و آنگهی‌ آیاتی‌ که‌ درباره‌ی‌ عذاب‌ و شکنجه‌ی‌ رستاخیز و روز واپسین‌ در همه‌ کتابهای‌ آسمانی‌ و در قرآن‌ جابه‌جا آمده‌، و بسیاری‌ از حدیثها و انبوهی‌ از اخبار درست‌ نیز آنها را تأیید می‌کند، مردمان‌ خداشناس‌ و معتقد را از عشقها و لذتها و برخورداریهای‌ این‌ جهانی‌ دور می‌ساخت‌، و پیوسته‌ می‌خواستند در نهایت‌ امساک‌ و بی‌اعتنایی‌ به‌ خوراک‌ و پوشاک‌ و گستراک‌ به‌ سر برند تا مگر از خشم‌ و عقاب‌ و قهر و عذاب‌ خدا برهند. «خلفای‌ راشدین‌» در آغاز اسلام‌ خود در نهایت‌ سادگی‌ به‌ سر می‌بردند. (12) سادگی‌ زندگانی‌ ابوبکر و علی‌ و عمر و تا حدودی‌ عثمان‌ نشانه‌هایی‌ از این‌ دل‌ کندن‌ از دنیا و دل‌بستن‌ به‌ آخرت‌ است‌. خود پیامبر، به‌ ویژه‌ در روزگاری‌ که‌ در مکه‌ مردم‌ را به‌ اسلام‌ دعوت‌ می‌کرد روش‌ زاهدان‌...

حال باید دید که عرفان را چگونه باید مطالعه کرد؟ آیا به عنوان کسی که بیرون از مسائل عرفانی است، می خواهیم عرفان را مطالعه کنیم؟ یا به عنوان کسی با عرفان ارتباط دارد؟ نگاهی که عارف به عرفان دارد و نگاهی که علاقمند به عرفان، به عرفان دارد با هم متفاوت است. یکی از مسائل مهم در حوزه¬ی عرفان این است که آیا عرفان قابلیت این را دارد که بسط وگسترش پیدا کند؟ بسیاری از اساتید عرفان که در مدارس و دانشگاه ها تدریس می کنند، در سخنان و آثار خود، به صراحت بیان می¬کنند که عرفان و تصوف به هیچ عنوان در دوره¬ی معاصر قابلیت اجرایی ندارد؛ اما اگر این گفته درست باشد، پس بحث راجع به آن هم ضرورت اجرایی ندارد. نکته دیگر اینکه بین انسان و عرفان چه رابطه ای وجود دارد؟ آیا عرفان با آن گستره و عمقی که دارد، برای همه انسان ها پیامی ...

البته این حرف و سخن عارف نیست، عارف کسی است که دقیقا در مدار وحی الهی و دین قرار گرفته است. حرف خود قرآن است " کل یوم هو فی شان" خداوند در هر لحظه در یک کار جدیدی است و اصلا معنا ندارد برای خداوندی که خالق همه چیز است بگوییم که یک چیز را دو مرتبه به نمایش درمی آورد. برای انسان و موجودات مخلوق این شدنی است و برایشان عیب هم نیست که یک کار را، یک فکر را، یک اندیشه را، یک حالت را مدام تکرار کنند. چرا؟ چون می گوییم اینها وجودشان معدود و مسدود است. خیلی چیزها به وجود اینها تعلق پیدا نمی کند؛ اینها با آن چیزی که دارند مدام جریان سازی می کنند. اما در خداوند اینگونه نیست. برای خداوند تکرار معنا ندارد. تکرار یعنی بن بست و خداوند در هر لحظه در یک کار جدیدی است. اما کدام کار؟ هیچکس نمی داند. اینکه می گویم هیچکس نمی داند، فکر نکنید که فقط در حوزه انسانی ...

به هر حال ما در این مقاله با مسلم فرض کردن ویژگی اسلامی تشیع و تصوف سخن خود را آغاز می‌کنیم و بر این پایه و اساس به بحث و تأمل درباره روابط آنها می‌پردازیم. ارتباط بین تشیع و تصوف از آن جهت پیچیده است که در بحث از این دو واقعیت، در هر دو مورد، یک جنبه یا یک ساحت معنوی اسلام مورد نظر ما نیست. اسلام هم دارای یک جنبه ظاهری و هم یک جنبه باطنی است که با تمام تقسیمات درونی خود، نمودار نظام «طولی» وحی می‌باشد، ولی اسلام همچنین به تسنن و تشیع نیز تقسیم گردیده است که می‌توان گفت که نمودار نظام «عرضی» آن است. اگر این تنها جنبه این ارتباط می‌بود، کار نسبتاً ساده بود. ولی در واقع جنبه باطنی اسلام که در محیط...

اسلام الان زیر ذره بین یک به یک چشمان است. در این تردید ندارم که سیاست جهانى هم بسیار مایل است که اسلام به عنوان چیزى که در قرون وسطا گفته مى شد یک دین شمشیر و خشونت، دین دنیوى مطرح شود. در این تردیدى نیست. استقبالى که الان جوان ها مى کنند از تیپ بحث هاى عرفان ادیان دیگر، از عرفان هاى هندى بگیرید تا سرخ پوستى بدون اینکه بخواهم حقیقت آنها را منکر شوم حاکى از این خلاء معنوى است. من نمى دانم به یک جوان مسلمانى که پرسش هایش بیشتر از پرسش هاى شک در نماز است بلکه پرسش هاى وجودى دارد که من از کجا آمده ام و به کجا مى روم، بگویم اسلام که به نظر ما مسلمانان دین جاودان است چه پاسخى دارد؟ در مقابل در عالم جدید سیل تهاجم افکارى که آدم را ریشه کن مى کند و بین زمین...

ببینید دقیقاً ماجرا از اینجا شروع مى شود. الان شما خارج از ایران که بروید، هر کجا از کشورهاى عربى بگیرید یا شبه قاره و اروپاى شرقى جاهایى که اسلام نفوذ کرده وقتى دنبال کنید مى گویند فلان شخص صوفى در طریقه نقشبندیه است. صوفى است در طریقه رفاعیه، صوفى است در طریقه شاذلیه کسى نمى گوید عارف است در طریقه شاذلیه و یا رفاعیه. این لفظ عرفان از کجا آمده است. عرفان در حقیقت یک مرتبه از سلوک است. مقصود سلوک است. عرفان در اصطلاح عام آن به معناى شناختن است. در اصطلاح خاص سلوکى اش به شناختى گفته مى شود که شناخت قلبى خداوند است. شخص به عین الیقین آن را ببیند. به چشم دل آن را...

علاقه من به‏طور کلى به تاریخ عرفان و تفکر عرفانى، به‏خصوص عرفان در ایران است و کارهایى هم در این زمینه کرده‏ام. درباره دوره‏هاى معاصر هم مقدارى کار کرده‏ام; ولى تاکید من به‏خصوص در 15-20 سال گذشته بر دوره‏هاى نخستین بوده است، زیرا تمدن و تفکر اسلامى در همان قرون اولیه شکل گرفته است; مثلا شکل‏گیرى فلسفه اسلامى در قرن‏هاى سوم و چهارم است، و فلاسفه بعدى اساسى را که ابن‏سینا ریخته است، خیلى تغییر نداده‏اند. حتى اگر درباره فیلسوفان دوره‏هاى متاخر هم سخن بگوییم، بالاخره باید تکلیفمان را با فارابى و ابن‏سینا روشن کنیم. همین‏طور، اگر بخواهیم در علوم و مسائل دینى و عرفانى نیز تحقیق...

بررسی عرفان به مثابه یک نظام فکری و تصوف به عنوان یک روش سلوکی، همواره مورد توجه بوده و خواهد بود. با آن‌که گاه در این‌باره اهتمام‌های بی‌اهمیت یا سست و لرزانی صورت می‌گیرد و به جای حل مشکل، باری گران بر معضلات قبلی می‌افزاید، نباید از نظر دور داشت که بی‌توجهی به این حوزه نه تنها ما را از نیل به دستاوردهای نوین باز می‌دارد، بلکه میراث موجود را نیز با آفات و آسیب‌هایی درگیر می‌سازد که در صورت ادامه سکوت و بی‌اعتنایی، خطر آن را تهدید می‌کند.