوى و اخروى آن‏ها را تدبیر مى‏کند و او ولىّ مؤمنان است یعنى بر آنان ولایت خاصى دارد...
بنابر این، معناى ولایت در همه موارد استعمال آن، گونه‏اى از قرابت است که منشأ نوعى تصرف و مالک بودن تدبیر است.( المیزان، ج 6، ص 12)
به عبارت دیگر: ولایت، نوعى اقتراب و نزدیکى نسبت به چیزى است به گونه‏اى که موانع و حجاب‏ها از میان براشته مى‏شود...( همان، ج 5، ص 368)
حال اگر کسى با ریاضت‏هاى نفسانى و قابلیت‏هایى که براى خود ایجاد کرده، و از طرفى دیگر مورد عنایات و الطاف الهى قرار گرفته و به مقام قرب تام الهى نائل شده این چنین شخصى بر مردم از جانب خداوند ولایت پیدا مى‏کند، ولایتى که لازمه آن این است که ولىّ نسبت به آن چه بر آن دلالت دارد، داراى حقى است که دیگرى ندارد و او مى‏تواند تصرفاتى بنماید که دیگرى جز به اذن او نمى‏تواند. و همه این‏ها به اذن و اراده و مشیّت خداوند است.

4 - اولى و سزاوارتر در محبّت!!
زعبى در اعتراضى دیگر مى‏گوید: «شیعه بعد از آن که (مولى) را به معناى اولى گرفتند آن را به «تصرّف» نسبت داده و آن کلمه را به معناى اولى به تصرف معنا کرده‏اند، چرا ارتباط آن را به محبّت نداده‏اند؟».( البیّنات)
پاسخ
اولاً: در قرآن کلمه «مولى» در معناى «متصرف در امر» به کار رفته است. خداوند متعال مى‏فرماید: «وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاکُمْ»( سوره حج، آیه 78). فخر رازى در تفسیر خود «مولى» را به معناى آقا و متصرّف معنا کرده است.( تفسیر رازى، ج 23، ص 74)
نیشابورى نیز در ذیل آیه «ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ»، کلمه «مولى» را به( سوره انعام، آیه 62)
معناى متصرف گرفته مى‏گوید: «آنان در دنیا تحت تصرفات موالى باطل بوده‏اند».( تفسیر نیشابورى، ج 7، ص 128)
ثانیاً: ثابت شد که (مولى) به معناى متولّى امر به کار رفته است و فرقى بین متولّى و متصرّف نیست.
ثالثاً: کلمه «مولى» به معناى «ملیک» آمده، و معناى آن همان متصرف در امور است.
رابعاً: در جاى خود به اثبات رساندیم که حدیث غدیر با معناى محبّت سازگارى ندارد، و تنها معناى مناسب با آن «متصرف در امور» و «متولّى» است.

5 - امامت حضرت امیر(ع) بعد از عثمان!!
برخى مى‏گویند: ما این حدیث را از حیث سند تمام مى‏دانیم و دلالت آن را نیز بر امامت و خلافت حضرت علی(ع) قبول مى‏کنیم، ولى در این حدیث اشاره نشده که حضرت بعد از رسول خدا(ص) بلافاصله امام است، و لذا به جهت جمع با سائر ادله او را خلیفه چهارم مى‏دانیم.
پاسخ
اولاً: هیچ دلیلى بر خلافت خلفاى قبل از حضرت علی(ع) وجود ندارد تا بخواهید بین ادله جمع کنید.
ثانیاً: با جمع بین این حدیث و حدیث «ولایت» که در آن تصریح به «بعدى» آمده مى‏توان فهمید که حضرت علی(ع) خلیفه بلافصل رسول‏خدا(ص) است. زیرا مطابق احادیث صحیح السند پیامبر(ص) درباره علی(ع) فرمود: «و هو ولىّ کلّ مؤمن بعدى»،( مسند احمد، ج 4، ص 438)
و او سرپرست هر مؤمنى بعد از من است. این بعدیّت ظهور در اتصال دارد.
ثالثاً: ظهور خود حدیث غدیر خصوصاً با قرائن حالیه و مقالیه در این است که حضرت علی(ع) خلیفه بلافصل پیامبر اکرم(ص) است.
رابعاً: مفاد حدیث غدیر آن است که حضرت علی(ع) سرپرست همه مسلمین حتى این سه خلیفه است و این با خلافت بلافصل سازگارى دارد.
خامساً: اگر چنین است، چرا عمربن خطاب در روز غدیر خم به حضرت علی(ع) تبریک گفت، و او را مولاى خود و هر مؤمنى خطاب کرد؟

6 - امامت باطنى نه ظاهرى!!
برخى مى‏گویند: مقصود از «ولایت» در حدیث غدیر ولایت باطنى است نه ظاهرى که مرادف با حکومت دارى و خلافت و سرپرستى عموم مسلمین باشد، و با این توجیه در صدد جمع بین ولایت حضرت امیر(ع) و خلافت سه خلیفه قبل مى‏باشند.
پاسخ
اولاً: اگر بنا است که این گونه کلمات حمل بر خلاف ظاهر شود، باید نبوّت را نیز این گونه بتوان حمل کرد، در حالى که قطعاً باطل است.
ثانیاً: به چه دلیل خلافت این خلفا ثابت شده تا در صدد جمع بین حقانیّت خلافت آنان و حدیث غدیر برآمده‏اند.
ثالثاً: این تفسیر، خلاف ظاهر کلمه «مولى» و ولایت است، زیرا معنایى که از ظاهر آن به دست مى‏آید همان سرپرستى در ظاهر است.
رابعاً: ما معتقدیم که «ولایت» در حدیث غدیر و دیگر احادیث، همان ولایت کبرى الهى است که از شؤونات آن حاکمیت سیاسى و مرجعیّت دینى است.

7 - احتمال اولویّت در تعظیم!!
دهلوى مى‏گوید: «احتمال دارد که مراد به کلمه (مولى) اولویّت در تعظیم باشد».
پاسخ
اولاً: این احتمال خلاف ظاهر از کلمه (مولى) است، همان گونه که قبلاً به آن اشاره شد، و معناى خلاف ظاهر و مجازى احتیاج به قرینه صارفه از معناى حقیقى دارد.
ثانیاً: این احتمال با قرینه‏هاى موجود در حدیث که مناسب با معناى سرپرستى است خصوصاً با قرینه صدر حدیث منافات دارد، آن جا که پیامبر(ص) فرمود: «الست اولى بکم من انفسکم».
ثالثاً: این احتمال با تبریک گفتن عمربن خطاب سازگارى ندارد.
رابعاً: بر فرض که مقصود از کلمه (مولى) اولویّت در محبّت و تعظیم است، ولى این معنا با آن چه ما مى‏گوییم منافات ندارد، زیرا کسى که سزاوارتر از دیگرى به تعظیم در امور دینى و شرعى است افضل از همه است، و افضل و برتر از همه سزاوارتر به خلافت و امامت مى‏باشد.

8 - نقض به آیه 68 سوره آل عمران!!
دهلوى نیز مى‏گوید: «چه ضرورتى دارد که لفظ (مولى) در حدیث را حمل بر اولى به تصرف و سرپرستى نماییم در حالى که در قرآن بر خلاف این معنا به کار رفته است. خداوند متعال مى‏فرماید: «إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهیمَ لَلَّذینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذینَ آمَنُوا»، و پرواضح است که أتباع حضرت ابراهیم اولى به تصرف از او نبوده‏اند.
پاسخ
اولاً: در برخى از آیات قرآن کلمه (مولى) به معناى اولى و اولویت به کار رفته است، همانند آیه «مَأْواکُمُ النَّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ».( سوره حدید، آیه 15)
ثانیاً: حمل کلمه (مولى) در حدیث غدیر بر معناى اولى به تصرف و سرپرستى به جهت قرائنى است که در حدیث وجود دارد.
ثالثاً: در آیه مربوط به حضرت ابراهیم(ع) قرینه‏اى وجود دارد که مانع از حمل آیه بر اولویت در تصرف است، و آن این که هیچ کس بر پیامبر خدا مقدم نیست. به خلاف مورد حدیث غدیر.

9 - ذیل حدیث!!
او نیز مى‏گوید: قرینه‏اى در ذیل حدیث وجود دارد که دلالت بر اراده محبّت از کلمه (مولى) دارد؛ زیرا پیامبر(ص) فرمود: «اللَّهم وال من والاه وعاد من عاداه».
پاسخ
اولاً: این دعا، به قرینه حدیث غدیر «من کنت مولاه فعلى مولاه» که به جهت صدر حدیث «الست اولى بکم من انفسکم» حمل بر معناى سرپرستى شد، این چنین معنا مى‏شود: «بار خدایا! هر کس که ولایت حضرت علی(ع) را پذیرفت او را دوست بدار، و هر کس از ولایت او سرباز زد او را دشمن دار».
ثانیاً: این معنا هرگز با اهتمام شدید پیامبر(ص) در ذکر آن سازگارى ندارد، زیرا چگونه قابل توجیه است که ما بگوییم: پیامبر(ص) آن جماعت عظیم را در آن بیابان گرم به جهت اعلان یک مطلب جزئى و آن این که حضرت علی(ع) محبّ آن‏ها است، جمع کرده باشد.
ثالثاً: در برخى از روایات جمله «وال من والاه» همراه با جمله «احبّ من احبّه» آمده است، و این شاهد بر آن است که جمله اول به معناى محبّت نیست، و در غیر این صورت تکرار لازم مى‏آید.
ابن‏کثیر از طبرانى قضیّه رحبه را نقل کرده و در ذیل آن آمده است: آن گاه سیزده نفر از صحابه برخاسته و شهادت دادند که رسول‏خدا(ص) فرمود: «من کنت مولاه فعلىّ مولاه، اللّهم وال من والاه وعاد من عاداه، واحبّ من احبّه وابغض من ابغضه، وانصر من نصره واخذل من خذله».( البدایة والنهایة، ج 7، ص 347)
متقى هندى نیز این حدیث را نقل کرده و در ذیل آن از هیثمى نقل مى‏کند که گفته: رجال سند این حدیث همگى از افراد ثقه هستند.( کنز العمّال، ج 13، ص 158)
رابعاً: برخى از بزرگان اهل سنت همانند محب‏الدین طبرى شافعى این توجیه و تفسیر را بعید شمرده‏اند.( الریاض النضرة، ج 1، ص 205)
خامساً: جمله «اللّهم وال من والاه...» دعایى است که پیامبر(ص) بعد از فارغ شدن از خطبه، کرده است، و لذا نمى‏تواند قرینه بر حمل کلمه «مولى» بر معناى محبّت باشد، بلکه جمله قبل از آن که همان «الست اولى بکم من انفسکم» است بهترین قرینه و زمینه‏سازى براى حمل کلمه «مولى» بر معناى امامت و اولى به تصرف و سرپرستى است.
سادساً: در برخى روایات کلمه «بعدى» آمده است. ابن‏کثیر به سند خود از براءبن عازب نقل کرده هنگام اجتماع مردم در غدیر خم پیامبر(ص) فرمود: «الست اولى بکم من انفسکم؟! قلنا: بلى یا رسول اللَّه! قال: ألست؟ ألست؟ قلنا: بلى یا رسول اللَّه! قال: من کنت مولاه فانّ علیاً بعدى مولاه، اللهم وال من والاه وعاده من عاداه...».
اگر پیامبر(ص) از کلمه «مولى» اراده محبّت کرده بود، وجهى براى ذکر کلمه «بعدى» نداشت، زیرا معنا ندارد که پیامبر(ص) بگوید: حضرت علی(ع) بعد از من دوست شماست نه قبل از من.

10 - مولى به معناى محبوب!!
برخى مثل ابن‏حجر مکى و شاه ولى اللَّه دهلوى مى‏گویند: مراد به (مولى) در حدیث غدیر «محبوب» است. یعنى هر کس که من محبوب اویم این على نیز محبوب اوست.
پاسخ
اولاً: این ادعایى بدون دلیل است؛ زیرا با مراجعه به کتب لغت به این نتیجه مى‏رسیم که هیچ یک از لغویین این معنا را براى کلمه (مولى) ذکر نکرده‏اند.
ثانیاً: این معنا با معناى متبادر از حدیث بدون قرینه سازگارى ندارد.
ثالثاً: این معنا با قرائن موجود در روایت خصوصاً قرینه صدر حدیث «الست اولى بکم من انفسکم» سازگارى ندارد.
رابعاً: اگر مقصود پیامبر از این حدیث این احتمال است، پس چرا افرادى همچون معاویه و عائشه و طلحه و زبیر و عمروبن عاص و امثال آن‏ها با حضرت علی(ع) به جنگ برخواسته و با او مخالفت کردند؟ آیا معاویه نبود که لعن حضرت را در مأذنه‏ها علنى کرد؟ و...
خامساً: این معنا خلاف آن چیزى است که صحابه از حدیث غدیر فهمیده‏اند، و لذا حسّان‏بن ثابت در شعر خود از قول پیامبر(ص) مى‏گوید: «و رضیت من بعدى اماماً وهادیاً»، و راضى شدم از بعد خود که علی(ع) امام و هادى باشد.

11 - استدلال به روایتى از حسن مثنّى
دهلوى مى‏گوید: ابونعیم اصفهانى از حسن مثنّى نقل کرده که از او سؤال شد: آیا حدیث (من کنت مولاه) نصّ بر خلافت حضرت علی(ع) است؟ او در جواب گفت: اگر مقصود رسول‏خدا(ص) به این حدیث خلافت مى‏بود باید آن را به طور فصیح بیان مى‏کرد؛ زیرا او از فصیح‏ترین مردم بود...».
پاسخ
اوّلاً: کلام حسن مثنّى بر فرض ثبوت، حجیّت و اعتبارى ندارد، زیرا او معصوم نبوده، و نیز از صحابه به حساب نمى‏آید تا فهم او نزد اهل سنت داراى اعتبار باشد.
ثانیاً: این حدیث سندى ندارد.
ثالثاً: چگونه پیامبر(ص) مسأله خلافت و امامت حضرت را در این حدیث به طور فصیح بیان نکرده است؟ در حالى که مقصود حضرت‏رسول(ص) با قرائن حالیه و مقالیه که همان امامت و خلافت حضرت علی(ع) است به طور وضوح از حدیث غدیر استفاده مى‏شود. و علماى بلاغت گفته‏اند که کنایه ابلغ از تصریح است. و نیز حضرت رسول(ص) در روایات دیگر مسأله امامت و خلافت حضرت علی(ع) را به طور واضح بیان کرده است.

12 - قرینه‏اى بر حمل بر محبّت!!
شیخ سلیم البشرى مى‏گوید: «در حدیث غدیر قرینه‏اى وجود دارد که کلمه (مولى) را بر معناى محبّت حمل مى‏کند و آن این که این حدیث بعد از واقعه‏اى بیان شده که در یمن اتفاق افتاد برخى بر ضدّ او اقدام کردند، لذا رسول‏خدا(ص) در روز غدیر خم در صدد تمجید و مدح حضرت علی(ع) برآمد، تا جلالت قدر او را بیان کرده و در مقابل کسانى که بر حضرت حمله کرده بایستد».( المراجعات، رقم 58)
دهلوى نیز مى‏گوید: «سبب این خطبه -آن طور که مورّخین و سیره‏نویسان مى‏گویند- این بود که: جماعتى از اصحاب که با حضرت علی(ع) در یمن بودند امثال بریده اسلمى و خالدبن ولید و دیگران از مشاهیر، قرار گذاشتند که هنگام بازگشت از جنگ بر ضدّ حضرت علی(ع) نزد پیامبر(ص) شکایت کنند... پیامبر(ص) بعد از مشاهده این صحنه در روز غدیر مردم را به محبّت علی(ع) دعوت کرد...
پاسخ
اولاً: پیامبر(ص) در همان مجلس معترضین را از اعتراض بر ضدّ حضرت علی(ع) بر حذر داشت، و سه بار فرمود: از جان على چه مى‏خواهید...
ثانیاً: مطابق کثیرى از روایات واقعه غدیر به امر خداوند بوده است نه به جهت شکایت عده‏اى از حضرت.
ثالثاً: بر فرض اتحاد دو قضیه دلالت حدیث غدیر بر سرپرستى و امامت تمام است؛ زیرا اعتراض بریده و دیگران به جهت تصرّف در غنائم قبل تقسیم آن بوده است که حضرت رسول(ص) با ذکر ولایت داشتن او در آن حدیث و این حدیث به این نکته اشاره مى‏کند که او حقّ هر نوع تصرفى را دارد زیرا او امام و ولىّ خداست.
رابعاً: واقعه غدیر خم بعد از قضیه بریده بوده است و هیچ گونه ارتباطى به آن ندارد( سیره نبویه، زینى دحلان در حاشیه سیره حلبیه، ج 2، ص 346). سیّد شرف‏الدین مى‏گوید: «پیامبر(ص) علی(ع) را دوبار به سوى یمن فرستاد: مرتبه اوّل در سال هشتم هجرى بود. در آن مرتبه برخى شکایت حضرت علی(ع) را نزد رسول‏خدا بعد از بازگشتشان از یمن نمودند. در آن هنگام رسول‏خدا(ص) بر آن‏ها غضب کرد، و آنان نیز با خود عهد کردند تا دیگر بار بر حضرت اعتراض نکنند( سیره ابن هشام، ج 4، ص 212). بار دوّم در سال دهم هجرت بود. در آن سال، پیامبر(ص) پرچم را به دست حضرت علی(ع) داد و به دست مبارکش عمامه‏اى بر سر او بست. و به او فرمود: حرکت کن و به کسى التفات نکن... در این سفر کسى شکایت حضرت را رسول‏خدا(ص) نکرد و بر او حمله ننمود، حال چگونه ممکن است که حدیث غدیر مسبَّب از اعتراض و شکایت بریده و امثال او باشد...».( المراجعات، ص 407)
خامساً: بر فرض که کسى بر ضدّ حضرت علی(ع) مطلبى را گفته است، ولى وجهى ندارد که پیامبر(ص) این جمعیّت عظیم را در صحرایى سوزان به جهت یک امرى جزئى و کوچک جمع کند و این مقدار به آن بها دهد.
سادساً: اگر مقصود رسول‏خدا(ص) مجرد بیان فضیلت حضرت امیر(ع) و ردّ بر اعتراض‏کنندگان بر او بود باید به طور صریح این مطلب را بیان مى‏کرد، مثل آن که مى‏فرمود: این شخص پسر عم و داماد و پدر فرزندان من و سیّد اهل‏بیت من است، او را اذیت نکنید و...، کلماتى که دلالت جلالت قدر و عظمت حضرت دارد.
سابعاً: از این حدیث شریف غیر از معناى اولى به تصرّف و سرپرستى و امامت معناى دیگرى متبادر به ذهن نمى‏شود، حال سبب ذکر این حدیث هر چه مى‏خواهد باشد، ما الفاظ را حمل بر معناى حقیقى آن مى‏نماییم و به اسباب آن کارى نداریم، خصوصاً آن که قرائن عقلى و نقلى نیز این معنا را تأیید مى‏نماید.

13 - اشکال اجتماع دو تصرّف!!
محمود زعبى مى‏گوید: «اگر دلالت حدیث غدیر بر ولایت و اولى به تصرف و سرپرستى را قبول کنیم لازم مى‏آید که در یک زمان و عصر دو متصرف مطلق و سرپرست بر مسلمانان وجود داشته باشد، و این داراى محذورات بسیارى است».( البینات)
پاسخ
اولاً: از حدیث غدیر استفاده ولایت و سرپرستى و اولى به تصرّف براى حضرت علی(ع) استفاده مى‏شود، ولى در زمان حیات رسول‏خدا(ص) تصرفات حضرت‏علی(ع) در طول تصرفات رسول‏خدا(ص) است، یعنى در غیاب حضرت(ص) او متصرف در امور است.
ثانیاً: اشکال و محذورى در اجتماع دو ولایت نیست، و اگر محذورى باشد در اجتماع دو تصرف است، و ثبوت ولایت مستلزم فعلیّت تصرّف نیست.
ثالثاً: محذور اجتماع دو تصرّف در صورتى است که هر یک از تصرفات با یکدیگر مخالف باشد در حالى که پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) هیچ گونه اختلافى در تصرّف نداشتند.
رابعاً: عمده ولایت حضرت علی(ع) و فعلیّت آن بعد از وفات رسول‏خدا(ص) است.

عید غدیر در اسلام
از جمله امورى که موجب جاودانگى داستان غدیر گشته و مفاد آن را ثابت و محقّق ساخته است، عید قرار گرفتن آن است. روز غدیر، عید به شمار آمده و روز و شب آن همراه با عبادت و خشوع و جشن و نیکى به ضعیفان و توسعه بر خود و خانواده قرار گرفته است و مردم در این جشن، لباس‏هاى خوب و زینت‏هاى خود را مى‏پوشند.
هرگاه مردم به این گونه امور گرایش داشته باشند، در پى عوامل آن رفته، از راویان آن جستجو کرده و به سرودن اشعار و نقل کردن آن مى‏پردازند و این گونه در هر دوره‏اى، همه ساله توجّه نسل‏ها به آن معطوف مى‏شود و همواره سندهاى واقعه و متون و اخبار مربوط به آن خوانده مى‏شود و ماندگار مى‏گردد. در رابطه با عید غدیر از دو جهت بحث است:

1 - عدم اختصاص به شیعه
این عید، تنها به شیعه مربوط نیست، هر چند که شیعه، دلبستگى خاصّى نسبت به آن دارد. فرقه‏هاى دیگر مسلمین هم در عید گرفتن غدیر، با شیعه شریکند. و بزرگانى از غیر شیعه در فضیلت این روز و عید بودنش به خاطر تعیین امیرالمؤمنین(ع) به مقام والاى ولایت از سوى حضرت رسول(ص) سخنانى ابراز کرده‏اند؛ چرا که این موسم، موسم شادمانى هواداران حضرت علی(ع) است؛ چه او را به عنوان جانشین بلافصل پیامبر(ص) بدانند، چه چهارمین خلیفه.
بیرونى در «الآثار الباقیة» روز غدیر خم را از روزهایى مى‏داند که اهل اسلام آن را از اعیاد به حساب آورده‏اند.( الآثار الباقیة فى القرون الخالیة، ص 334)
ابن طلحه شافعى مى‏گوید: «روز غدیر خم، امیرالمؤمنین(ع) آن را در شعر خود ذکر کرده و آن روز عید و موسم به حساب مى‏آید، زیرا آن روز وقتى است که رسول‏خدا(ص) او را به این منزلت منصوب کرده و بر سایر خلائق برترى داده است».( مطالب السؤول، ص 53)
و نیز مى‏گوید: «هر معنایى که اثباتش ممکن است و لفظ مولى براى رسول‏خدا(ص) بر آن دلالت داشته باشد، حضرت(ص) آن را براى علی(ع) قرار داده است، و این مرتبه‏اى است بلند، و منزلتى است عظیم، و درجه‏اى است عالى، و مکانتى است رفیع، که پیامبر(ص) حضرت علی(ع) را به آن اختصاص داده است. و لذا آن روز، روز عید و موسم سرور براى اولیاى الهى گشته است».( همان، ص 56)
از کتب تاریخ، استفاده مى‏شود که امّت اسلامى در شرق و غرب، در عید بودن آن متّفق‏اند و مصریان و مغربیان و عراقیان، به جایگاه آن اعتنا و اهتمام داشته‏اند. و روز غدیر نزد آنان به عنوان روزى مشخّص براى نماز، دعا، خطبه و مدیحه‏سرایى مشهور بوده است، و نامگذارى این روز به عید، مورد اتفاق بوده است.( وفیات الاعیان، ابن خلکان، ج 1، ص 60 و ج 2، ص 223)
ابن خلّکان مى‏گوید: «پیامبراکرم(ص) هنگام بازگشت از مکّه در حجّة الوداع، وقتى به غدیر خم رسید، میان خود و علی(ع) عقد برادرى بست و او را براى خود، همچون هارون براى حضرت موسى(ع) دانست و فرمود: «خدایا! کسانى که ولایت او را پذیرا شدند دوست بدار و کسانى که تحت سلطه ولایت او نرفته و با او دشمنى ورزیدند دشمن بدار، و یارانش را یاور باش و خوار کنندگانش را خوار کن». و شیعه را به این روز، دلبستگى خاصّى است.( همان)
سخنِ ابن‏خلّکان را مسعودى تأیید کرده است، آن جا که مى‏گوید: فرزندان حضرت علی(ع) و شیعیان او این روز را بزرگ مى‏دارند.( التنبیه و الإشراف، مسعودى، ص 221)
ثعالبى نیز پس از آن که شب غدیر را از شب‏هاى مشهور نزد امّت شمرده است مى‏نویسد: «و این، شبى است که فردایش پیامبرخدا(ص) در غدیر خم، بر فراز جهاز شتران خطبه خواند و فرمود: «من کنت مولاه فعلىّ مولاه...»، و شیعیان، این شب را گرامى داشته، به احیاء و عبادت مى‏پردازند».( ثمار القلوب، ثعالبى، ص 511)

2 - مبدأ عید غدیر
با مراجعه به تاریخ پى‏مى بریم که مبدأ این عید بزرگ به عصر پیامبر اکرم(ص) باز مى‏گردد. مبدأ آن زمانى بود که پیامبر(ص) در صحراى غدیر خم حضرت علی(ع) را به امامت و ولایت از جانب خداوند منصوب کرد. در آن روز هر مؤمنى بدین جهت مسرور شد. و لذا نزد حضرت علی(ع) آمده و بر او تبریک گفتند. از جمله کسانى که او را تبریک گفتند عمر و ابوبکر بود که قبلاً به آن اشاره کردیم. و نیز به جهت تبریک و بزرگداشت این واقعه افرادى از قبیل حسان بن ثابت، قیس‏بن سعدبن عباده انصارى و دیگران این واقعه را به شعر درآوردند.

آیه تبلیغ

از آیاتى که مى‏توان در باب امامت خاصه امیرالمؤمنین على‏بن ابى‏طالب(ع) به آن استشهاد کرد آیه معروف به «تبلیغ» است.
خداوند متعال مى‏فرماید: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِى الْقَوْمَ الْکافِرینَ»؛ «اى رسول! آن چه از پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن و اگر چنین نکنى رسالت پروردگارت را نرسانده‏اى و خدا تو را از مردم حفظ خواهد کرد. خداوند گروه کافران را هدایت نمى‏کند.»( سوره مائده، آیه 67)
مفسران و متکلمان شیعه، این آیه را درباره ابلاغ ولایت و امامت و خلافت امام علی(ع) مى‏دانند و در این قول متّفق‏اند.اینک براى بررسى مطلب آیه را مورد بحث و تحلیل قرار مى‏دهیم.

تحلیلى درباره آیه
قبل از ورود در بحث مناسب است که نکاتى چند درباره آیه «تبلیغ» اشاره شود:
1 - ظهور فعل در ماضى
ظهور جمله «ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ» در ماضى و گذشته حقیقى است نه مضارع و آینده به دو دلیل:
الف - صیغه ماضى وضع شده براى معناى گذشته و در صورتى که قرینه‏اى در آن براى حمل بر مضارع نباشد حمل بر همان معناى موضوع له حقیقى که ماضى است مى‏شود.
ب - آیه مورد بحث در آخرین ماه‏هاى نبوت پیامبر اکرم(ص) نازل شده است، و اگر فعل را حمل بر مضارع و آینده کنیم معناى آیه این مى‏شود: «و اگر آن چه را که بعداً بر تو نازل مى‏کنیم در ماه‏هاى باقیمانده از نبوّتت ابلاغ نکنى، هرگز رسالتت را به پایان نرسانده‏اى». معنایى که در هیچ روایتى به آن اشاره نشده و از هیچ عالم شیعى و سنّى نیز نرسیده است.
در این صورت آیه دلالت مى‏کند بر این که خداوند بر پیامبرش مطالبى را نازل کرده که بر او ابلاغش سنگین و دشوار بوده است. و از طرفى نیز پیامبر(ص) مأمور به تبلیغ آن است. حضرت(ص) در فکر دشوارى چگونگى تبلیغ آن است که آیه فوق نازل مى‏شود تا به او گوشزد کند که هیچ فکر و ناراحتى به خود راه ندهد که مردم در مقابل ابلاغ آن چه موقفى خواهند داشت...

2 - بیان اهمیت شرط
جمله شرطیه در آیه «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» در مقام تهدید آمده است و حقیقت آن بیان اهمیّت حکم است به این معنا که اگر این حکم به مردم نرسد و حق آن مراعات نشود گویا حقّ هیچ جزئى از اجزاى دین مراعات نشده است. نتیجه این‏که: جمله شرطیه در صدد بیان اهمیّت شرط در ترتّب جزاء مهمتر است، و لذا نمى‏توان این نوع جمله شرطیه را همانند جملات شرطیه دیگر دانست که در مکالمات رایج است، زیرا غالب جملات شرطیه در مواردى به کار برده مى‏شود که انسان به تحقق جزاء غافل است چون از تحقق شرط آگاهى ندارد، ولى این احتمال در حقّ پیامبر(ص) جارى نمى‏شود.( المیزان، ج 6، ص 49)

3 - نوع خوف پیامبر(ص)
از آن جا که پیامبر اکرم(ص) شجاع بوده و در راه پیشبرد اهداف اسلام از هیچ فداکارى دریغ نمى‏کرده است، لذا خوفى که از آیه استفاده مى‏شود که پیامبر(ص) در ابلاغ آن داشته مربوط به خودش نبوده، بلکه خوف حضرت بر اسلام و رسالتش بوده است.

4 - مقصود از «الناس»
گر چه افرادى امثال فخر رازى در صددند که «الناس» در آیه را به کفار برگردانند به قرینه ذیل آیه که مى‏فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِى الْقَوْمَ الْکافِرینَ»، ولى این معنا خلاف ظاهر کلمه «الناس» است، زیرا «ناس» اعمّ از کافر و مؤمن است و وجهى براى حصر آن در کفار نیست. و لذا باید «کافرین» در آیه را به مرتبه‏اى از کفر معنا کرد که شامل منافقان زمان حضرت رسول اکرم(ص) که از آن‏ها خوف داشته نیز بشود.

5 - معناى عصمت
مطابق بیانات گذشته مقصود از عصمت الهى که به پیامبرش وعده داده شده، نوع عصمتى است که با خوف رسول خدا(ص) تناسب داشته است، که همان عصمت از طعن در نبوّت و اتهام حضرت(ص) به امورى است که با مقام نبوت او سازگارى ندارد.

بررسى روایات
اینک برخى از روایاتى را که درباره نزول آیه تبلیغ در شأن امیرالمؤمنین(ع) از طرق فریقین وارد شده اشاره مى‏کنیم:

1 - روایت ابى نعیم اصفهانى
ابى نعیم از ابوبکر خلاد، از محمدبن عثمان‏بن ابى‏شیبه، از ابراهیم‏بن محمدبن میمون، از على‏بن عابس، از ابى‏حجّاف و اعمش، از عطیه، از ابى‏سعید خدرى نقل کرده که این آیه «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ...» بر رسول خدا(ص) در شأن على‏بن ابى‏طالب(ع) نازل شده است.( الخصائص، ابن بطریق، به نقل از کتاب «ما نزل من القرآن فى علىّ» از ابى‏نعیم اصفهانى)

بررسى سند
- ابوبکر بن خلاد: همان احمدبن یوسف بغدادى است که خطیب بغدادى، سماع او را صحیح دانسته و ابونعیم ابن‏ابى‏فراس او را ثقه معرّفى کرد. و ذهبى نیز او( تاریخ بغداد، ج 5، ص 221و220)
را شیخ صدوق خوانده است.( سیر اعلام النبلاء، ج 16، ص 69)
- محمد بن عثمان‏بن ابى‏شیبه: کسى است که ذهبى او را از ظرفیّت‏هاى علم برشمرده و صالح جزره او را ثقه معرفى کرده است و ابن‏عدى مى‏گوید: من از او حدیث منکرى نشنیدم که آن را ذکر کنم.( تاریخ بغداد، ج 3، ص 43)
- ابراهیم بن محمد بن میمون: ابن حیّان او را در جمله ثقات آورده است. و کسى او را در کتب ضعفاء ذکر نکرده است، و اگر عیبى از او گرفته مى‏شود به جهت آن است که او فضائل اهل بیت خصوصاً امیرالمؤمنین(ع) را نقل مى‏کند.( الثقات، ج 8، ص 74)
- على بن عابس: او از رجال صحیح ترمذى است. و اگر عیبى بر او وارد مى‏شود همانند شاگردش به جهت نقل فضائل اهل بیت: است.( تقریب التهذیب، ج 2، ص 39) ولى مطابق نصّ ابن‏عدى حدیثش نوشته مى‏شود.( الکامل فى الضعفاء، ج 5، ص 190، رقم 1347)
- ابو الحجّاف: او که داود بن ابى‏عوف نام دارد از رجال ابى‏داود و نسائى و ابن‏ماجه به حساب آمده، که احمدبن حنبل و یحیى‏بن معین او را توثیق کرده است، و ابوحاتم نیز او را صالح الحدیث مى‏داند( میزان الاعتدال، ج 2، ص 18). گر چه ابن‏عدى به جهت این‏که غالب احادیث او درباره اهل بیت: است، او را تضعیف کرده است.( الکامل فى الضعفاء، ج 3، ص 83و82، رقم 625)
- اعمش: او از رجال صحاح ستّه به شمار مى‏آید.( تقریب التهذیب، ج 1، ص 331)
در نتیجه این که: این حدیث مطابق رأى اهل سنت معتبر است.

2 - روایت ابن عساکر
ابن عساکر از ابوبکر وجیه‏بن طاهر، از ابو حامد ازهرى، از ابومحمد مخلّدى حلوانى، از حسن‏بن حمّاد سجّاده، از على‏بن عابس، از اعمش و ابى‏الجحاف، از عطیه از ابى‏سعید حذرى نقل کرده که این آیه «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» بر رسول خدا(ص) در روز غدیر خم در شأن على‏بن ابى‏طالب(ع) نازل شده است.( ترجمه امام على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام از تاریخ دمشق، ج 2، ص 86)

بررسى سند
- وجیه بن طاهر: ابن جوزى او را شیخ صالح و صدوق، و ذهبى او را شیخ عالم( المنتظم، ج 18، ص 54)
و عدل معرفى کرده است.( سیر اعلام النبلاء، ج 20، ص 109)
- ابو حامد ازهرى: که همان احمدبن حسن نیشابورى است، به تصریح ذهبى عدل و صدوق است.( همان، ج 18، ص 254)
- ابو محمد مخلّدى: حاکم او را صحیح السماع و متقن در روایت معرفى کرده است. و ذهبى نیز او را شیخ صدوق و عدل و شیخ عدالت دانسته است.( همان، ج 16، ص 540)( همان، ص 539)
- ابوبکر محمد بن ابراهیم حلوانى: خطیب بغدادى او را ثقه مى‏داند( تاریخ بغداد، ج 1، ص 398). و حاکم نیشابورى او را از ثقات أثبات دانسته ( سیر اعلام النبلاء، ج 15، ص 61)و ذهبى او را حافظ ثبت معرفى کرده است( همان، ص 60). و ابن جوزى نیز او را ثقه مى‏داند.( المنتظم، ج 12، ص 279)
- حسن بن حمّاد سجّاده: او از رجال ابى داود و نسائى و ابن ماجه است که احمدبن حنبل در حق او گفته: «از او به جز خیر به من نرسیده است». ذهبى او را از
اجلاّء علما و ثقات عصر خود دانسته( سیر اعلام النبلاء، ج 11، ص 393)، و ابن حجر نیز او را صدوق معرفى کرده است.( همان)( تقریب التهذیب، ج 1، ص 165)
بقیه رجال سند حدیث قبلاً بررسى شد.

3 - روایت واحدى
واحدى ابوسعید محمدبن على صفّار، از حسن‏بن احمد مخلدى از محمّدبن حمدون، از محمّد ابراهیم خلوتى (حلوانى)، از حسن‏بن حمّاد سجّاده، از على‏بن عابس، از اعمش و ابى‏جحّاف، از عطیّه، از ابى‏سعید خدرى نقل کرده که این آیه «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» در روز غدیر خم در حقّ على‏بن ابى‏طالب(ع) نازل شد.

بررسى سند
محمود زعبى در کتاب خود «البیّنات فى الردّ على المراجعات» تنها اشکالى که به سند این حدیث داشته وجود عطیّه در سند آن است.
او مى‏گوید: «عطیه کسى است که امام احمد او را ضعیف الحدیث دانسته و ابوحاتم نیز او را تضعیف کرده و ابن‏عدى او را از شیعیان کوفه به حساب آورده است».
ولى این تضعیف به طور قطع ناصواب است زیرا:
اولاً: عطیه عوفى از تابعین است که مورد مدح رسول خدا(ص) واقع شده‏اند.
ثانیاً: او از رجال بخارى در کتاب «الأدب المفرد» و صحیح ابى‏داود و ترمذى و ابن‏ماجه و احمد به حساب مى‏آید، که علماى اهل سنت شدیداً آن‏ها را مدح کرده‏اند.
آرى، امثال جوزجانى او را تضعیف کرده‏اند که معروف به ناصبى بودن و انحراف از على‏بن ابى‏طالب(ع) هستند. و سبب تضعیف او نیز به جهت آن است که امام علی(ع) را بر همه ترجیح مى‏داد. و هنگامى که به امر حجاج مأمور شد سبّ بر امام علی(ع) گوید: امتناع کرد و در نتیجه 400 ضربه شلاق خورد و ریشش را نیز تراشیدند.

4 - روایت حبرى
حبرى از حسن‏بن حسین، از حبان، از کلبى، از ابى‏صالح، از ابن‏عباس در تفسیر آیه «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ...» نقل کرده که آیه در شأن علی(ع) نازل شده است. رسول‏خدا(ص) امر شد تا آن چه درباره او است ابلاغ کند. پس دست علی(ع) را گرفت و فرمود: «من کنت مولاه فعلىّ مولاده، اللَّهم وال من والاه، وعاد من عاداه»؛ «هر کس من مولاى اویم این على مولاى اوست. بار خدایا! دوست بدار هر کس را که ولایت او را پذیرفته و دشمن بدار هر کس را که با او دشمنى کرده است.»( تفسیر حبرى، ص 262)
سند این روایت نزد اهل سنت معتبر است.

شأن نزول آیه از دیدگاه اهل بیت:
کلینى؛ با سند صحیح از زراره، فُضیل‏بن یسار، بکیربن اعین، محمدبن مسلم، بریدبن معاویه و ابى‏الجارود، جملگى از امام باقر(ع) چنین نقل مى‏کنند: «خداوند، پیامبرش را به ولایت علی(ع) فرمان داد و بر او چنین نازل کرد: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ».( سوره مائده، آیه 55) خداوند ولایت اولى الامر را واجب کرد، آنان نمى‏دانستند این ولایت چیست، پس خداوند به محمد(ص) فرمان داد ولایت را براى آنان تفسیر کند همانگونه که احکام نماز و زکات و روزه و حجّ را تفسیر مى‏کند. چون این فرمان رسید، حضرت دلتنگ شده ونگران بود، نکند مردم از دینشان برگشته و او را تکذیب کنند. حضرت به پروردگارش رجوع کرد. پس خداوند چنین وحى فرستاد: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ». پس حضرت به فرمان خدا امر ولایت را آشکار ساخت و به معرفى ولایت علی(ع) در روز غدیر خم پرداخت... و به مردم فرمان داد تا حاضران به غایبان اطلاع دهند...».( کافى، ج 1، ص 290، ح 5)

راویان حدیث
1. راویان حدیث از صحابه
دانشمندان اهل سنت به نقل از صحابه روایات متعددى را نقل کرده‏اند که صریح در نزول آیه «تبلیغ» در شأن امام علی(ع) است، از قبیل:
1 - زیدبن ارقم.( الغدیر، ج1، ص424)
2 - ابو سعید خدرى.( تفسیر القرآن العظیم، ج4، ص173، ح66:9 ؛ در المنثور، ج3، ص117 ؛ ترجمة الامام على‏علیه‏السلام من تاریخ دمشق، ج2، ص85، ح588)
3 - عبداللَّه بن عساکر.( الامالى، ص162، ح133 ؛ مناقب على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام، ص240، ح349 ؛ الکشف والبیان، ج4، ص92 ؛ شواهد التنزیل، ج1، ص239، ح240)
4 - عبداللَّه بن مسعود.( مناقب على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام، ص239، ح346 ؛ درّ المنثور، ج3، ص117 ؛ فتح القدیر، ج2، ص60 ؛ روح المعانى، ج4، ص282)
5 - جابربن عبداللَّه انصارى.( شواهد التنزیل، ج1، ص255، ح249)
6 - ابوهریره.( شواهد التنزیل، ج1، ص249، ح244 ؛ فرائد السمطین، ج1، ص158، ح120)
7 - عبداللَّه بن ابى اوفى اسلمى.( شواهد التنزیل، ج1، ص252، ح247)
8 - براء بن عازب انصارى.( مفاتیح الغیب، ج12، ص50 ؛ الکشف والبیان، ج4، ص92)

2. راویان حدیث از تابعین
و از تابعین نیز آنان که نزول آیه را درباره امام علی(ع) و روز غدیر مى‏دانند عبارتند از:
1 - امام باقر(ع).( الکشف والبیان، ج4، ص92 ؛ ینابیع المودة، ج1، ص119، باب39 ؛ شواهد التنزیل، ج1، ص254، ح248 ؛ مفاتیح الغیب، ج12، ص50 ؛ عمدة القارى، ج18، ص206)
2 - امام جعفر صادق(ع).( تفسیر الحبرى، ص285، ح41)
3 - عطیه‏بن سعد عوفى.( النور المشتعل من کتاب ما نزل من القرآن فى على، ص86، ح16)
4 - زیدبن على.( مناقب على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام، ص240، ح348)
5 - ابو حمزه ثمالى.( همان، ص240، ح347)

3. راویان حدیث از علماى عامه
جماعت بسیارى از علماء عامه این حدیث را در کتب خود نقل کرده‏اند از قبیل:
1 - ابو جعفر طبرى.( الولایة فى طریق حدیث الغدیر)
2 - ابى حاتم رازى.( الدر المنثور، ج2، ص298 ؛ فتح القدیر، ج2، ص57)
3 - حافظ ابو عبداللَّه محاملى.( کنز العمال، ج11، ص603، ح3291)
4 - حافظ ابن مردویه.( درّ المنثور، ج2، ص298)
5 - ابو اسحاق ثعلبى.( الکشف والبیان، ج4، ص92)
6 - ابونعیم اصفهانى.( ما نزل من القرآن فى على‏علیه‏السلام، ص86)
7 - واحدى نیشابورى.( اسباب النزول، ص135)
8 - حاکم حسکانى.( شواهد التنزیل، ج 1، ص255، ح249)
9 - ابو سعید سجستانى.( کتاب الولایه، به نقل از الطرائف، ج1، ص121)
10 - ابوالقاسم ابن عساکر شافعى.( تاریخ مدینة دمشق، ج12، ص237)
11 - فخر رازى.( التفسیر الکبیر، ج 12، ص 49)
12 - ابو سالم نصیبى شافعى.( مطالب السؤول، ص 16)
13 - شیخ الاسلام حمّوئى.( فرائد السمطین، ج1، ص158، ح120)
14 - سید على همدانى.( مودة القربى، مودّت پنجم)
15 - ابن صباغ مالکى.( الفصول المهمة، ص42)
16 - قاضى عینى.( عمدة القارى فى شرح صحیح البخارى، ج18، ص206)
17 - نظام الدین نیشابورى.( غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ج6، ص194)
18 - کمال الدین میبدى.( شرح دیوان امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام، ص406)
19 - جلال الدین سیوطى.( الدر المنثور، ج3، ص116)
20 - میرزا محمد بدخشانى.( مفتاح النجا، ص36-34، باب3، فصل11)
21 - شهاب الدین آلوسى.( روح المعانى، ج6، ص192)
22 - قاضى شوکانى.( فتح القدیر، ج2، ص60)
23 - قندوزى حنفى.( ینابیع المودة، ج1، ص119، باب39)
24 - شیخ محمده عبده.( المنار، ج6، ص463)

دیدگاه شیعه در آیه تبلیغ
شیعه معتقد است آیه تبلیغ مربوط به ولایت امام علی(ع) بوده و مصداق «ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» ولایت امیرالمؤمنین(ع) است، زیرا:
اولاً: خداوند متعال در این مورد اهتمام بسیارى کرده است به حدّى که اگر این موضوع ابلاغ نشود گویا رسالت پیامبر ابلاغ نشده است. و این امرى جز مسأله امامت و زعامت و جانشینى امیرالمؤمنین(ع) نیست که عهده‏دار وظائف و شؤونات نبى به جز وحى است.
ثانیاً: از آیه فوق استفاده مى‏شود که ابلاغ این امر براى رسول خدا(ص) دشوار بوده است، زیرا خوف آن را مى‏داده که مردم از فرمان او سرپیچى کرده و با ایجاد اختلاف و تشتّت زحمات 23ساله او را بر باد دهند، و این مطلب -با مراجعه به تاریخ- جز ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین(ع) چیز دیگرى نبوده است.
در یک بررسى اجمالى در آیات قرآن خواهیم دید که رسول خدا(ص) میثاق بر نبوت داشته و از ناحیه خداوند مأمور به استقامت و صبر بوده است. از این رو در تبلیغ دین خدا و رساندن پیام‏ها هیچ کوتاهى نکرده و در برابر درخواست غیر معقول و بهانه‏جویى‏ها هرگز سر تسلیم فرود نیاورده است. پیامبر خدا(ص) در ابلاغ پیام‏ها( سوره یونس، آیه 15)( سوره احزاب، آیه 7)( سوره هود، آیه 12)
حتى در مواردى که به نوعى تحمّل آن براى دیگران سنگین مى‏بود مانند داستان زینب همسر زید، استحیاى از مؤمنان، ابلاغ همین آیه مورد بحث و... چیزى را به دلیل ترس از خود و یا امر دیگر فروگذار نکرده است.( سوره احزاب، آیه 37)( همان، آیه 53)
بنا بر این، دلیل دل نگرانى پیامبر(ص) را باید در جاى دیگر (نه ترس از قتل) جستجو کرد، و آن پیامدهاى وخیم تکذیب منافقان و عکس‏العمل منفى برخى از یاران حضرت(ص) در برابر این پیام بوده که منجر به حبط عمل آنان و شدّت نفاق و کفر منافقان مى‏شد. و از سوى دیگر با تکذیب و کفر آنان، ادامه رسالت و حتّى اصل رسالت ناکام مى‏ماند و موجب هدم دین مى‏شد.
ثالثاً روایات صحیح السند نیز از طرق شیعه و سنّى شأن نزول آیه «اکمال» را درباره حضرت امیر مؤمنا(ع) مى‏دانند.
نتیجه این که مقصود از «ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» امر ولایت حضرت علی(ع) است که پیامبر(ص) مأمور به ابلاغ آن بوده است.

بررسى شبهات
برخى از علماى اهل سنت در صدد توجیه دیگرى براى آیه برآمده‏اند تا ربطى به مسأله غدیر نداشته و از مؤیّدات ولایت امیرالمؤمنین على‏بن ابى‏طالب(ع) به حساب نیاید. اینک این توجیهات را مورد بررسى قرار مى‏دهیم:

1 - نزول آیه در مورد حراست پیامبر(ص) در مدینه
اهل سنت بر اساس برخى از روایات مى‏گویند: پیش از نزول این آیه از پیامبر(ص) حراست مى‏شد ولى پس از نزول آن و تضمین خداوند بر حفظ جان ایشان، عذر نگهبانان را خواستند، و فرمودند: «بروید، خداوند من را حفظ خواهد کرد».
پاسخ
اولاً: این روایات بر فرض احراز صدور، درصدد بیان مورد نزول آیه نیست و با آن منافاتى ندارد، بلکه در آنها تنها استناد پیامبرخدا(ص) را به بخشى از این آیه نشان مى‏دهد و چون در متن برخى از روایات تصریح شده این ترخیص از ناحیه رسول‏خدا(ص) در مدینه بوده است، احتمال دارد در فاصله غدیر خم تا وفات پیامبر خدا(ص) باشد.
ثانیاً: اساساً مفسران اهل سنت این روایات را غریب دانسته و بر این قول متفق‏اند که چون آیه مذکور مدنى و در اواخر بعثت نازل شده است، با حراست ابوطالب در مکه پیوندى ندارد.
ثالثاً: قول به اینکه آیه فوق دو بار یکى در اوائل بعثت و دیگرى در مدینه در اواخر بعثت نازل شده باشد، نمى‏تواند مشکلى را حل کند؛ زیرا بر فرض که آیه در اوائل بعثت نازل شده باشد و در آن تضمین خداوند بر حفظ پیامبر(ص) باشد ولى نیازى به نگهبانى رسول خدا(ص) در مدینه توسط یارانش نخواهد بود.( تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 79)

2 - نزول آیه در مورد حراست در مکه
سیوطى از ابن عباس نقل مى‏کند که از رسول خدا(ص) سؤال شد: کدام آیه بر شما گران آمد؟ حضرت فرمود: «در ایام موسم در منا بودم و مشرکان عرب و سایر مردم در آنجا بودند. جبرائیل بر من نازل شد و گفت «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ...» من برخاستم و ندا دادم: اى مردم! چه کسى مرا یارى مى‏کند تا پیام پروردگارم را برسانم و براى او بهشت باشد. اى مردم! بگویید: لا اله الّا اللَّه و من رسول خدایم تا رستگار شده، نجات یابید و به بهشت روید. پس هیچ کس از مرد و زن و کودک نبود جز آن که مرا با خاک و سنگ هدف قرار دادند و در صورتم آب دهان انداختند و گفتند: دروغگو است... پس عموى ایشان عباس آمد و حضرت را از دست آنان نجات داد و آنان را به عقب راند».( درّ المنثور، ج 3، ص 17 ؛ روح المعانى، ج 4، ص 290 ؛ فتح القدیر، ج2، ص61)
پاسخ
حدیث از موضوعات و جعلیات بنى العباس بوده تا در برابر علویان فضیلتى بسازند زیرا:
اولاً: آیه مذکور به اتفاق شیعه و سنّى در اوائل بعثت در مکه نازل نشده است. و تکرار نزول هم وجهى ندارد.
ثانیاً: این حدیث خبر واحد است و مخالفت است با تمام احادیثى که مخالفت با این مضمون دارد.

3 - نزول آیه در جنگ با بنى انمار!!
ابن ابى حاتم به نقل از جابربن عبداللَّه انصارى مى‏گوید: «در جنگ پیامبر خدا(ص) با بنى انمار، حضرت بر سر چاهى نشستند. مردى به نام «وارث» یا «غورث‏بن حارث» از بنى‏نجار قصد کشتن حضرت را کرد... وى نزد پیامبر آمد و گفت: شمشیرت را بده تا ببویم. حضرت آن را به وى داد. آن‏گاه از دستش لیز خورده و افتاد. پیامبر(ص) به او فرمود: خداوند بین تو و آنچه مى‏خواستى انجام دهى مانع شد. آنگاه این آیه نازل شد: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ».( تفسیر القرآن العظیم، ج 4، ص 1173، ح 6614)
پاسخ
اولاً: ابن کثیر بعد از نقل این حدیث مى‏گوید: «حدیث جابر بدین صورت غریب است».( تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 79)
ثانیاً: در نقل این داستان اختلاف است، زیرا ابوهریره آن را به نحو دیگرى نقل مى‏کند. و اختلاف در نقل سبب وهن روایت است.( اسباب النزول، سیوطى، ص 152 ؛ درّ المنثور، ج3، ص119 ؛ تفسیر ابن کثیر، ج2، ص79)
ثالثاً: این داستان با متن آیه سازگارى ندارد؛ زیرا در آن ضمانت بر حفظ پیامبر خدا(ص) به خاطر ابلاغ پیام خداوند مى‏باشد.
رابعاً: توطئه براى قتل رسول خدا تازگى نداشته تا در اثر آن در اواخر بعثت، خداوند طبق آیه مذکور، ضمانت بر حفظ پیامبر(ص) کند.
خامساً: این جریان با تمام روایاتى که از طریق فریقین نقل شده منافات دارد، زیرا در آن‏ها نگرانى پیامبر از تبلیغِ دستورى بوده که بر ایشان نازل شده است.

4 - نزول آیه درباره رجم و قصاص
برخى از اهل سنت در شأن نزول آیه مى‏گویند: «خداوند به پیامبرش دستور داد تا آن چه را که درباره حکم رجم و قصاص بر وى نازل شده اعلان کند. در واقع این اعلان برخوردى در برابر موضع یهود بود که مى‏خواستند به نحوى از حکم رجم زناى محصنه و قصاص که در تورات آمده است فرار کنند. از این رو افرادى را نزد رسول خدا(ص) فرستادند تا از ایشان درباره این دو موضوع سؤال کنند، جبرئیل نازل شد و حکم رجم و قصاص را آورد.( عمدة القارى، ج 18، ص 206 ؛ تفسیر معالم التنزیل، بغوى، ج2، ص51 ؛ مفاتیح الغیب، ج12، ص48)
این افراد از اهل سنت مى‏گویند آیات 41 تا 43 که پیش از آیه مورد بحث در همین سوره مائده است در این باره مى‏باشد.
پاسخ
اولاً: این قول بدون دلیل و مخالف با اقوال تمام صحابه است.
ثانیاً: متن این آیات در ردّ این قول کافى است، چون یهود در زمان نزول این سوره در اواخر بعثت تار و مار شده و سر جایشان نشسته بودند و در موقعیتى قرار نداشتند که بتوانند به حضرت زیانى برسانند تا خداوند وعده حفظ به او دهد.

5 - نزول آیه درباره مکر یهود!!
اولین کسى که آیه «تبلیغ» را در مورد مکر یهود تفسیر کرده مقاتل‏بن سلیمان است( تفسیر مقاتل‏بن سلیمان، ج 1، ص 492و491). و پس از وى طبرى و بغوى ومحمدبن ابى‏بکر رازى این قول و تفسیر را اختیار کرده‏اند( جامع البیان، طبرى، ج 4، ص 307 ؛ معالم التنزیل، بغوى، ج2، ص51 ؛ تفسیر اسألة القرآن المجید واجوبتها، رازى، ص74). فخر رازى نیز پس از احتمالات فراوان در مورد نزول آیه مورد بحث همین قول را برگزیده و تنها دلیل آن را نیز سیاق یا تناسب آیات قبل و بعد دانسته که جملگى درباره یهودیان است.( مفاتیح الغیب، ج 12، ص 50)
پاسخ
اولاً سوره مائده آخرین سوره‏اى است که بر پیامبر(ص) در حجة الوداع نازل شده است، و در آن موقع یهود شوکتى نداشته‏اند تا پیامبر از آن‏ها خوف داشته باشد و احتیاج به محافظت و عصمت و نگهبانى از آنها داشته باشد.
ثانیاً: قرآن بر ترتیب نزول آن نبوده تا بتوان به سیاق آیات آن بر ظهور یک معنا تمسک کرد.
ثالثاً: سیاق بر فرض ظهور دادن، قرینه مقامى است و در برابر نص روایات و قرینه‏هاى دیگر ظهورى نخواهد داشت.
رابعاً: بنا بر گفته فخر رازى، حکمى که خداوند درباره یهود نازل کرد و به قدرى بر آنان گران تمام شد که موجب تأخیر در ابلاغ آن از سوى رسول خدا(ص) گردید، این بود: «یا أَهْلَ الْکِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَیْ‏ءٍ حَتَّى...» «اى اهل کتاب شما بر هیچ چیز نیستید تا آن که...». در حالى که قرآن پیش از این آیه در آیه64 همین سوره خطاب تندترى به یهود دارد: «وَ قالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدیهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا...»؛ «و یهود گفتند: دست خدا [با زنجیر] بسته است، دست‏هایشان بسته باد! و به خاطر این سخن از رحمت [الهى] دور شوند...».
خامساً: ممکن است که وجود این آیه در بین آیات یهود اشاره به این نکته باشد که منافقانى که پیامبر از آنها خوف داشت به منزله یهود و از سنخ آنان در کفر و ضلالتند.

آیه اکمال

از جمله آیاتى که دلالت بر امامت و ولایت حضرت علی(ع) دارد و مى‏تواند پشتوانه بسیار محکمى براى حدیث «غدیر» در افاده معناى ولایت و امامت باشد، آیه معروف به «اکمال» است. خداوند متعال مى‏فرماید: «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتى وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً»؛ «امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین شما پذیرفتم.»( سوره مائده، آیه 3)
در ذیل آیه روایات بسیارى از فریقین وارد شده که آیه در شأن امیرالمؤمنین(ع) وارد شده است. اینک به بحث و بررسى درباره آن مى‏پردازیم.

بررسى احادیث
با مراجعه به مصادر حدیثى اهل سنت پى به وجود روایاتى صحیح السند در رابطه با نزول آیه در شأن امام علی(ع) مى‏بریم، اینک به بررسى برخى از این روایات مى‏پردازیم:

1 - روایت ابى‏نعیم اصفهانى
ابى‏نعیم از محمّدبن احمدبن على‏بن مخلّد، از محمّدبن عثمان‏بن ابى‏شیبه، از یحیى حمانى، از قیس‏بن ربیع، از ابى‏هارون عبدى، از ابى‏سعید خدرى نقل مى‏کند که: پیامبر(ص) مردم را در روز غدیر خم به علی(ع) دعوت نمود. و امر کرد که هر چه خار و خاشاک زیر درخت بود بکنند. و این واقعه در روز پنجشنبه بود. علی(ع) را صدا زد، آن‏گاه بازوهاى او را گرفت و هر دو را بلند نمود به حدّى که مردم سفیدى زیر بغل‏هاى رسول‏خدا(ص) را مشاهده کردند. مردم متفرّق نشدند تا این که این آیه نازل شد: «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتى وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً» پس رسول‏خدا(ص) فرمود: اللّه اکبر بر کامل کردن دین و تمام نمودن نعمت، و رضایت پروردگار به رسالت من و به ولایت علىّ از بعد من. آن‏گاه فرمود: هر که من مولاى اویم پس علىّ مولاى اوست، بار خدایا هر کس ولایت او را پذیرفت او را دوست بدار و هر که با او دشمنى نمود او را دشمن دار. و هر کس او را یارى کرد یارى کن و هر کس او را خار کرد خارش نما...
( خصائص الوحى المبین، ص 62ù61، به نقل از کتاب ما نزل علىّ من القرآن از ابى‏نعیم اصفهانى)

بررسى سند
- محمدبن احمدبن على‏بن مخلّد معروف به ابن‏محرّم: از بزرگان شاگردان ابن‏جریر طبرى و ملازمین او است، که دار قطنى و ابوبکر برقانى او را معتبر دانسته‏اند، و ذهبى از او به امام تعبیر کرده است. و اگر برخى او را تضعیف کرده‏اند به جهت نقل احادیث مناقب اهل‏بیت: است.( سیر اعلام النبلاء، ج 16، ص 61 ؛ تاریخ بغداد ج 1، ص 331 ؛ شذرات الذهب، ج 3، ص 26)
- محمّدبن عثمان‏بن ابى‏شیبه: ذهبى او را به امام حافظ تعبیر کرده و صالح جزره او را توثیق نموده است. و ابن‏عدى مى‏گوید: من از او حدیث منکرى ندیده‏ام تا آن را نقل کنم.( تاریخ بغداد، ج 3، ص 43)
- یحیى حمانى: او از رجال مسلم در صحیح اوست. و نیز از مشایخ ابى‏حاتم و مطیّن و امثال این دو از بزرگان اهل سنت به حساب مى‏آید. و عده‏اى از یحیى‏بن معین نقل کرده‏اند که او را صدوق و ثقه معرفى نموده است. و نیز گروهى دیگر از علماى اهل جرح و تعدیل (رجال) او را توثیق نموده‏اند. و هر کس درباره او سخنى ناشایست گفته به جهت حسد او بوده است. گفته‏اند که او عثمان را دوست نداشته و درباره معاویه مى‏فته که او بر غیر ملت اسلام بوده است.( تهذیب التهذیب، ج 11، ص 218-213)
- قیس‏بن ربیع: او از رجال ابى‏داود و ترمذى و ابن‏ماجه به حساب مى‏آید. و ابن‏حجر او را صدوق دانسته است.( تقریب التهذیب، ج 2، ص 128)
- ابوهارون عبدى: که همان عمارةبن جوین است، او از مشاهیر تابعین بوده و از رجال بخارى در «خلق افعال العباد»، و ترمذى و ابن‏ماجه و از شیوخ ثورى و حمّادین و دیگران از بزرگان اهل سنت بوده است. گرچه برخى به جهت تشیع بر او خرده گرفته‏اند، ولى نمى‏توانند او را ردّ کنند؛ زیرا حدیث او در کتب بخارى و دو کتاب از صحاح اهل سنت وارد شده است.( تهذیب التهذیب، ج 7، ص 362و361) و دیگر این که در جاى خود به اثبات رسیده که تشیع با وجود صدق رجل مضرّ به حدیث او نیست.( ر.ک: مقدمه فتح البارى)

2 - روایت خطیب بغدادى
خطیب بغدادى از عبداللَّه‏بن علىّ‏بن محمّدبن بشران، از على‏بن عمر حافظ، از ابونصر حبشون‏بن موسى‏بن ایوب خلّال، از على‏بن سعید رملى، از ضمرةبن ربیعه قرشى، از ابن‏شوذب، از مطر ورّاق، از شهربن حوشب، از ابى‏هریره نقل کرده که گفت: هر کس در روز هجدهم ذى‏حجه روزه بگیرد ثواب شصت‏ماه روزه بر او نوشته خواهد شد. و آن روز غدیر خم است، زمانى که پیامبر(ص) دست على‏بن ابى‏طالب(ع) را گرفت و فرمود: آیا من ولىّ مؤمنین نیستم؟ گفتند: آرى اى رسول‏خدا! فرمود: هر که من مولاى اویم پس علىّ مولاى اوست. عمربن خطاب گفت: مبارک باد، مبارک باد اى پسر ابى‏طالب! تو مولاى من و مولاى هر مسلمان شدى. آن‏گاه خداوند این آیه را نازل کرد: «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ...»....( تاریخ بغداد، ج 8، ص 290)

بررسى سند
- ابن‏بشران (م415): خطیب بغدادى او را صدوق، ثقه، ثبت و... معرفى کرده است. و ذهبى نیز او را عدل دانسته است.( سیراعلام النبلاء، ج 17، ص 311)
- على‏بن حافظ: همان دارقطنى است (م388) که علماى رجال او را بسیار تمجید کرده‏اند.( تاریخ بغداد، ج 12، ص 34 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج 16، ص 449)
- ابونصر حبشون: ذهبى او را صدوق دانسته و خطیب بغدادى نیز او را توثیق کرده و درباره او قول مخالفى ذکر نکرده است.
- علىّ‏بن سعید رملى: ذهبى تصریح به وثاقت او کرده و مى‏گوید: تا به حال کسى را ندیدم که درباره او مذمّتى بگوید.( میزان الاعتدال، ج 4، ص 125)
- ضمرةبن ربیعه (م202): او از رجال بخارى در کتاب «الادب المفرد» و چهار صحیح دیگر از صحاح اهل سنت است. عبداللَّه‏بن احمد از پدرش نقل کرده که او صالح الحدیث و از ثقات به حساب مى‏آید. عثمان‏بن سعید دارمى از یحیى‏بن معین و نسائى توثیق او را نقل کرده، و ابوحاتم او را صالح، و محمّدبن سعد او را ثقه مأمون خیّر دانسته و گفته که افضل از او وجود ندارد.( تهذیب الکمال، ج 13، ص 320و319)
- عبداللَّه‏بن شوذب (م156)؛ او از رجال ابى‏داود و ترمذى و نسائى و ابن‏ماجه است. ذهبى مى‏گوید: جماعتى او را توثیق کرده‏اند، و ابن‏حجر او را صدوق عابد( الکاشف، ج 1، ص 356)
معرفى نموده است. و از سفیان نقل کرده که ابن‏شوذب از ثقات مشایخ ما به حساب( تقریب التهذیب، ج 1، ص 423)
مى‏آید. و ابن‏معین و ابن‏عمار و نسائى نیز او را ثقه معرفى کرده است. و ابن‏جبّان نیز او را در جمله ثقات به حساب آورده است.( تهذیب التهذیب، ج 5، ص 261-255)
- مطر ورّاق (م129): او از رجال بخارى و رجال مسلم و چهار نفر دیگر از صاحبان صحاح است.( تهذیب الکمال، ج 28، ص 551 ؛ تقریب التهذیب، ج 2، ص 252)
- شهربن حوشب (م112): او از رجال بخارى درکتاب «الادب المفرد» و مسلم و چهار نفر دیگر از صاحبان صحاح به حساب مى‏آید و همین معنا در توثیق او نزد اهل سنت کافى است.( تهذیب الکمال، ج 12، ص 578 ؛ تقریب التهذیب، ج 1، ص 355)

3 - روایت ابن‏عساکر
ابن‏عساکر به طرق مختلف این مضمون را نقل کرده است. به یک سند از خطیب بغدادى نقل کرده قبلاً ذکر شد.
در سندى دیگر از ابوبکربن مزرفى، از حسین‏بن مهتدى، از عمربن احمد، از احمدبن عبداللَّه‏بن احمد، از على‏بن سعید رقّى، از ضمره، از ابن‏شوذب، از مطر ورّاق، از شهربن حوشب از ابى‏هریره همان مضمون قبل را نقل کرده است.
( ترجمه امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام از تاریخ دمشق، رقم 585و575و578)

بررسى سند
- ابوبکربن مزرفى (م527): ابن‏جوزى مى‏گوید: «من از او حدیث شنیدم، مردى ثبت، عالم و حسن العقیده بود». و ذهبى نیز او را ثقه و متقن دانسته است.( المنتظم، ج 17، ص 281)( سیر اعلام النبلاء، ج 18، ص 241)
- ابوالحسین‏بن مهتدى، (م465): خطیب بغدادى او را ثقه، و سمعانى او را ثقه حجت معرفى کرده‏اند.( سیر اعلام النبلاء، ج 18، ص 241)
- عمربن احمد: او که همان ابن‏شاهین است (م385)، خطیب بغدادى و ابن‏ماکولا او را ثقه امین، و دارقطنى و ابوالولید باجى و ازهرى او را ثقه، و ذهبى او را شیخ صدوق حافظ معرفى کرده است.( همان، ج 16، ص 431)
- احمدبن عبداللَّه‏بن احمد همان ابن‏النیرى سابق است. و بقیه رجال سند قبلاً مورد بررسى قرار گرفت.

4 - طریق دیگر از ابن‏عساکر
ابن‏عساکر نیز از ابوالقاسم سمرقندى، از ابوالحسین‏بن نقور، از محمّدبن عبداللَّه‏بن حسین دقّاق، از احمدبن عبداللَّه‏بن احمدبن عباس‏بن سالم‏بن مهران، معروف به ابن‏النیرى، از سعید رقّى، از ضمره، از ابن‏شوذب، از مطر ورّاق از شهربن حوشب از ابى‏هریره همین مضمون را نقل کرده است.( ترجمه امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام از تاریخ دمشق، ج 2، ح 585و575و578)

بررسى سند
- ابوالقاسم‏بن سمرقندى (م536): ابن عساکر و سلفى او را ثقه، و ذهبى او را شیخ امام معرفى کرده است.( سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 28)
- ابوالحسین‏بن نقور (م470): خطیب او را صدوق، و ابن‏خیرون او را ثقه، و ذهبى او را شیخ جلیل صدوق معرفى کرده است.( همان، ج 18، ص 372)
بقیه رجال حدیث قبلاً به آن‏ها اشاره شد.

راویان نزول آیه در روز غدیر خم
جماعت بسیارى از علماى اهل سنت روایت نزول آیه در روز هجدهم ذى‏حجه در سرزمین غدیر خم را در کتاب‏هاى خود نقل کرده‏اند اینک به اسامى برخى از آن‏ها اشاره مى‏کنیم:
1 - حافظ ابوجعفر محمّدبن جریر طبرى (م310).( کتاب الولایة)
2 - حافظ ابن‏مردویه اصفهانى (م410).( تفسیر ابن‏کثیر، ج2، ص14 ؛ درّالمنثور، ج3، ص19 ؛ تاریخ مدینة دمشق، ج12، ص 237 ؛ الاتقان، ج1، ص53)
3 - حافظ ابى‏نعیم اصفهانى.( ما نزل من القرآن فى علىّ‏علیه‏السلام، ص56)
4 - حافظ ابوبکر خطیب بغدادى (م463).( تاریخ بغداد، ج 8، ص 290)
5 - حافظ ابوسعید سجستانى (م477).( کتاب الولایة)
6 - ابوالحسن‏بن مغازلى شافعى (م483).( مناقب على‏بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام، ص18، ح 24)
7 - حافظ ابوالقاسم حسکانى.( شواهد التنزیل، ج 1، ص 201، ح 211)
8 - حافظ ابوالقاسم‏بن عساکر دمشقى شافعى (م571).( ترجمه امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام از تاریخ دمشق، ح 585و575و578)
9 - خطیب خوارزمى (م568).( المناقب، ص135، ح152)
10 - سبطبن جوزى.( تذکرة الخواص، ص30)
11 - شیخ الاسلام حمّوئى.( فرائد السمطین، ج 1، ص 72، ح 39)
12 - عمادالدین ابن‏کثیر دمشقى شافعى.( البدایة والنهایة، ج 5، ص 232)
13 - جلال الدین سیوطى شافعى.( در المنثور، ج3، ص19 ؛ الاتقان فى علوم القرآن، ج1، ص53)
14 - میرزا محمّد بدخشى.( مفتاح النجا، باب3، فصل11، ص34)
و دیگران.

آراء در شأن نزول آیه
در رابطه با شأن نزول آیه سه رأى عمده مطرح است:

1 - اشاره به دوران عظمت اسلام
فخر رازى احتمال مى‏دهد که کلمه «الیوم» در این آیه در معناى حقیقى خود به کار نرفته است، بلکه معناى مجازى دارد، بدین معنا که «یوم» در این‏جا به معناى «دوران» و «یک برهه از زمان» است، نه یک قطعه کوتاه از زمان.
طبق این نظریه، آیه نظر به روز خاص و حادثه ویژه‏اى ندارد، بلکه از شروع و آغاز دوران عظمت اسلام و فرا رسیدن دوران یأس و ناامیدى کفار خبر مى‏دهد.
پاسخ
اولاً: معناى مجازى و غیر حقیقى نیاز به قرینه روشنى دارد که فخر رازى براى این معناى مجازى قرینه‏اى ارائه نمى‏دهد.
ثانیاً: اگر این تفسیر صحیح بود، نزول این آیه بنابر این معنا سزاوارتر بود که در فتح مکه باشد.
ثالثاً: با روایاتى که دلالت بر نزول آیه در هجدهم ذى‏حجه دارد سازگار نیست.

2 - نزول آیه در روز عرفه
فخر رازى احتمال دیگرى مى‏دهد که بگوییم آیه در روز عرفه بر پیامبر نازل شده و کلمه «یوم» نیز در معناى حقیقى آن به کار رفته است، که همان روز خاص و معیّنى باشد، یعنى روز هشتم ماه ذى‏حجه در آخرین سفر حج پیامبر(ص) که سال دهم هجرت بوده است.
بخارى به سند خود از عمربن خطاب نقل کرده که مردى از یهود به او گفت: اى امیرالمؤمنین: آیه‏اى در کتاب شما است که مى‏خوانید، اگر بر ما جماعت یهود نازل شده بود آن روز را عید مى‏گرفتیم. عمر گفت: کدامین آیه؟ او گفت: «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتى وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً». عمر گفت: ما آن روز و مکانى را که این آیه بر پیامبر(ص) نازل شد مى‏دانیم، آن روز، روز عرفه و روز جمعه بود.( صحیح بخارى، ج 1، ص 16)
پاسخ
اولاً: تمام روایات از این قبیل از حیث سند ضعیف است، زیرا از پنج نفر از صحابه نقل شده است، که دو نفر از آن‏ها عمربن خطاب و معاویه‏اند، و از آن جا که در قول به نزول آیه در روز نهم ذى‏حجه نه روز هجدهم ذى‏حجه در غدیر خم ذى نفع‏اند، زیرا هر دو غاصب خلافت امیرالمؤمنین(ع) بوده‏اند، لذا قولشان مورد قبول نخواهد بود.
و نیز از طریق سمرةبن جندب و ابن‏عباس و امام علی(ع) نیز نقل شده است، ولى در روایت سَمُره، عمربن موسى‏بن وجیه قرار دارد که ضعیف است و لذا اصلروایت را هیثمى ردّ کرده است. ( مجمع الزوائد، ج 7، ص 13)و در سند روایت منسوب به ابن‏عباس، عمّار مولى بنى‏هاشم قرار دارد که بخارى در صدد تضعیف اوبرآمده است...( تهذیب التهذیب، ج 7، ص 404) در روایت منسوب به امام علی(ع) نیز احمدبن کامل واقع شده که دارقطنى او را متساهل در نقل حدیث معرفى کرده است.( لسان المیزان، ج 1، ص 249)
ثانیاً: فخر رازى مى‏گوید: «مورخان و محدّثان اتفاق نظر دارند که پیامبر اسلام(ص) پس از نزول این آیه شریفه بیش از 81 یا 82 روز عمر نکرده...».( تفسیر فخر رازى، ج 11، ص 139)
و از طرفى دیگر اهل سنت معتقدند که پیامبر اسلام(ص) در روز دوازدهم ربیع‏الأوّل به دنیا آمده است و اتفاقاً در روز دهم ربیع‏الأوّل نیز رحلت نموده‏اند. حال با کمى تأمّل پى‏مى‏بریم که این مدت زمان تنها با مبدئیّت هجدهم ذى‏حجه سازگارى دارد نه نهم عرفه.
ثالثاً: ممکن است که این دو قول را بر فرض صحت این گونه با هم جمع کنیم که آیه دو بار بر پیامبر(ص) نازل شده است.
رابعاً: ممکن است این دو قول را به این نحو جمع کنیم که آیه در روز نهم ذى‏حجه بر پیامبر(ص) نازل شده ولى در روز هجدهم پیامبر(ص) آن را تلاوت کرده است، زیرا پیامبر(ص) از جانب خداوند مأمور به ابلاغ به ولایت امیرالمؤمنین در حجةالوداع بوده است.
خامساً: ممکن است که مقصود از اکمال دین در آن روز کامل شدن کلّ اسلام با تبیین حجّ و ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین(ع) باشد؛ زیرا مطابق برخى از روایات جبرئیل بر پیامبر(ص) نازل شد و از جانب خداوند به او فرمود که: تو همه چیز را بیان کردى جز دو وظیفه را که باید عملى کنى، یکى حجّ و دیگر ولایت....( ر.ک: تفسیر صافى، ذیل آیه اکمال)
علامه طباطبایى؛ مى‏فرماید: «جایز است که بگوییم: خداوند سبحان معظم سوره را که در آن آیه «اکمال» و امر ولایت است در روز عرفه نازل کرده است، ولى پیامبر(ص) ابلاغ و بیان ولایت را به روز غدیر خم در هجدهم ذى‏حجه موکول کرد، گرچه آن را در روز عرفه تلاوت کرده بود. و این که در برخى از روایات آمده که نزول آیه در روز غدیر است، بعید به نظر نمى‏رسد که مراد تلاوت حضرت همراه تبلیغ امر ولایت باشد که در آن روز انجام گرفته است. بنابر این توجیه بین روایات تنافى وجود ندارد.( المیزان، ج 6، ص 197و196)

3 - نزول آیه در روز غدیر خم
نظر شیعه امامى و بسیارى از علماى اهل سنت آن است که آیه «اکمال» در روز هجدهم ذى‏حجه، در سرزمین غدیر خم بر پیامبر نازل شده است، که به برخى از روایات صحیح السند اشاره کردیم.
کلینى؛ به سندش از امام باقر(ع) در حدیثى نقل کرده که فرمود: «و کانت الفریضة تنزل بعد الفریضة الأولى، وکانت الولایة آخر الفرائض، فانزل اللَّه عزّوجلّ «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتى»...»؛ «فریضه به ترتیب یکى پس از( اصول کافى، ج 1، ص 289)
دیگرى نازل مى‏شد و ولایت آخرین فریضه‏ها بود سپس خداوند عزوجل این آیه را نازل فرمود: «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ...»...».
این نظریه با مضمون و محتواى آیه شریفه نیز سازگار است، زیرا:
اولاً: دشمنان اسلام پس از ناکامى در تمام توطئه‏ها تنها به یک چیز دل بسته بودند و آن این که پیامبر(ص) از دنیا برود و پس از ارتحال آن حضرت بتوانند به آرزوى خود برسند و ضربه نهایى را بر اسلام وارد سازند. اما وقتى دیدند که آن حضرت در روز هجدهم ذى‏حجه، سال دهم هجرت در بین عموم مردم شخصى بى‏نظیر را به جانشینى خود انتخاب کرد، آرزوهاى خویش را بر باد رفته دیدند.
ثانیاً: با انتخاب امیرالمؤمنین(ع) به ولایت و امامت، نبوت به سیر تکاملى خود ادامه داد، و به آن دین خود را تمام و کامل کرد.
ثالثاً: نعمت‏هاى خداوند با نصب امامت و رهبرىِ پس از پیامبر تکمیل شد.
رابعاً: بدون شک اسلام بدون امامت و رهبرى پس از پیامبر(ص) یک دین فراگیر و جهانى نخواهد شد.

استعمالات واژه الیوم
«یوم» در چهار معنا استعمال شده است:
1 - مدّت زمانى که از طلوع فجر آغاز و به غروب خورشید ختم مى‏شود. بنابر این معنا «یوم» مترادف «نهار» است و به معناى روز در مقابل شب به کار مى‏رود. مانند: «إِذْ تَأْتیهِمْ حیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتیهِمْ»؛ «روز شنبه آنان، ماهى‏هایشان روى آب مى‏آمد، و روز غیر شنبه به سوى آنان نمى‏آمد.»( سوره اعراف، آیه 163)
و نیز مى‏خوانیم: «فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَریضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَر»؛ «هر کس از شما که در ماه رمضان بیمار یا در سفر باشد، پس روزهاى دیگرى را روزه بگیرد.»( سوره بقره، آیه 184)
2 - مجموع شبانه روز: چنان که بر مجموع نمازهایى که در یک شبانه روز خوانده مى‏شود نمازهاى یومیه مى‏گویند.
3 - عصر، روزگار و برهه‏اى از زمان، مانند آیه: «تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ»؛ «ما این روزهاى ظفر و شکست را به نوبت میان مردم مى‏گردانیم.»( سوره آل عمران، آیه 140)
حضرت امیرالمؤمنین(ع) مى‏فرماید: «الدهر یومان: یوم لک ویوم علیک»؛ «زمانه دو روز است: یک روز به نفع تو است و یک روز به ضرر تو.»( نهج البلاغه، حکمت 396)
4 - مرحله: چنان که درباره خلقت آسمان و زمین فرمود: «الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فی سِتَّةِ أَیَّامٍ»؛ «خدایى که آسمان و زمین را در شش مرحله خلق کرد.» ( سوره اعراف، آیه 54 ؛ سوره حدید، آیه 4)و نیز فرمود: «خَلَقَ الْأَرْضَ فی یَوْمَیْنِ»؛ «زمین را در دو مرحله خلق کرد.»( سوره فصّلت، آیه 9)
5 - قیامت: بیشترین استعمال واژه در قرآن کریم مربوط به روز قیامت است. سرّ اینکه از قیامت به «یوم» تعبیر مى‏شود آن است که مرحله دیگرى از نظام هستى و مرحله پایانى آن است.
الف و لام در «الیوم» براى عهد است و اشاره به روز معیّن و مشخصّى دارد که نزد گوینده و شنونده معلوم است. بنابر این واژه «الیوم» به معناى امروز در مقابل دیروز و فردا قرار دارد.
حقّ آن است که آیه، اشاره به برهه‏اى از روزگار دارد که آغاز آن قطعه زمانى، روز نزول این آیه بوده است. از این رو اختصاصى به دوازده ساعت یا بیست‏وچهار ساعت ظرف نزول آیه ندارد.
«الیوم» دوم در آیه که به منظور اهمّیت دادن به آن روز بزرگ تکرار شده است نیز به همین معناست.

طمع کافران
مراد از «کافران» در جمله «أَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ» تنها مشرکان مکّه یا حجاز نیست، بلکه به علت مطلق بودنش شامل مشرکان، بت پرستان، یهودیان و مسیحیان و... نیز مى‏شود.
تلاش کافران به امید نفوذ در دین با انگیزه نابودى آن از برخى آیات قرآن کریم استفاده مى‏شود. خداى سبحان اهداف کافران را در محورهاى زیر تشریح کرده است:
1 - ابتدا تلاش مى‏کردند تا چراغ دین را به طور کلّى خاموش کنند و این نهال نو پا را از ریشه بیرون آورند: «یُریدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ»؛ «آنان اراده دائمى دارند که نور خدا را با دهان‏هایشان خاموش کنند. در حالى که خدا مى‏خواهد نورش را تمام و کامل کند هر چند که کافران را خوش نیاید.»( سوره توبه، آیه 32)
2 - چون دیدند که موفّق به ریشه‏کن ساختن دین و خاموش کردن چراغ آن نشدند تلاش کردند تا مسلمانان را از دین و آیین‏شان برگردانند: «لا یَزالُونَ یُقاتِلُونَکُمْ حَتَّى یَرُدُّوکُمْ عَنْ دینِکُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا»؛ «مشرکان، پیوسته با شما مى‏جنگند، تا اگر بتوانند شما را از آیینتان برگردانند.»( سوره بقره، آیه 217)
این تلاش فرهنگى و نظامى اختصاص به مشرکان ندارد، بلکه اهل کتاب نیز در چنین تلاش و کوششى بودند: «وَدَّ کَثیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إیمانِکُمْ کُفَّاراً حَسَداً»؛ «بسیارى از اهل کتاب دوست دارند شما را بعد از ایمان آوردنتان به کفر برگردانند.»( همان، آیه 109)
3 - بعد از بى‏ثمر ماندن کوشش‏هایشان در دو مرحله قبل، تلاش کردند تا با پیشنهادِ گرویدن به آیین یهود و نصارى در حقیقت دین بدلى بسازند و حسّ دین‏گرایى آنان را این گونه اقناع کنند. از این رو به مردم عوام مى‏گفتند «لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصارى»؛ «کسى داخل بهشت نمى‏شود جز آن که یهودى یا نصرانى باشد.»( همان، آیه 111) یا آن جا که مى‏فرماید: «کُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا» «یهودى یا نصرانى باشید تا هدایت شوید.»( همان، آیه 135) سران کفر نیز در مقام توصیه به استقامت و پایدارى مى‏گفتند: براى حفظ خدایانتان و عبادت آن‏ها صبر و استقامت به خرج دهید: «أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلى آلِهَتِکُمْ»؛ «بروید و بر خدایانتان استقامت و پایدارى بورزید.»( سوره ص، آیه 6)
4 - بعد از آن که همه نقشه‏هاى پیشین آنان بر باد رفت به فکر دیگرى افتاده و خود را به آن دل خوش کردند و آن اینکه محمّد(ع) فرزند پسرى ندارد تا جانشین او و ادامه دهنده راهش باشد. و نیز کسى را به طور علنى به جانشینى خود نصب نکرده است، لذا نقشه‏ها را براى بعد از وفات رسول‏اکرم(ص) ریختند و به آن دل خوش کرده بودند که در روز غدیر خم رسول گرامى اسلام(ص) حضرت علی(ع) را به عنوان جانشین خود معرفى کرده و بر این سمت در میان جماعت بسیارى نصب نمود. این‏جا بود که کافران و منافقان از این نقشه خود نیز مأیوس شدند، و لذا خداوند متعال این آیه را نازل کرد: «أَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتى وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً»؛ «امروز کافران از [زوال] آیین شما مأیوس شدند، بنابر این از آن‏ها نترسید، و از [مخالفت] من بترسید! امروز، دین شما را کامل کردم، و نعمت خود را بر شما تمام نمودم، و اسلام را به عنوان آیین [جاویدان] شما پذیرفتم.»( سوره مائده، آیه 3)

مقصود از اکمال دین
در این که مقصود از «اکمال دین» در آیه مورد بحث چیست سه نظریه مطرح شده است:
1 - منظور از «دین» قوانین و احکام شرع است، یعنى در آن روز قوانین اسلام کامل شد، و پس از آن دیگر در اسلام خلأ قانونى وجود ندارد.
پاسخ:
اگر مقصود از اکمال دین، اکمال تشریعى بود باید بعد از نزول آیه حکمى بر پیامبر(ص) نازل نمى‏گشت، با این که مطابق روایات بسیار آیه کلاله و آیه ربا و برخى دیگر از احکام بعد از آن روز بر پیامبر(ص) نازل شد.
طبرى از براءبن عازب نقل مى‏کند که آخرین آیه‏اى که بر پیامبر(ص) نازل شد آیه: «یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللَّهُ یُفْتیکُمْ فِى الْکَلالَةِ» است.( سوره نساء، آیه 176)
ابوحیان اندلسى مى‏گوید: «بعد از این آیه -آیه اکمال- آیات بسیارى از قبیل آیات ربا و آیات کلاله و دیگر آیات بر پیامبر(ص) نازل شد».
2 - برخى معتقدند که منظور از دین در آیه «اکمال» حجّ است، یعنى در آن روز خاص و با شکوه، خداوند حجّ شما را کامل کرد.
پاسخ:
اولاً: حجّ جزء شریعت اسلامى است نه دین، و حمل دین بر شریعت که جزئى از آن، حجّ است خلاف ظاهر به نظر مى‏رسد.
ثانیاً: این توجیه با ظاهر کلمه «الیوم» سازگارى ندارد؛ زیرا مقصود از «الیوم» ظرف زمان حاضر و همان زمان نزول و ابلاغ آیه مى‏باشد. باید مشاهده کرد که در آن روز چه اتفاقى افتاده که به سبب آن دین کامل شده است. مى‏دانیم که در آن روز جز ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین(ع) واقعه دیگرى نبوده است.
3 - مقصود از «اکمال دین» کامل شدن ارکان آن به توسط ولایت و امامت امیرالمؤمنین است؛ زیرا با ادامه نبوت از کانال امامت است که دین به قله کمال خود خواهد رسید.

ویژگى‏هاى روز غدیر در آیه
مطابق آیه سوم از سوره مائده، شش ویژگى براى روز غدیر خم که هجدهم ذى‏حجه بوده و در آن روز، واقعه غدیر و نصب امامت حضرت امیر(ع) بوده، وجود دارد:
1 - امید تمام دشمنان را که براى نابودى اسلام دندان طمع تیز کرده بودند، به یأس مبدّل کرد: «أَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا».
2 - افزون بر تبدیل شدن امیدشان به یأس، آن چنان زمینه فعالیّت آن‏ها را خنثى کرد که ترس مسلمانان را از آنان بى‏جهت دانست: «فَلا تَخْشَوْهُمْ».
3 - امکان داشت که مسلمانان با پشت پا زدن و نادیده گرفتن آن نعمت بزرگ، کفران نعمت کنند و زمینه غضب الهى و بازگشت سلطه کفّار را فراهم و امید تازه‏اى در آنان ایجاد کنند، از این رو براى پیشگیرى از این مسأله فرمود: «وَ اخْشَوْنِ».
4 - پیشرفتى کیفى (کمال) در دین الهى ایجاد کرد و مایه تکامل آن گردید: «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ».
5 - پیشرفتى کمّى (تمامیّت) در نعمت مطلق الهى (ولایت) ایجاد کرد، و آن را به مراحل پایانى و اتمام رساند: «وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتى».
6 - در مرحله ابلاغ نیز خدا راضى شد تا اسلامِ با ولایت، دین ابدى مردم گردد: «وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً».
بنابر این، آن روز آغاز برهه‏اى جدید در تاریخ اسلام شد.

کیفیت نزول آیه
برخى از علماى شیعه به اقتضاى ظاهر روایات، احتمال داده‏اند که این بخش از آیه جدا از بقیه بخش‏ها نازل شده و هنگام جمع آورى قرآن در این جا قرار داده شده است، در حالى که غالب یا همه مفسّران اهل سنت مى‏گویند: مجموع این آیه با هم نازل شده و قسمت‏هاى گوناگون آن، مضمون مشترک دارد. از این رو لازم است هر دو احتمال به طور جداگانه مورد بحث و گفتگو قرار گیرد:

1 - علماى شیعه مى‏گویند: تعدّد یا وحدت آیات به تنهایى نمى‏تواند دلیل تعدد یا وحدت نزول باشد، یعنى همان گونه که دو آیه بودن، نشان تعدّد نزول نیست، یک آیه بودن نیز دلیل وحدت نزول تمام بخش‏هاى آن نمى‏تواند باشد. مثلاً در آیه تطهیر که در سوره احزاب آمده، نشان مى‏دهد، که این آیه، مستقل از قبل و بعد خودش است، چنان که مضمون و محتواى آن شهادت مى‏دهد که مخاطبى غیر از مخاطب قبل و بعد خود دارد. شأن نزولى که علماى اهل‏سنت نیز نقل کرده‏اند نشان مى‏دهد این فقره از آیه در واقعه‏اى خاص نازل شده است.
در آیه محلّ بحث نیز مطلب از همین قرار است؛ زیرا هنگام بیان حکم خون، مردار، گوشت خوک و... مى‏فرماید: «أَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ...».
همان طور که مى‏دانیم معلوم شدن حکم خون و امثال آن موجب یأس دشمن و تکمیل دین نمى‏شود. شاهدش آن است که این احکام، قبلاً در دو سوره مکّى -انعام، آیه145 و نحل، آیه115- ونیز در آیه173 از سوره بقره، که اولین سوره مدنى است، نازل شده بود ولى عنوان یأس کفار و تکمیل دین در آن‏ها مطرح نیست، در حالى که اگر نزول و ابلاغ این احکام داراى چنین خاصیّتى باشد باید در آن سوره‏ها نیز «أَلْیَوْمَ یَئِسَ» ذکر مى‏شد.
بدین ترتیب «أَلْیَوْمَ...» نمى‏تواند اشاره به روز نزول حکم خون، مردار، و... باشد، بلکه باید اشاره به روزى باشد که در آن، حادثه مهمّ دیگرى واقع شده است. از این جهت شیعه اعتقاد دارد آیه «أَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ...» اشاره به روزى دارد که نبىّ اکرم(ص) آیه «تبلیغ» را عملى نمود. آن چه که خداوند مى‏فرماید: «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ»؛ «اى پیامبر! آن چه که از سوى پروردگارت به تو نازل شد به مردم ابلاغ کن.»( سوره مائده، آیه 67) امرى که اگر امتثال نمى‏شد زحمات بیست‏وسه ساله آن حضرت به هدر مى‏رفت و رسالت الهى ابلاغ نمى‏گردید.
نتیجه این که یا باید بگوییم: این دو بخش، جداى از قبل و بعد خود نازل شده، لیکن هنگام جمع آورى قرآن به دستور پیامبراکرم(ص) یا به دستور کسانى که بعد از آن حضرت به جمع آورى قرآن پرداختند -طبق مبانى مختلف در تدوین قرآن- در این‏جا قرار گرفته است. یا این که بگوییم: این دو جمله همراه قبل و بعد خود نازل شده، لیکن به روز نزول آیه، از آن جهت که ظرف نزول برخى احکام فقهى است اشاره ندارد، بلکه جمله معترضه‏اى است که بین این جملات قرار گرفته است.
مؤیّد این مدّعا این است که اگر این دو جمله را حذف کنیم بقیه آیه، تامّ و کامل خواهد بود و خللى در معناى آن وارد نمى‏شود. چنان که حذف آیه تطهیر خللى در معنا ایجاد نمى‏کند، بلکه معنا روشن‏تر و ترجمه و تفسیر راحت‏تر خواهد شد.

2 - احتمال دیگر این که این جمله همراه بقیه قسمت‏هاى آیه نازل شده و جداى از آن‏ها نیست، چنان که مفسّران عامه بر این باورند.
با این احتمال نیز مى‏توان گفت: «الیوم» اشاره به روز نزول احکام مذکور در آیه است؛ زیرا وحدت نزول، نقشى در این جهت ندارد. همان گونه که صدر آیه29 سوره یوسف با خطاب به حضرت یوسف(ع) مى‏فرماید: «یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا»؛ «اى یوسف! از این حادثه صرف نظر کن.» و در ذیل آن خطاب به همسر عزیز مصر آمده است: «وَ اسْتَغْفِری لِذَنْبِکِ»؛ «و تو اى زن! از گناه خویش استغفار کن.» با آن که مجموع این‏ها یک آیه بیشتر نیست و نامى از همسر عزیز مصر به میان نیامده است. کسى ادعا نکرده که هر دو بخش آیه خطاب به یک نفر است. بنابر این، گرچه در محاورات و گفتگوهاى عرفى، از وحدت سیاق به عنوان یک اصل و قاعده‏اى عقلائى نام مى‏برند و بدان توجّه و عنایت دارند؛ لیکن نمى‏توان گفت: یک قاعده کلّى و عمومى است و همیشه مى‏تواند دلیل یا مؤیّد باشد، به ویژه اگر قرینه داخلى یا خارجى بر خلاف آن وجود داشته باشد.
برخى مى‏گویند: در ابتداى آیه سوم مائده سخن از گوشت‏هاى حرام است، و در انتهاى آن، سخن از اضطرار و ضرورت و حکم آن و در وسط آن دو آیه «اکمال» آمده است، اگر مقصود از آیه اکمال مسأله ولایت و امامت و جانشینى پیامبر(ص) است چه تناسبى با صدر و ذیل آیه دارد؟
پاسخ:
آیات قرآن به صورت یک کتاب کلاسیک تنظیم نشده است، بلکه به همان شکلى که نازل مى‏گشت به دستور پیامبر(ص) ثبت مى‏شد. بنابر این ممکن است صدر آیه مورد بحث به خاطر سؤالاتى که از پیامبر اکرم(ص) در مورد گوشت‏هاى حرام شده، قبل از واقعه غدیر نازل شده باشد، و بعد از مدّتى واقعه غدیر پیش آمده و آیه مورد بحث نازل گشته و کتّاب و نویسندگان وحى آن را به دنبال حکم گوشت‏هاى حرام ثبت کرده‏اند. سپس مسأله اضطرار یا مصداقى از مصادیق آن رخ داده و حکم آن نازل شده و ذیل آیه را که حاوى حکم اضطرار است به دنبال قسمت وسط آیه ثبت کرده باشند. بنابر این، با توجه به نکته فوق، لازم نیست آیات تناسب خاصّى با هم داشته باشند.

آیه سأل سائل

یکى از آیاتى که درباره قصه غدیر خم نازل شده و دلالت حدیث غدیر بر امامت و ولایت و خلافت حضرت علی(ع) را تأیید مى‏کند آیه «سأل سائل» است.
خداوند متعال مى‏فرماید: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ × لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ»؛ «تقاضاکننده‏اى تقاضاى عذابى کرد که واقع شود. این عذاب مخصوص کافران است، و هیچ کس نمى‏تواند آن را دفع کند.»( سوره معارج، آیات 1و2)
اصل قصّه چیست؟ و چگونه ارتباط با واقعه غدیر دارد؟ و چگونه دلالت حدیث بر امامت و ولایت را تأیید مى‏کند؟ سؤال‏هایى است که در این مبحث به آن مى‏پردازیم.

اعتراف به نزول آیه در مورد قصه غدیر
برخى از علماى اهل سنت این آیه را مربوط به قصه غدیر مى‏دانند از قبیل:

1 - ابو اسحاق ثعلبى
او مى‏گوید: از سفیان‏بن عینیه درباره تفسیر قول خداوند عزوجل «سَأَلَ سائِلٌ» سؤال شد که در شأن چه کسى نازل شده است؟ او در جواب گفت: تو از من درباره مسأله‏اى سؤال کردى که کسى قبل از تو از من سؤال نکرده بود. حدیث کرد مرا پدرم از جعفربن محمد از پدرانش: هنگامى که رسول‏خدا(ص) در سرزمین غدیر خم به سر مى‏بردند مردم را ندا داده و همه را جمع کرد. آنگاه دست على‏بن ابى‏طالب را گرفت و فرمود: هر کس من مولاى اویم این على مولاى اوست. این خبر شایع شد و در همه کشورها و شهرها پیچید. از آن جمله خبر به حارث‏بن نعمان فهرى رسید. او در حالى که بر شتر خود سوار بود وارد سرزمین ابطح شد و از شتر خود پایین آمده شتر را خوابانید و پاى او را بست. آن‏گاه به خدمت رسول خدا(ص) آمد در حالى که در میان جمعى از اصحاب خود بود. عرض کرد: اى محمد! ما را از جانب خداوند امر کردى تا شهادت به وحدانیّت خدا دهیم و این که تو رسول خدایى، ما هم قبول کردیم. و امر نمودى تا پنج نوبت نماز بخوانیم. آن را نیز از تو قبول کردیم. و ما را به زکات و روزه ماه رمضان و حج امر کردى آن‏ها را نیز قبول کردیم. به این راضى نشدى تا آن که بازوان پسرعمویت را بالا برده و او را بر ما برترى دادى و گفتى: «من کنت مولاه فعلى مولاه»؛ «هر کس که من مولاى اویم این على مولاى اوست.» آیا این مطلبى بود که از جانب خود گفتى یا از جانب خداى عزوجل؟!
پیامبر(ص) فرمود: قسم به کسى که جز او خدایى نیست همانا این مطلب از جانب خداوند بوده است. در این هنگام حارث‏بن نعمان به پیامبر پشت کرده و به سوى راحله خود حرکت کرد در حالى که مى‏گفت: بارخدایا! اگر آن چه محمد مى‏گوید حق است بر من سنگى از آسمان ببار یا عذابى دردناک بر من بفرست. او به شتر خود نرسیده بود که خداوند بر او سنگى فرستاد که بر سر او خورده و از پشت او بیرون آمد و با این طریق به قتل رسید. در این هنگام بود که خداوند عزوجل این آیه را نازل کرد: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ × لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ».( الکشف والبیان، ذیل آیه)

ترجمه ابى اسحاق ثعلبى
ابن خلّکان مى‏گوید: «ابو اسحاق احمدبن محمدبن ابراهیم ثعلبى نیشابورى، مفسّر مشهور، او یکتاى اهل زمان خود در علم تفسیر بود. تفسیرى نوشته که با آن بر سایر مفسرین فایق آمده است. عبدالغافربن اسماعیل فارسى در کتاب سیاق تاریخ نیشابور او را یاد کرده و بر او درود فرستاده و نیز او را صحیح النقل و مورد وثوق و اطمینان دانسته است...».( وفیات الاعیان، ج 1، ص 62و61)
صفدى نیز درباره او مى‏گوید: «او حافظ، عالم، صاحب نظر در عربیّت و موثّق است».( الوافى بالوفیات، ج 8، ص 33)

ترجمه سفیان بن عیینه
سفیان از مشاهیر مورد وثوق نزد اهل سنت است. نووى درباره او مى‏گوید: «سفیان‏بن عیینه... اعمش، ثورى، مسعر، ابن‏جریح، شعبه، همّام، وکیع، ابن‏مبارک، ابن‏مهدى، قطّان، حمّادبن زید، قیس‏بن ربیع، حسن‏بن صالح، شافعى، ابن‏وهب، احمدبن حنبل، ابن‏مدینى، ابن‏معین، ابن‏راهویه، حمیدى و خلائقى بسیار که قابل شمارش نیستند، از او روایت نقل کرده‏اند. و ثورى از قطّان، و او از ابن‏عیینه روایت نقل کرده است. علما اتفاق بر امامت و جلالت و عظمت مرتبه او دارند».( تهذیب الأسماء واللغات، ج 1، ص 224)
ذهبى گوید: «امام ابومحمد سفیان‏بن عیینه هلالى شیخ حجاز». شافعى گفته: اگر نبود مالک و سفیان علم حجاز از بین رفته بود... او ثابت قدم در حدیث بود. بهزبن اسد گفته: همانند ابن عیینه را ندیدم... و احمد گفته من کسى را داناتر به سنن از او نیافتم».( العبر، حوادث سنه 197)
یافعى مى‏گوید: «علما در حق او گفته‏اند که او: امام، عالم، ثابت، باورع بوده و اجماع بر صحت حدیث اوست...».( مرآة الجنان، حوادث سنه 198)

2 - ابو عبید هروى (م 223)
هروى در تفسیرش به نام «غریب القرآن» در ذیل آیه «سَأَلَ سائِلٌ» مى‏نویسد: «هنگامى که رسول خدا(ص) در غدیر خم آن چه قرار بود ابلاغ کند به مردم رساند و آن مطلب در کشورها و شهرها پخش شد جابربن نضربن حارث‏بن کلده عبدرى آمد و عرض کرد: اى محمد! تو ما را از جانب خدا امر کردى که شهادت به وحدانیت خدا دهیم... تا آخر روایت».
ابن خلکان در ترجمه هروى مى‏نویسد: «او مردى ربّانى، و داراى فنون مختلف در علوم اسلامى بود، روایتش حسن و صحیح النقل بود. و کسى را نمى‏شناسم که در امر دین او طعنى وارد کرده باشد».( وفیات الاعیان، ج 4، ص 60، رقم 534)

3 - شیخ الاسلام حمّوئى
او در باب پانزدهم از کتاب «فرائد السمطین» از شیخ عمادالدین عبدالحافظبن بدران، از قاضى جمال‏الدین عبدالقاسم‏بن عبدالصمد انصارى، از عبدالجباربن محمد خوارزمى بیهقى، از ابى‏الحسن على‏بن احمد واحدى نقل کرده که گفت: من از شیخ ما استاد ابى‏اسحاق ثعلبى در تفسیرش قرائت کردم که از سفیان‏بن عیینه درباره این آیه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» سؤال شد که در شأن چه کسى نازل شده است؟ او این حدیث را (که قبلاً ذکر کردیم) نقل نمود...( فرائد السمطین، ج 1، ص 82، ح 63)
حموئى همان ابراهیم‏بن محمدبن مؤیّدبن حمویه صدرالدین ابوالمجامع شافعى است که از شیوخ ذهبى بوده و در سال722 وفات یافته است. علماء اهل‏سنت او را امام در علوم حدیث و فقه معرفى کرده‏اند.( تذکرة الحفاظ، ج 4، ص 1505 ؛ معجم شیوخ الذهبى، ص125، رقم156)
کتاب او «فرائد السمطین» در سال716 تألیفش به پایان رسیده است.
بغدادى مى‏گوید: «جوینى از کتابش (فرائد السمطین) در سال716 فارغ شد».( ایضاح المکنون در ذیل کشف الظنون، ج4، ص182)
کتاب او از بهترین کتاب‏هایى است که اهل سنت در نقل فضائل و مناقب اهل بیت: به رشته تحریر درآورده‏اند.

4 - حاکم حسکانى
حاکم حسکانى حنفى این روایت را با سندهاى بسیار از برخى از امامان اهل‏بیت: و تعدادى از صحابه نقل کرده است. اینک ما یک روایت از آن‏ها را نقل مى‏کنیم:
او از ابوبکر محمدبن محمد بغدادى، و او از ابومحمد عبداللَّه‏بن احمدبن جعفر شیبانى، از عبدالرحمن‏بن حسن اسدى، از ابراهیم‏بن حسین کسائى، از فضل‏بن دکین، از سفیان‏بن سعید، از منصور، از ربعى، از حذیفةبن یمان نقل کرده که گفت: هنگامى که رسول خدا(ص) درباره علی(ع) فرمود: «من کنت مولاه فهذا على مولاه» نعمان‏بن منذر فهرى ایستاد و گفت:... آنگاه تا آخر قصه را نقل مى‏کند.( شواهد التنزیل، ج 2، ص 385-381)
- ابوبکر محمدبن محمد بغدادى: حافظ عبدالغافر نیشابورى در ترجمه او مى‏گوید: «او فقیه، فاضل، دین‏دار... بود».( السیاق فى تاریخ نیشابور، ص 37)
- عبداللَّه‏بن احمدبن جعفر شیبانى نیشابورى: خطیب بغدادى در ترجمه او مى‏گوید: «او اموال بسیارى داشت، همه آن‏ها را در راه علم و اهل علم و حج و جهاد و اعمال نیک بکار گرفت، واز تمام علماى هم عصرش بیشتر حدیث شنید... او مورد وثوق است...».( تاریخ بغداد، ج 9، ص 391)
- عبدالرحمن بن حسن اسدى: خطیب بغدادى او را در ترجمه‏اش تمجید کرده است( همان، ج 10، ص 292). گرچه برخى از معاصرینش او را تضعیف کرده‏اند ولى بنا بر رأى ذهبى و ابن‏حجر تضعیف معاصر قابل توجه نیست.( لسان المیزان، ج 5، ص 234 ؛ میزان الاعتدال، ج 1، ص 111)
- ابراهیم بن حسین کسائى معروف به ابن‏دیزل: ذهبى درباره او مى‏گوید: «امام حافظ، ثقه، عابد... حاکم او را ثقه مأمون معرفى کرده است...».( سیر اعلام النبلاء، ج 13، ص 184)
فضل بن دکین: او از رجال صحاح سته به شمار مى‏آید. ابن‏حجر مى‏گوید: «او ثقه، ثبت بوده و از بزرگان شیوخ بخارى به حساب مى‏آید».( تقریب التهذیب، ج 2 ص 110)
سفیان بن سعید: او که معروف به ثورى است، شعبه و سفیان‏بن عیینه و ابوعاصم نبیل و یحیى‏بن معین و بسیارى از علما او را امیرالمؤمنین در حدیث معرفى کرده‏اند. سفیان‏بن عیینه مى‏گوید: اصحاب حدیث سه نفرند: ابن‏عباس در زمانش، شعبى در زمانش، ثورى در زمانش. عباس دورى مى‏گوید: مشاهده کردم که یحیى‏بن معین هیچ کس را در فقه و حدیث و زهد و هر چیز، بر سفیان مقدم نمى‏داشت. او از رجال صحاح سته است.( تهذیب الکمال، ج 11، ص 169-164)
- منصور: همان منصوربن معتمر است که از رجال صحاح سته بوده و ابن‏حجر در شأن او گفته: «او ثقه، ثبت و اهل تدلیس نبوده است».( تقریب التهذیب، ج 2، ص 177)
- ربعى: همان ربعى‏بن خِراش است که از رجال صحاح سته به حساب مى‏آید. ابن‏حجر او را ثقه و عابد معرفى کرده است.( همان، ج 1، ص 243)
- حذیفة بن یمان: او از اصحاب جلیل القدر است.

راویان حدیث
راویان حدیث از اهل بیت و اصحاب
این روایت را برخى از امامان اهل بیت: و نیز برخى از صحابه نقل کرده‏اند از قبیل:
1 - امام امیرالمؤمنین(ع).
2 - امام محمد باقر(ع).
3 - امام جعفر صادق(ع).
4 - عبداللَّه‏بن عباس.
5 - حذیفةبن یمان.
6 - سعدبن ابى‏وقاص.
7 - ابى‏هریره.

راویان حدیث از عامه
مضمون این حدیث را عده‏اى از علماى اهل سنت در کتب خود نقل کرده‏اند از قبیل:
1 - حافظ ابو عبید هروى (223).( تفسیر غریب القرآن)
2 - ابوبکر نقّاس موصلى بغدادى (351).( تفسیر شفاء الصدور)
3 - ابو اسحاق ثعلبى نیشابورى (427).( الکشف والبیان)
4 - حاکم حسکانى حنفى.( شواهد التنزیل، ج2، ص383)
5 - ابوبکر یحیى قرطبى (567).( الجامع لأحکام القرآن، ج8، ص278)
6 - سبط بن جوزى حنفى (654).( تذکرة الخواص، ص30)
7 - شیخ الاسلام حموئى.( فرائد السمطین، ج1، ص82، ح63)
8 - شیخ محمد زرندى حنفى.( نظم درر السمطین، ص93)
9 - نورالدین ابن‏صبّاغ مالکى.( الفصول المهمة، ص41)
10 - سید نورالدین سمهودى شافعى.( جواهر العقدین، ص179)
11 - ابو السعود عمادى.( ارشاد العقل السلیم، ج9، ص29)
12 - شمس الدین شربینى شافعى.( السراج المنیر، ج4، ص380)
13 - سید جمال الدین شیرازى.( الاربعین فى مناقب امیرالمؤمنین‏علیه‏السلام، ص40)
14 - شیخ زین الدین مناوى شافعى.( شرح جامع الصغیر، ج6، ص218)
15 - شیخ برهان الدین على حلبى شافعى.( السیرة الحلبیة، ج3، ص274)
16 - سید مؤمن شبلنجى شافعى.( نور الابصار، ص159)
17 - شیخ احمد بن باکثیر مکى شافعى.( وسیلة المآل، ص119)
18 - شیخ عبدالرحمن صفورى.( نزهة المجالس، ج2، ص209)
19 - شمس الدین حنفى شافعى.( شرح جامع الصغیر، ج2، ص378)
20 - ابو عبداللَّه زرقانى مالکى.( شرح المواهب اللدنیّة، ج7، ص13)
21 - قندوزى حنفى.( ینابیع المودة، ص274)
22 - محمد بن یوسف گنجى.( کفایة الطالب)
و دیگران.

دلالت حدیث
این روایت از جمله شواهد و قرائنى است که دلالت بر معناى سرپرستى در حدیث غدیر دارد، زیرا اگر مقصود از مولا در حدیث غدیر محبّت و یا نصرت بود چه ضرورتى داشت که حارث‏بن نعمان این گونه با رسول خدا(ص) محاجّه کرده و در نهایت امر از خداوند تقاضاى مرگ کند؟ به طور حتم او از حدیث غدیر معناى سرپرستى و امامت حضرت علی(ع) را فهمیده بود، لذا به جهت عنادى که با حضرت داشت تحمل نیاورده، حسد او باعث شد که چنین درخواستى از خداوند نماید.

پاسخ به شبهات
برخى از متعصبین از علماى اهل سنت درصدد توجیه یا تکذیب این حدیث برآمده‏اند اینک به این شبهات پرداخته و هر یک را مورد نقد و بررسى قرار خواهیم داد:

1 - سوره معارج مکّى است!!
ابن تیمیه در یک سرى از اشکالات خود بر این حدیث مى‏گوید: «سوره معارج که این آیه در اول آن آمده است به اتفاق اهل علم مکّى است، در نتیجه نزول آن ده سال یا بیشتر قبل از واقعه غدیر بوده است».( منهاج السنة، ج 4، ص 31)
پاسخ
اجماعى را که ابن تیمیه ادعا کرده متیقّن از آن نزول مجموع سوره در مکه است نه مجموع آیات آن؛ زیرا ممکن است که خصوص این آیه مدنى باشد.
اگر کسى اشکالى کند قاعده در این که سوره‏اى مکّى یا مدنى است این است که اول آن سوره آیه‏اش در کجا نازل شده باشد، و چون افتتاح سوره با آیه مدنى است پس با مکّى بودن سوره سازگارى ندارد.
در جواب مى‏گوییم: این ادعا خلاف واقع است زیرا چه بسیار مواردى که بر خلاف این مطلب آمده است:
الف - سوره عنکبوت: تمام آیات آن مکّى است به جز ده آیه از اول آن.( جامع البیان، ج 20، ص 133 ؛ الجامع لأحکام القرآن، ج13، ص41)
ب - سوره کهف: تمام آیات آن مکّى است به جز هفت آیه از اول آن که مدنى است.( الجامع لأحکام القرآن، ج 10، ص 235 ؛ الاتقان، ج1، ص41)
ج - سوره مطفّفین: تمام آیات آن مکى است به جز آیه اول آن.( جامع البیان، ج 30، ص 91)
د - سوره لیل: تمام آیات آن مکّى است به جز آیه اول آن.( الاتقان، ج 1، ص 47)
ه’ - سوره مجادله: تمام آیات آن مدنى است به جز ده آیه از اول آن.( ارشاد العقل السلیم، ج 8، ص 215)
و - سوره بلد: تمام آیات آن مدنى است به جز آیه اول آن.( الاتقان، ج 1، ص 47)

2 - خداوند با وجود پیامبر عذاب نخواهد کرد!!
ابن تیمیه نیز مى‏گوید: «این آیه به سبب مطلبى است که مشرکین در مکه گفته‏اند، و بعد از آن هم عذابى به خاطر آن نازل نشد؛ زیرا خداوند متعال مى‏فرماید: «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ»؛«ولى [اى پیامبر!]( سوره انفال، آیه 33)
تا تو در میان آن‏ها هستى، خداوند آن‏ها را مجازات نخواهد کرد. و [نیز] تا استغفار مى‏کنند، خدا عذابشان نمى‏کند.»( منهاج السنة)
پاسخ
اولاً: منافاتى ندارد که عذاب خداوند در مکه بر مشرکین وارد نشده باشد ولى در این مکان بر حارث نازل گشته باشد.
ثانیاً: از برخى روایات استفاده مى‏شود که در عصر پیامبر(ص) برخى از اشخاص مورد عذاب قرار گرفتند.
الف - مسلم در صحیح خود به سندش از ابن‏مسعود نقل مى‏کند که قریش نافرمانى رسول خدا نمود و از قبول اسلام سرباز زد پیامبر(ص) در حقّ آن‏ها نفرین کرد و به خداوند عرض کرد: «بار خدایا! همانند هفت سال یوسف بر آنان قحطى بفرست. در این هنگام بود که خشک‏سالى شبه جزیره حجاز را فرا گرفت و کار به جایى رسید که مردار مى‏خوردند. و از شدت گرسنگى و عطش آسمان را همانند دود مشاهده مى‏کردند...( صحیح مسلم، ج 5، ص 342، ح 39 ؛ صحیح بخارى، ج4، ص1730، ح4416)
ب - ابن عبدالبر نقل مى‏کند: پیامبر هر گاه راه مى‏رفت به طرف راست و چپ مایل مى‏شد. حکم‏بن عاص آن حرکت را به جهت استهزاى حضرت انجام مى‏داد. پیامبر(ص) روزى او را دید که چنین کارى را انجام مى‏دهد، حضرت او را نفرین کرد که خدا کند که چنین شوى. از همان روز به حالتى مبتلا شد که هنگام راه رفتن بدنش مى‏لرزید.( الاستیعاب، قسم اول، ص 359)
ج - بیهقى به سند خود از اسامةبن زید نقل کرده که رسول خدا(ص) کسى را به محلّى فرستاد، او بر رسول خدا(ص) دروغ بست. حضرت(ص) او را نفرین کرد. او را مشاهده کردند که از دنیا رفته و شکمش پاره شده است. و هنگام دفن هر چه کردند او را خاک کنند زمین او را قبول نکرد.( الخصائص الکبرى، ج 2، ص 130)
از این قضایا و قصه‏هاى دیگر استفاده مى‏شود که مقصود از عذابى که با وجود پیامبر(ص) بلکه پیامبران از مردم برداشته مى‏شود عذاب عمومى است نه عذاب خصوصى و مربوط به یک فرد یا دو فرد، و این مطلب موافق با مقتضاى حکمت است، زیرا گاهى ضرورت چنین اقتضائى را دارد.

3 - اگر چنین بود باید معجزه مى‏شد!!
ابن تیمیه مى‏گوید: «اگر این واقعه صحیح بود باید همانند قصه اصحاب فیل به عنوان معجزه‏اى در بین همه مردم پخش مى‏شد و همه آن را مى‏دانستند در حالى که چنین نیست».( منهاج السنة)
پاسخ
اولاً: قیاس ابن تیمیه یک قضیه و واقعه فردى را به قصه اصحاب فیل قیاس مع‏الفارق است، زیرا در مورد قصه اصحاب فیل حادثه‏اى عظیم و همگانى اتفاق افتاد و لذا سریع خبر آن بین مردم پخش شد، بر خلاف قصه حارث‏بن نعمان که قضیه‏اى فردى و در محدوده‏اى خاص بوده است.
ثانیاً: از آن جا که این قصّه از فضائل حضرت امیر(ع) به حساب مى‏آید لذا سعى مدرسه خلفا در طول تاریخ در مخفى داشتن آن بوده است.

4 - مسلمان عذاب دنیوى نمى‏شود!!
ابن تیمیه مى‏گوید: «از ظاهر کلمات حارث استفاده مى‏شود که او مسلمان بوده و به مبادى پنجگانه اسلامى اعتراف داشته است. و معلوم است که در دنیا خصوصاً در عصر پیامبر(ص) کسى که مسلمان است عذاب نمى‏شود».( همان)
پاسخ
از حدیث مذکور همان گونه که اسلام حارث استفاده مى‏شود از آن حرفى که در آخر کلامش زده استفاده مى‏شود که مرتد شده و در حقیقت مشرک است. و لذا او استحقاق چنین عذابى را داشته است.

سرّ اعراض اکثر صحابه از نص غدیر

بعد از بحث‏هاى طولانى که با برخى از اهل تسنن درباره شیعه و حقانیّت و ولایت بلافصل امیرالمؤمنین مى‏شود، و بعد از آن که ادله امامت و خلافت آن حضرت از جمله حدیث غدیر ملاحظه مى‏گردد و پى به صحت سند و قوّت دلالت آن برده مى‏شود، آخرین سؤال یا اشکالى که از طرف اهل سنت مطرح مى‏شود این است که چه شد که با وجود این هجم از آیات و روایات در شأن و امامت علی(ع)، صحابه به آن‏ها بى اعتنایى کرده و توجّهى به آن نکردند؟ على بن ابى‏طالب(ع) را رها کرده و به سراغ دیگران رفتند و آن‏ها را به خلافت برگزیدند؟ آیا اعراض مردم سبب سست شدن روایات نمى‏شود؟
شیخ سلیم البشرى بعد از بحث طولانى با مرحوم سید شرف الدین عاملى و تصدیق احادیث ولایت و امامت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) مى‏گوید: «من چه بگویم! از طرفى به این ادله نگاه مى‏کنم آن‏ها را از حیث سند و دلالت تمام مى‏یابم، ولى از طرف دیگر مى‏بینم که اکثر صحابه از علی(ع) اعراض نمودند، و این بدان معنا است که به این روایات عمل نکرده‏اند، من با این سیاهى لشکر چه کنم؟»( المراجعات)
لذا جا دارد که به این سؤال پرداخته و موضوع را به طور وضوح بیان کنیم تا حق روشن گردد.

عامل اول: وجود دو خط فکرى در میان صحابه
هرکس که مطالعه‏اى در رابطه با حیات صحابه در عصر رسول خدا(ص) و بعد از آن داشته باشد، پى مى‏برد که دو اتجاه و خط فکرى در میان آن‏ها حاکم بوده است:
الف - خطّ فکرى اجتهاد در مقابل نصّ:
این خطّ فکرى معتقد است که لازم نیست به تمام آن چه که پیامبر(ص) به آن خبر و دستور داده ایمان آورده و تعبّداً آن را قبول کنیم، بلکه مى‏توان در نصوص دینى مطابق با مصالحى که درک مى‏کنیم اجتهاد کرده و در آن تصرّف نماییم. این خط فکرى از مبانى اساسى مدرسه خلفا قرار بود و پیامبر اکرم(ص) مصائب فراوانى را از این نوع خط فکرى تحمّل نمود.
ب - در مقابل این اتجاه و خط فکرى، خط فکرى دیگرى است که معتقد است، باید در مقابل مجموعه دستورات دین و شریعت تسلیم بوده و تعبّد کامل داشت. این خط فکرى همان طریق و ممشاى اهل بیت و به تعبیر دیگر مدرسه اهل بیت است.

طرفداران طریق اجتهادى
از آن‏جا که اجتهاد در مقابل نصوص به جهت رعایت مصالح، امرى موافق با میل و طبیعت انسان است، لذا گروهى از صحابه از همان زمان حیات پیامبر(ص) دست به این کار زده و عملاً با حضرت به مقابله پرداختند، که مى‏توان از سردمداران این جرأت و خط فکرى را عمر بن خطاب دانست. او کسى بود که در صلح حدیبیه شدیداً با پیامبر برخورد کرد و در اذان تصرّف کرده (حىّ على خیرالعمل) را از آن ساقط نمود و به جاى آن (الصلاة خیر من النوم) را در اذان صبح اضافه کرد. او از متعة النساء منع کرده و حجّ تمتع را نیز تعطیل نمود. او در برخى از امور امثال تجهیز لشکر اسامه و احضار قلم و دوات براى پیامبر(ص) به جهت نوشتن وصیّتش، مخالفت عملى نمود. این‏ها همه دلالت بر وجود یک نوع خط فکرى خاص در بین برخى از صحابه داشته است که به جهت آن برداشت و خط فکرى این گونه با پیامبر عمل مى‏کردند. آن‏ها پیامبر را در غیر وحى قرآنى یک فرد عادى بیش نمى‏دانستند. فردى که همانند سایر افراد مردم اشتباه کرده و به خطا مى‏رود و لذا بر مردم است که در مقابل خطاها و اشتباهات او بایستند. آن‏ها معتقدند که ممکن است پیامبر خلاف مصلحت عمل کرده باشد، لذا بر ما است که مصالح واقعى را درک کرده و مطابق آن عمل کنیم گر چه خلاف نصّ کتاب و سنت باشد.
عمر بن خطاب در توجیه مخالفت با پیامبر(ص) در نوشتن وصیت‏نامه خود مى‏گوید: «من مى‏دانستم که پیامبر چه چیزى قصد داشت بنویسد، او اراده نموده بود تا به اسم علىّ تصریح کند، ولى من به جهت مهربانى و احتیاط بر اسلام از آن امتناع نمودم».( شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، ج 12، ص 21)

عذر مدرسه خلفا در مخالفت با امام علی(ع)
با مراجعه به تاریخ و کلمات رؤساى مدرسه خلفا پى مى‏بریم که در عملکرد خود براى گرفتن حقّ خلافت امیرالمؤمنین(ع) به بهانه‏هایى تمسک جستند که نه تنها عذرى شرعى و عقلانى براى عمل آن‏ها نیست، بلکه خود، دلالت بر بطلان افکار آن‏ها مى‏باشد. اینک به برخى از این توجیهات اشاره مى‏کنیم:

1 - کراهت قریش:
گاهى در توجیه عمل ناشایست خود به جمله‏اى تمسک مى‏کردند که غربزدگان امروز نیز این شعار را بر زبان خود جارى ساخته و آن را دنبال مى‏کنند. آنان مى‏گفتند: قریش کراهت دارد که نبوّت و خلافت در یک خاندان قرار گیرد، اگر نبوّت در خاندان بنى‏هاشم بوده، امامت و خلافت نبى باید در خاندانى دیگر قرار گیرند. و از آن‏جا که باید توسعه سیاسى در حکومت اسلامى باشد، لذا به خاطر جلب نظر قریش، خلافت و امامت را از علی(ع) که از بنى هاشم است سلب مى‏نماییم.
پاسخ:
بهترین پاسخ را در آن زمان ابن عباس در ردّ این استدلال داده است. او در جواب آنها گفت: «اگر قریش خلافت را براى خود انتخاب کرد به جهت آن که خواست و اراده خدا بود، اشکالى ندارد، ولى حق، خلاف این امر است، خداوند متعال گروهى را متّصف به کراهیت کرده و فرموده است: «ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ»؛ «این به خاطر آن است که از آن چه خداوند نازل کرده کراهت داشتند؛ از این رو خدا اعمالشان را حبط و نابود کرد!».( سوره محمّد، آیه 9)
خواست خداوند چنین بوده که على و اهل بیتش را بر دیگران برترى دهد، زیرا قلوب آنان از قلب رسول خدا است. آنان کسانى‏اند که خداوند رجس و پلیدى را از وجودشان دور کرده و قلبشان را پاک گردانیده است».( تاریخ طبرى، ج 4، ص 224)
در حکومتى که به اسم اسلام و دین برپا شده معنا ندارد که به خاطر جلب توجّه عدّه‏اى بى دین و بى تفاوت و دشمن اسلام و مسلمین، به آن‏ها امتیاز داده و حتّى پست‏هاى کلیدى را در اختیار آنان قرار داد، یا حاکم عادل اسلامى که از جانب خداوند متعال براى رهبرى جامعه معیّن شده را عزل کرده و اشخاص ناقابلى را بر این سمت گماشت. آیا این قریش که بر آن‏ها دل مى‏سوزاند همان کسانى نبودند که در مدت عمر پیامبر(ص) چه در مکه و چه در مدینه، به اسلام و مسلمین و شخص پیامبر ضربه‏هاى هولناکى زدند و در آخر نیز به جهت ترس و خوف از مسلمین اسلام اختیار کردند؟
آیا به خاطر جلب توجه آنان باید دست از حقّ و حقیقت شسته و صاحب حقّ را خانه‏نشین کرد و کسانى را به جاى او بر حکومت اسلامى نشاند که از اسلام و دین چندان اطّلاعى ندارند؟

2 - عرب تحمّل علی(ع) را ندارد:
گاهى در توجیه غصب خلافت امام علی(ع) این‏گونه عذر مى‏آوردند: از آن‏جا که علی(ع) مظهر عدل و عدالت است عرب تاب و توان عدالت او را ندارد لذا صلاح نیست که او خلیفه مردم باشد.( الطبقات الکبرى، ج 5، ص 20)
پاسخ:
اولاً: این اجتهاد در مقابل نصّ و به تعبیرى کاسه از آش داغ‏تر شدن است. کسانى که بر فرض چنین نیتى داشتند آیا مشاهده این همه سفارشات رسول‏خدا(ص) و وصایاى او با تأکیدات فراوان در شأن امیرالمؤمنین(ع) را نکردند؟ آیا آنان پیامبر را معصوم و خیرخواه و مصلحت اندیش امت نمى‏دانند؟ آیا به خاطر عدم تحمّل حقّ مى‏توان از حقّ گذشت و به باطل روى آورد؟ باطلى که جز گمراهى چیز دیگرى در آن نیست. خداوند متعال مى‏فرماید: «فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ»؛ «پس بعد از حق، چه چیزى جز گمراهى وجود دارد؟!».( سوره یونس، آیه 32)
اگر امر چنین است چرا رسول خدا(ص) به جهت تألیف قلوب مشرکین، از مواضع اصولى خود هیچ قدمى عقب‏نشینى نکرد حتّى حاضر شد تمام مشکلات و گرفتارى‏ها از قبیل هجرت از موطن اصلى خود و جنگ را بپذیرد، ولى قدمى از مواضع خود عقب نشینى نکند.
ثانیاً: آیا عرب نسبت به اشخاص دیگر غیر از علی(ع) استقامت و رضایت داشتند که با علىّ نداشتند؟ مگر نه این بود که سعد بن عباده رئیس قومى بزرگ با ابوبکر مخالفت کرد؟ مگر نه این است که گروهى به طور کلّى از دین رسول خدا(ص) خارج شده و مرتد گشتند؟ مگر نه این است که برخى قسم یاد کردند که ما تا ابد با ابافصیل بیعت نمى‏کنیم؟ ( تاریخ طبرى، ج 3، ص 254)مگر نبود که انصار در سقیفه بر ابوبکر اعتراض کردند و غضب قریش را به این جهت برانگیختند تا کار به جایى رسید که بین آنان درگیرى شد و به یکدیگر فحش و ناسزا گفتند؟( تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 128)
هرگز انصار قصدشان این نبود که علی(ع) را از خلافت عزل کنند، زیرا اکثر آنان مى‏گفتند: ما با کسى غیر از على بیعت نمى‏کنیم.( تاریخ طبرى، ج 3، ص 202 ؛ الکامل، ج 2، ص 325)
هرگز قبائل عرب قصد تمرّد بر امام علی(ع) را در صورت به خلافت رسیدن نداشتند. آنان در بین خود کسى را غیر از علی(ع) اولى به مقام خلافت بعد از رسول نمى‏دانستند.
آلوسى در توجیه این قصه که چرا رسول خدا(ص) ابوبکر را از تبلیغ سوره برائت کنار زد و على بن ابى‏طالب را بر این کار انتخاب کرد و فرمود: «نباید سوره را کسى غیر از من یا کسى که از سنخ خود من است ابلاغ کند» مى‏گوید: «زیرا عادت عرب بر این بود که کسى متولى عهد میثاق الهى و نقض آن نشود مگر خود پیامبر یا کسى که از نزدیکان او باشد، تا حجّت بر مردم تمام گردد».( روح المعانى، ج 10، ص 45)
از کلام آلوسى به خوبى استفاده مى‏شود که مردم نماینده و شخص منتخب رسول‏خدا(ص) را به خوبى مى‏پذیرفتند، ولى چه کنیم که عده‏اى با شیطنت و زیرکى خاص عقول مردم را تخدیر کرده و به انحراف کشیدند.
حقّ آن است: کسى که عرب یا قریش بر او استقامت نداشت و زیر بار او نمى‏رفت علی(ع) نبود بلکه همان چند نفر از مهاجرین بودند که ماهیتشان بر همه معلوم بود و لذا براى پیش بردن آمال شوم و مطامع خود از هر راهى حتّى تهدید و زور استفاده مى‏کردند.
ابن ابى‏الحدید مى‏گوید: «اگر شلاق و تازیانه عمر نبود خلافت ابوبکر پابرجا نمى‏شد».( شرح ابن ابى الحدید، خطبه سوم)
آنان به جاى این که مردم را به حق و حقیقت و ولایت به حقّ امیرالمؤمنین(ع) دعوت کنند، مردم را از او دور کرده و عقول آنان را تخدیر کردند، مردم را فریب داده و خلافت را به نام خود تمام کردند. آنان خصوصاً عمر به همان اندازه که براى تثبیت خلافت ابى‏بکر فعالیت کردند اگر نیمى از آن را براى تثبیت خلافت علی(ع) به کار مى‏گرفتند هرگز کار به اینجا نمى‏کشید. مگر ابوسفیان، طلحه و زبیر در آن زمان از سردمداران و طرفداران علی(ع) نبودند، مگر ابوسفیان رئیس قریش پیشنهاد بیعت بإ؛ًًش‏خ علی(ع) را بعد از وفات پیامبر(ص) نداد. مگر گروهى از مهاجرین و انصار در خانه آن حضرت به جهت مخالفت با ابى‏بکر تحصّن نکردند تا آن که آن‏ها را با زور و تهدید براى بیعت بردند، مگر زبیر شمشیر نکشید و نگفت که این شمشیر را غلاف نمى‏کنم تا با علىّ بیعت شود؟( العقد الفرید، ج 4، ص 85)
این‏ها که حقّ را به بهانه‏هاى مختلف از علی(ع) گرفتند تنها به فکر حکومت و مطامع شخصى خود بودند و هیچ‏گاه به فکر دیگران و اسلام نبودند ولى با این بهانه‏ها عقول مردم را تخدیر نمودند.
خضرى مى‏گوید: «شکى نیست که اگر خلیفه از آل بیت نبوت مى‏بود به طور حتم مردم بیشتر به آن میل پیدا کرده و با رغبت تمام با او بیعت مى‏کردند همان‏گونه که با رغبت و میل با پیامبر بیعت کرده و به او گرویدند، زیرا جنبه‏هاى دینى، اثر محکمى در میان مردم دارد. به همین جهت است که در اوائل قرن دوم عده‏اى به عنوان اهل‏بیت پیامبر(ص) مردم را به خود دعوت کرده و به پیروزى رسیدند...».( تاریخ الامم الاسلامیه، ص 497)

3 - کمى سنّ:
عمر بن خطاب در جواب اعتراض ابن عباس که چرا حقّ امیرالمؤمنین(ع) را گرفتید مى‏گویند: «من گمان نمى‏کنم که علت منع على از خلافت غیر از این باشد که قوم، او را کوچک به حساب مى‏آوردند».
ابن عباس در جواب عذر عمر بن خطاب مى‏گوید: «خداوند از آن جهت که او را اختیار کرد علی(ع) کوچک نشمرد».( شرح ابن ابى الحدید، ج 6، ص 45)
مگر مقام و فضیلت به سن است؟ مگر نه این است که اسامة بن زید جوانى نوزده یا بیست ساله بیش نبود، چرا پیامبر این قدر اصرار بر امارت او بر لشکر خود داشت، حتّى با اصرار فراوان از جانب عمر و ابوبکر و دیگران که او کم سنّ است، در میان ما بزرگان و پیرمردان ورزیده جنگ وجود دارد چرا او را بر این امر انتخاب کردید؟ حضرت به سخنان آنان گوش نداد و فرمود: «اگر در امارت او تردید مى‏کنید قبلاً در امارت پدرش نیز تردید داشتید». از این عملکرد پیامبر استفاده مى‏شود که مقام و منصب به لیاقت است نه به سنّ.

4 - خدا نخواست:
برخى نیز در توجیه عملکرد غلط خود به جبر متوسل مى‏شوند و مى‏گویند: «اگر چنین شد جهتش این بود که خدا نخواست تا علی(ع) به خلافت برسد، گرچه رسول‏خدا بر این امر اصرار مى‏ورزید. و هنگام تعارض بین مراد خداوند و مراد رسول او حقّ تقدم با خداست».( همان، ج 12، ص 78)
پاسخ:
اولاً: این توجیه در حقیقت بازکردن باب جبرگرایى است، که اگر این مسئله باب شود به همه امور حتى گناهان بشر نیز تعمیم داده مى‏شود و در نتیجه تمام مبانى عقلایى و عقلى و نقلى بر هم خواهد ریخت. خداوند هر فعلى را با اختیار از بشر درخواست کرده نه به جبر.
ثانیاً: مگر درخواست ولایت على بن ابى طالب(ع)اختصاص به رسول خدا دارد تا با خواست خداوند متعال تعارض داشته باشد؟ مگر خداوند متعال در آیات متعدد همچون آیه ولایت، سخن از ولایت امیرالمؤمنین(ع) به میان نیاورده است؟
ثالثاً: مگر ممکن است که رسول خدا(ص) اراده چیزى کند که خلاف اراده و مراد خدا باشد؟ مگر قرآن نمى‏فرماید: «قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ»؛ «بگو: اگر خدا را دوست مى‏دارید، از من پیروى کنید! تا خدا [نیز] شما را دوست بدارد.»( سوره آل عمران، آیه 31)
و نیز در جایى دیگر مى‏فرماید: «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ»؛ «کسى که از پیامبر اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است.»( سوره نساء، آیه 80)
نتیجه: در توجیه اول از اعراض صحابه از امیرالمؤمنین(ع) بعد از وفات رسول خدا(ص) گفتیم که: دو اتجاه و روش فکرى در میان صحابه حاکم بوده است، برخى خود را صاحب نظر در مقابل شریعت دانسته و در مقابل آن مصلحت اندیشى کرده و اجتهاد مى‏نمودند. اینان در مورد ادله خلافت و امامت علی(ع) نیز چنین کردند، در صدد توجیه آن به انواع حیله‏ها برآمدند.
و از طرفى دیگر امر براى گروهى دیگر از صحابه مشتبه شد، زیرا آنان صاحبان این خط فکرى را از صحابه مى‏پنداشتند، کسانى که با پیامبر حشر و نشر داشتند، باور نمى‏کردند که این‏ها شیطنت کرده و پا بر روى حق و حقیقت بگذارند.
گروهى دیگر به تعبیر علی(ع) «همج رعاع» بوده با هر بادى میل پیدا مى‏کردند. خصوصاً آن که داهیه و مصیبت وفات پیامبر(ص) اثر سنگینى بر آنان گذاشته بود که قدرت فکر کردن در امور را از آنان گرفته بود، و لذا رؤساى مدرسه خلفا این وقت را بهترین موقعیّت براى اجراى نقشه‏هاى خود پنداشتند و سریع به سقیفه رفتند و مسئله خلافت را به نفع خود به پایان رساندند.

عامل دوّم: حقد و کینه
امام علی(ع) کسى بود که پدران و اجداد کافر و فاسق عده‏اى از همین افراد تازه مسلمان را در جنگ‏ها به قتل رسانده بود و لذا کینه عجیبى در دل از این جهت نسبت به آن حضرت داشتند.
على بن حسن بن فضّال از پدرش نقل مى‏کند که: از امام ابوالحسن على بن موسى الرضا(ع) سؤال کردم درباره امیرالمؤمنین(ع): چه شد که مردم از او اعراض کرده و به دیگرى میل پیدا کردند، در حالى که فضیلت و سابقه او در اسلام و منزلت او را نزد رسول خدا(ص) مى‏دانستند؟ حضرت فرمود: جهتش این است که امام علی(ع) پدران و اجداد و برادران و عموها و خاله‏ها و نزدیکان آنان را که دشمن خدا و رسول او بودند تا حدّ زیادى به قتل رسانید، لذا به این جهت کینه حضرت را در دل گرفتند، و نمى‏خواستند که او متولى امورشان شود ولى از غیر علی(ع) در دل کینه‏اى نداشتند آن‏گونه که از علی(ع) داشتند، زیرا کسى به مانند علی(ع) در جهاد بر ضدّ مشرکان شرکت نکرده بود. و به همین جهت بود که از او اعراض کرده و به سراغ دیگرى رفتند».( علل الشرایع، ج 1، ص 146، ح 3 ؛ عیون اخبار الرضاعلیه‏السلام، ج 2، ص 81، ح 15)
عبداللَّه بن عمر به علی(ع) عرض کرد: «چگونه قریش تو را دوست بدارد در حالى که تو در روز بدر و احد هفتاد نفر از بزرگان آنان را به قتل رساندى».( المناقب، ج 3، ص 220)
از امام زین العابدین(ع) و نیز ابن عباس سؤال شد: چرا قریش نسبت به علی(ع) بغض داشت؟ امام(ع) فرمود: «زیرا دسته اول آنان را به جهنم واصل کرده، و دسته آخر را نیز خوار و ذلیل کرد».( بحارالانوار، ج 29، ص 482)
ابوحفص مى‏گوید: «حریز بن عثمان شدیداً بر علی(ع) حمله مى‏کرد و بر بالاى منابر او را دشنام مى‏داد و همیشه مى‏گفت: من او را به جهت این که پدرانم را به قتل رسانید دوست ندارم».( مختصر تاریخ دمشق، ج 6، ص 276)
لذا در تاریخ مشاهده مى‏کنیم که یزید بن معاویه بعد از به شهادت رساندن حسین بن على بن ابى‏طالب(ع) خطاب به سر مبارک کرده و اشعار ابن زبعرى را مى‏خواند که در آن اشاره به مقابله به مثل از کشته‏هاى بدر است.
لیت اشیاخى ببدر شهدوا
جزع الخزرج من وقع الاسل
لأهلّوا واستحلّوا فرحاً
ثمّ قالوا یا یزید لاتشل
قد قتلنا القوم من ساداتهم
وعدلناه ببدر فاعتدل
لعبت هاشم بالملک فلا
خبر جاء ولا وحى نزل
لست من خندف ان لم انتقم
من بنى احمد ما کان فعل( البدایة و النهایة، ج 8، ص 142 ؛ تذکرة الخواص، ص 235 ؛ شرح ابن ابى الحدید، ج 3، ص 283)

عامل سوّم: امام علی(ع) مرد عدالت
امام علی(ع) کسى بود که بدون جهات الهى و تقوایى کسى را بر دیگرى مقدّم نمى‏داشت، او کسى بود که همه را به یک دید نگاه مى‏کرد، از این جهت خلافتش خوشایند عده‏اى نبود، آنان مى‏خواستند کسى به خلافت منصوب شود که بین آنان تبعیض قرار داده و بهره‏اى بیشتر از بیت المال مسلمین به آنان برساند.
ابن ابى الحدید مى‏نویسد: «مهمترین سبب در اعراض عرب از امیرالمؤمنین(ع) مسئله مالى بود، زیرا علی(ع) شخصى نبود که کسى را بى‏جهت بر دیگرى برترى دهد، عرب را بر عجم تفضیل بخشد همان‏گونه که پادشاهان چنین مى‏کردند. او کسى بود که هرگز اجازه نمى‏داد تا شخصى به جهات خاصّ به او متمایل گردد...».( شرح ابن ابى الحدید، ج 2، ص 197)
او نیز از هارون بن سعد نقل مى‏کند که عبداللَّه بن جعفر بن ابى‏طالب به علی(ع) عرض کرد: اى امیرالمؤمنین! از تو مى‏خواهم که دستور دهى به من کمکى شود، به خدا سوگند که هیچ نفقه‏اى ندارم جز اینکه مرکب خود را بفروشم تا با آن امور معاش خود را بگذرانم.
حضرت فرمود: «نه به خدا سوگند، من چیزى را براى تو نمى‏یابم جز آن که تو عمویت را امر کنى تا سرقت کرده و از آن به تو چیزى بدهد».( همان، ص 200)
همو مى‏گوید: «از جمله منحرفین از علی(ع) انس بن مالک است، کسى که مناقب آن حضرت را کتمان کرده و به خاطر میل به دنیا کمک به دشمنان آن حضرت نمود...».( همان، ج 4، ص 174)

عامل چهارم: دشمنى با بنى هاشم
تاریخ گواهى مى‏دهد که قریش زمان رسول خدا(ص) عداوت و دشمنى خاصى با بنى‏هاشم داشت. تا هنگامى که آن حضرت زنده بود از هیچ آزار و اذیتى فروگذار نکرد؛ زیرا بعد از ظهور اسلام و دعوت پیامبر به دین جدید مشاهده کردند که با خسارت عظیمى از ناحیه او و دینش مواجه شده‏اند، خصوصاً آن که هدف اصلى این دین بر قلع و قمع بت پرستى و اعتقادات آنان برپا شده است. آنان مشاهده مى‏کردند که روز به روز محمّد(ص) در قلوب مردم نفوذ کرده و مردم به او و دین و آیینش جذب مى‏شوند و در مقابل آن‏ها جبهه‏اى عظیم تشکیل داده‏اند. لذا کینه آن حضرت را به دل گرفته در صدد جبهه‏گیرى با او برآمده و شدیداً به مقابله پرداختند.
عباس بن عبدالمطلب روزى در حالى که غضبناک بود بر رسول خدا(ص) وارد شد. حضرت به او فرمود: چه چیز تو را به غضب درآورده است؟ عرض کرد: اى رسول‏خدا! ما چه کرده‏ایم با قریش که هرگاه به خودشان مى‏رسند با روى باز همدیگر را در آغوش مى‏گیرند ولى هر گاه با ما ملاقات مى‏کنند طور دیگرى معامله مى‏کنند؟
راوى مى‏گوید: در این هنگام بود که رسول خدا(ص) به حدّى غضبناک شد که صورتش قرمز گشت، آن‏گاه فرمود: قسم به کسى که جانم به دست اوست در قلب کسى ایمان داخل نمى‏شود تا این که شما را به خاطر خدا و رسولش دوست بدارد...( ینابیع المودة، ج 1، ص 53)
رسول خدا(ص) از آن‏جا که براى پیشبرد اهداف الهى خود مجبور بود تا با آنان مقابله کند، لذا در این راستا از علی(ع) کمک‏هاى فراوان گرفت. برخى از آنان که اقوام و افراد عشیره خود را در جنگ‏ها از دست داده بودند کینه و خشم خود را بعد از وفات پیامبر(ص) بر على بن ابى‏طالب ریخته و از او قصاص نمودند، و نگذاشتند تا به حقّى که خداوند براى او معیّن کرده بود برسد.
عمر بن خطاب در مناظره‏اى که با ابن عباس دارد در آخر آن مى‏گوید: «به خدا سوگند همانا على پسر عمویت از همه به خلافت سزاوارتر است، ولى قریش تحمّل او را ندارد».( تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 137 ؛ کامل ابن اثیر، ج 3 ص 24)
انس بن مالک مى‏گوید: «با رسول خدا و على بن ابى‏طالب بودیم گذرمان به باغى افتاد، علىّ عرض کرد: اى رسول خدا! آیا نمى‏بینى که این باغ چقدر زیباست؟ پیامبر فرمود: باغ تو در بهشت از این بهتر است. انس مى‏گوید: ما بر هفت باغ گذر کردیم، و این سؤال و جواب در آن‏ها تکرار شد. رسول‏خدا(ص) ایستاد و ما نیز توقف نمودیم، آن‏گاه سر خود را بر على گذاشت و شروع به گریه نمود. علی(ع) عرض کرد: اى رسول خدا! چه چیز تو را به گریه درآورد؟ پیامبر فرمود: کینه‏ها در سینه‏هاى قومى که آن‏ها را بر تو آشکار نمى‏سازد تا من از دنیا بروم...».( شرح ابن ابى الحدید، ج 4، ص 107)
پیامبر در حدیثى خطاب به علی(ع) کرده و فرمود: «همانا امت زود است که بعد از من بر تو حیله کنند».( مستدرک حاکم، ج 3، ص 150، ح 4676)
و نیز خطاب به علی(ع) فرمود: «آگاه باش همانا زود است که بعد از من مشکلاتى خواهى دید. علی(ع) عرض کرد: آیا در سلامت دینى هستم؟ پیامبر(ص) فرمود: آرى در سلامت دینى خواهى بود».( همان، ص 151، ح 4677)
عثمان روزى خطاب به علی(ع) کرده و گفت: «چه کنم اگر قریش تو را دوست ندارد، زیرا تو کسى هستى که از آنان در جنگ بدر هفتاد نفر را به قتل رساندى».( شرح ابن ابى الحدید، ج 9، ص 23)
امام علی(ع) به خداوند عرضه مى‏دارد: «بار خدایا! به تو از قریش شکایت مى‏کنم، آنان انواعى از شرّ و خدعه در سر داشتند که بر رسولت پیاده کنند ولى از آن عاجز ماندند و تو بین آنان با نیاتشان حائل شدى، بعد از پیامبر(ص) دور مرا گرفتند و نیت شوم خود را بر من جارى ساختند. بار خدایا! حسن و حسین را حفظ گردان، و تا زنده‏ام آن‏ها را از گزند قریش مصون دار، و هنگامى که جانم را گرفتى تو بر آنان مراقب باش و تو بر هر چیز شاهدى».( همان، ج 20، ص 298، رقم 413)
شخصى به امام علی(ع) عرض کرد: خبر بده مرا، اگر پیامبر فرزند پسرى داشت که به حدّ بلوغ و رشد رسیده بود آیا عرب امر خلافت را به او واگذار مى‏کرد؟
حضرت فرمود: «هرگز، بلکه اگر آن تدبیرى که من انجام دادم انجام نمى‏گرفت عرب او را مى‏کشت. عرب نسبت به کار محمّد کراهت داشت، و از آن چه خداوند به فضلش به او داده بود حسد مى‏ورزید...».( همان، رقم 414)

عواقب انکار نصّ غدیر

اکثر مسلمانان بعد از وفات رسول خدا(ص) از نص غدیر اعراض نموده و آن را انکار کرده یا به فراموشى سپردند در حالى که قرآن مردم را به متابعت از آن دعوت کرده بود، و در نتیجه گرفتار مشکلات و مصیبت‏هاى فراوانى شدند.
1 - خداوند متعال مى‏فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَجیبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُمْ»؛ «اى کسانى که ایمان آورده‏اید دعوت خدا و پیامبر را اجابت کنید هنگامى که شما را به سوى چیزى مى‏خواند که شما را حیات مى‏بخشد.»( سوره انفال، آیه 24)
2 - و نیز مى‏فرماید: «وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبیناً»؛ «هیچ مرد و زن با ایمانى حق ندارد هنگامى که خدا و پیامبرش امرى را لازم بداند، اختیارى [در برابر فرمان خدا] داشته باشد، و هر کس نافرمانى خدا و رسولش را کند به گمراهى آشکار گرفتار شده است.»( سوره احزاب، آیه 36)
3 - و نیز مى‏فرماید: «وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ»؛ «پروردگار تو هر چه مى‏خواهد مى‏آفریند، و هرچه بخواهد برمى گزیند، آنان [در برابر او] اختیارى ندارند.»( سوره قصص، آیه 68)

اعتراف اهل سنت به عواقب انکار نصّ
طبیعى به نظر مى‏رسد که انکار نصّ شرعى و الهى بر امام معصوم و واگذارى آن بر امت داراى عواقب و خطراتى خواهد بود که از روشنفکران اهل سنت نیز پوشیده نمانده است. اینک به نقل برخى از عبارات آنها مى‏پردازیم:

1 - دکتر احمد محمود صبحى
او مى‏گوید: «نحوه فکر اهل سنت در مسئله سیاست و اصول حکم یا به تعبیرى جامع‏تر نظام بیعت، بسیارى از چالش‏ها را ایجاد نمود. سه خلیفه اوّل هر کدام به طریقى بر خلاف طریق دیگرى حکم کردند، حال چگونه ممکن است که رأى اسلام را از عملکرد گوناگون آنان استنباط کرده و جمهور مسلمین بر آن اتفاق داشته باشند».( نظریة الامامة لدى الشیعة الاثنى عشریة، ص 501)
او نیز مى‏گوید: «هنگامى که معاویه به فکر افتاد تا خلافت را از بعد خودش براى فرزندش یزید به ارث گذارد در نظام اسلامى بدعت گذارده و در آن تقلید جدیدى ایجاد نمود که با آن سنت سلف را تغییر داد، و خلافت را شبیه پادشاهان فارس و بیزنطى‏ها نمود، و خلافت را -آن گونه که جاحظ گفت- به پادشاهى قیصر و کسرى تبدیل نمود».( النظم الاسلامى نشأتها و تطوّرها، ص 267)
او نیز مى‏گوید: «هر چه که به اسم اسلام از تسلّط و زور در عصر خلفاء جائر اتفاق افتاد دین خدا از آن متبرّى است، و گناه آن تا روز قیامت به گردن کسانى است که چنین حکومتى داشتند».( همان، ص 279)

2 - جاحظ
او در عین حال که از طرفداران عثمان است به روش معاویه در حکومت‏دارى اعتراض کرده و مى‏گوید: «...معاویه در حکومت طریقه استبداد را پیش گرفت، و بر بقیه اعضاى شورا و بر جماعت مسلمین از انصار و مهاجرین در سالى که آن را «سال جماعت» نامیدند استبداد به خرج داد. سالى که سال جماعت نبود بلکه سال تفرقه و قهر و جبر و غلبه بود. سالى که در آن امامت به پادشاهى کسروى منتقل شد و خلافت منصبى قیصرى گشت...».( رسائل جاحظ، ص 297-292، رساله یازدهم)

3 - ابن قتیبه
او مى‏گوید: «جهمیّه و مشبّهه در تأخیر علىّ -کرّم اللَّه وجهه- غلوّ کرده و حقّش را ضایع کردند و در گفتار خود لجاجت به خرج دادند گرچه تصریح به ظلم خود نکردند و خون او را بدون حقّ و از روى تعدّى بر زمین ریختند... و او را به جهت جهل‏شان از امامت امامان خارج کرده و در جمله امامان فتنه‏گر قرار دادند، و بر خلافت او به جهت اختلاف مردم اسم خلافت نگذاشتند و در عوض یزید بن معاویه را به جهت اجماع مردم بر او مستوجب خلافت دانستند...».( الاختلاف فى اللفظ و الردّ على الجهمیّة و المشبّهة، ص 49-47)

4 - مقریزى
او مى‏نویسد: «خدا و رسولش راست گفته‏اند که بعد از رسول خدا(ص) خلفائى خواهند آمد که به هدایت و دین حقّ قضاوت نمى‏کنند و سنت‏هاى هدایت را تبدیل مى‏نمایند...».( النزاع و التخاصم، ج 12، ص 317-315)

5 - ابن حزم ظاهرى
او مى‏گوید: «یزید فرزند معاویه در اسلام آثار قبیحى را از خود بجا گذارد: اهل مدینه و بزرگان قوم و بقیه صحابه را در روز حرّه در آخر دولتش به قتل رسانید، و حسین و اهل بیتش را در اول دولتش به قتل رسانید. و ابن زبیر را در مسجدالحرام محاصره کرد و حرمت کعبه و اسلام را بر پا نداشت...».( جمهرة انساب العرب، ص 112)
او نیز در «المحلّى» مى‏گوید: «پادشاهان بنى امیه تکبیر را در نماز اسقاط کردند و خطبه نماز عید فطر و قربان را مقدم داشتند تا آن که این مطلب بر روى زمین پخش شد. لذا صحیح است که بگوییم عمل هیچ کس به جز رسول خدا حجّت نیست».( المحلّى، ج 1، ص 55)

6 - ابوالثناء آلوسى
او در تفسیر آیه شریفه: «وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتی أَرَیْناکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزیدُهُمْ إِلاَّ طُغْیاناً کَبیراً»؛ «و ما آن رؤیایى را که به تو نشان دادیم، فقط براى آزمایش مردم بود؛ همچنین شجره درخت نفرین شده را که در قرآن ذکر کرده‏ایم. ما آن‏ها را بیم داده [و انذار] مى‏کنیم، اما جز طغیان عظیم، چیزى بر آن‏ها نمى‏افزاید!»( سوره اسراء، آیه 60). روایاتى از ابن‏جریر از سهل بن سعد، و از ابن‏ابى‏حاتم و ابن‏مردویه و بیهقى در «الدلائل» و ابن‏عساکر از سعید بن مسیّب، و روایت ابن‏ابى‏حاتم از یعلى بن مرّه و از ابن‏عمر، درباره خواب پیامبر(ص) نقل کرده که بنى‏امیه از منبر او همانند بوزینه بالا مى‏رفتند. این خواب بر او دشوار آمد و خداوند این آیه را نازل کرد...( تفسیر آلوسى، ذیل آیه)

7 - دکتر طه حسین مصرى
او در کتاب «مرآة الاسلام» مى‏گوید: «...خداوند مکه را در قرآن حرمت داده و نیز مدینه پیامبر(ص) را محترم شمرده است، ولى بنى‏امیه مدینه و مکه را مباح کردند. از یزید بن معاویه شروع شد که او سه بار مدینه را مباح کرده و غارت نمود. عبدالملک بن مروان نیز به حجاج بن یوسف اجازه داد تا مکه را مباح گرداند و چه جنایاتى که در آن‏جا انجام داد. همه این‏ها براى این بود که بلاد مقدّس براى فرزندان ابى‏سفیان و بنى‏مروان خاضع گردد. ابن زیاد با امر یزید بن معاویه کشتن حسین و فرزندان و برادرانش و به اسارت گرفتن دختران رسول‏خدا(ص) را مباح کرد... مال مسلمانان ملک خلفا شد و آن گونه که دوست داشتند انفاق مى‏نمودند نه آن‏گونه که خدا دوست مى‏داشت...».( مرآة الاسلام، ص 270-268)
او نیز مى‏گوید: «طغیان و سرکشى اصلى از اصول حکم بین شرق و غرب عالم شد. زیاد و فرزندانش در روى زمین فساد مى‏کردند تا حکومت را براى بنى امیه قرار دهند، و بنى امیه براى آنان این فساد را مباح کرده بود. و حجاج بعد از زیاد و فرزندش وارد عراق شد و عراق را پر از شرّ و منکر نمود».( همان، ص 272)
او نیز در کتاب «الفتنة الکبرى» مى‏گوید: «علىّ نزدیکترین مردم به پیامبر(ص) بود. او تربیت شده پیامبر(ص) و جانشین او بر ودیعه‏اش بود. او به حکم عقد اخوّتى که با پیامبر بسته بود برادر او بود. او داماد پیامبر(ص) و پدر ذرّیه رسول(ص) بود. او صاحب پرچم پیامبر(ص) و جانشین او در بین اهل‏بیتش بود. و به نصّ حدیث نبوى منزلتش نزد پیامبر همانند منزلت هارون نزد موسى است. اگر تمام مسلمانان چنین مى‏گفتند و به حکم این مطلب علىّ را انتخاب مى‏نمودند هرگز از حقّ دور نمى‏شده و منحرف نمى‏شدند...
و همه چیز نشانگر کاندیداتورى على بر خلافت بود... خویشاوندى او با پیامبر(ص)، سابقه او در اسلام، جایگاه او در بین مسلمین، بلاهاى حسنى که در راه خدا کشیده، و سیره او که هرگز در آن انحراف و اعواج نبوده است و شدّتش در دین و فقاهت و فهمش نسبت به کتاب و سنت و استقامت رأیش، همگى زمینه ساز امامت و خلافت او بود... بنى هاشم از امر خلافت به طور عمد دور شدند و قریش بودند که آنان را چنین کردند، زیرا از آن مى‏ترسیدند که براى بنى‏هاشم جماعتى جمع شود، و نمى‏خواستند که خلافت به دست قبیله‏اى دیگر غیر از قبیله خودشان قرار گیرد».( الفتنة الکبرى، ج 1، ص 152)
او نیز مى‏گوید: «هر چه مردم درباره معاویه بگویند ولى او فرزند ابوسفیان رهبر مشرکان در جنگ احد و خندق است. او فرزند هند است که باعث قتل حمزه بود، که شکم او را دریده و جگر او را بیرون آورد، امرى که نزدیک بود پیامبر از آن جان تهى کند...».( همان، ج 2، ص 15)

8 - مورّخ مشهور سید امیر على هندى
«حکومت بنى امیه تنها اصول خلافت و تعلیمات آن را تغییر نداد بلکه حکومت آنان منجرّ به واژگون شدن اساس مبدأ اسلام شد».( مختصر تاریخ العرب و التمدن الاسلامى، ص 63)
او در جایى دیگر مى‏گوید: «با به دست گرفتن خلافت توسط معاویه در شام حکومت بت‏پرستى سابق باز گشته و جاى دمکراسى اسلامى را گرفت...».( روح الاسلام، ص 296)
و در جایى دیگر مى‏گوید: «و این چنین بت پرستى مکه بازگشته و سر از شام درآورد».( همان، ص 300)
او نیز مى‏گوید: «بنى امیه به جز عمر بن عبدالعزیز اهل بت پرستى بوده و به مراعات نکردن شرع و ارکان دین مباهات مى‏کردند، همان دینى که اعتراف به داشتن آن مى‏کردند... آنان کرسى خلافت را با جرائم دو چندان خود ملوّث نمودند و در دریاهاى خون غوطه‏ورساختند...».( همان، ص 301)

9 - دکتر احمد امین مصرى
او در کتاب «ضحى الاسلام» مى‏گوید: «...نظر اهل سنت به خلافت متعادل‏تر و قوى‏تر و نزدیک‏تر به عقل است! گر چه باید آنان را مؤاخذه شدید نمود بر این که نظریه خود را به طور محکم و قوى پیاده نکردند، آنان امامان خود را به طور صریح انتقاد نکردند، و هنگامى که ظلم نمودند در مقابلشان نایستادند، و هنگامى که ستم کردند آنان را در راه مستقیم قرار ندادند، و احکامى را که بتواند جلوى ظلم خلیفه را بر امت بگیرد وضع نکردند، بلکه در مقابل آنها تسلیمى داشتند که ناخوشایند بود، و لذا آنان بزرگترین جنایت را بر امت وارد ساختند».( ضحى الاسلام، ج 3، ص 225)
او نیز در کتاب «یوم الاسلام» مى‏گوید: «رسول اسلام در آن مرضى که با آن از دنیا رحلت نمود اراده کرد که متولّى امر مسلمین بعد از خود را تعیین کند آن‏جا که بنابر نقل صحیحین فرمود: بیاورید تا نامه‏اى بنویسم که بعد از من گمراه نشوید... ولى آنان امر خلافت را براى هر کسى از مسلمانان که قصد داشته باشند قرار مى‏دهند، و لذا تا این زمان در امر خلافت اختلاف وجود دارد. اسلام در عصر رسول‏خدا(ص) قوىّ و متین بود ولى چون از دنیا رحلت نمود معرکه‏هاى خانمان‏سوز شروع شد».( یوم الاسلم، ص 41)
او نیز مى‏گوید: «از مظاهر خلاف، اختلافى بود که صحابه در مورد متولّى امر خلافت بعد از رسول‏خدا(ص) پیدا کردند، و این خود ضعف لیاقت آن‏ها را مى‏رساند، زیرا قبل از آن که پیامبر(ص) دفن شود اختلاف نمودند...».( همان، ص 53)
او نیز در کتاب «فجرالاسلام» مى‏نویسد: «چون بنى امیه خلافت را به دست گرفتند عصبیت همانند عصر جاهلیت به حال خود بازگشت».( فجرالاسلام، ص 79)

10 - دکتر على سامى نشار
او مى‏گوید: «...خلیفه دمشق گوش‏هایش در جاهلیت اولى از صوت کنیزان و مغنّیان و آلات لهو و لعب پر شده بود. او به طور علنى و مخفیانه مرتکب گناه مى‏شد... و فحشاء را بین مردم گسترش مى‏داد...».( نشأة الفکر الفلسفى فى الاسلام، ج 1، ص 229)
او نیز مى‏نویسد: «ابوسفیان عقیده کفرآمیزش را هنگامى که عثمان بن عفان به حکومت رسید ابراز داشت، آن جا که گفت: حکومت بعد از تیم وعدى به شما رسید، پس به مانند کره آن را دست به دست کنید و میخ‏هاى آن را در بنى‏امیه قرار دهید، زیرا خلافت ملک و حکومت است و من نمى‏دانم که بهشت و دوزخى باشد( النزاع و التخاصم، ص 31). و عثمان گر چه او را طرد نمود ولى چیزى نگذشت که ریسمان‏هاى این خانواده کافر بر جایگاه‏هاى خلافت قرار گرفت، و زمانى که این خانواده متولّى امر حکومت شدند نفس‏هاى مسموم آن‏ها در بیشتر احیان ظاهر شد».( نشأة الفکر الفلسفى فى الاسلام، ج 1، ص 198)
او نیز مى‏گوید: «من معاویه را از سمّ دادن به حسن(ع) تبرّى نمى‏کنم، زیرا این مرد ابداً مسلمان تامّ نبود، بلکه به تمام معناى کلمه جاهلى بود که استعداد ارتکاب هر گونه گناهى در راه فرزندش یزید را داشت. این مردى که آزاد شده در فتح مکه بود مُرد بعد از آن که برخى از بزرگان صحابه همچون حجر بن عدى و اصحابش را به نحو مرگ صبر به قتل رسانید. او مُرد بعد از آن که از مردم براى فرزندش یزید بیعت گرفت، و لذا امر خلافت به پادشاه جاهلى منتقل شد که با آن